Etiketa si “Islami” dhe “Perëndimi” shërbejnë vetëm për të na ngatërruar në një realiteti të çrregullt. Nga: Edward W. Said / The Nation (22 tetor 2001) Përkthimi: Agron Shala Artikulli i Samuel Huntingtonit, Përplasja e qytetërimeve? u shfaq në botimin e verës 1993 të [revistës] Foreign Affairs , ku menjëherë tërhoqi vëmendje dhe reagim befasues. Meqenëse artikulli synonte t’u ofronte amerikanëve një tezë origjinale rreth “një faze të re” në politikën botërore - pas përfundimit të Luftës së Ftohtë - konceptet e argumentit të Huntingtonit dukeshin goxha të mëdha, të guximshme, madje vizionare. Ai kishte ashiqare në shënjestër rivalët nga radhët e vendimmarrësve të politikës, teoricienët si Francis Fukuyama - me idetë e tij për “fundin e historisë” - si dhe legjionet që kishin çmuar fillimin e globalizmit, tribalizmit dhe shpërbërjen e shtetit. Por, ata, sipas tij, kishin kuptuar vetëm disa aspekte të kësaj periudhe të re. Ai ishte gati të shpallte “aspektin vendimtar, madje qendror” të asaj se çfarë “politika globale ka gjasa të jetë në vitet që vijnë”. Pa hezitim, ai shtoi: Hipoteza ime është se burimi themelor i konfliktit në këtë botë të re nuk do të jetë kryesisht ideologjik apo ekonomik. Ndarjet e mëdha mes njerëzimit dhe burimi dominues i konfliktit do të jenë kulturor. Shtetet kombëtare do të mbeten akterët më të fuqishëm në çështjet botërore, por konfliktet kryesore të politikës globale do të ndodhin midis kombeve dhe grupeve të qytetërimeve të ndryshme. Përplasja e qytetërimeve do të dominojë politikën globale. Vijat ndarëse mes qytetërimeve do të jenë vijat e betejës të së ardhmes. Lexo po ashtu: - Samuel P. Huntington: Në Kosovë ka mundur shumë lehtë të ndodhë përplasja e civilizimeve ... - Edward Said: Zgjidhja (izraelite-palestineze) me një shtet - Mbi rëndësinë e madhe të “Çështjes së Palestinës” të Edward Saidit - Ku gabon bota kur merret me "civilizimin"? - Çfarë është bota myslimane? Pjesa më e madhe e argumentit, në faqet që pasuan, mbështetej në një ide të paqartë të një gjëje të cilën Huntingtoni e quajti “identitet qytetërimi” dhe “ndërveprimet mes shtatë apo tetë [sic.] qytetërimeve kryesore”, nga të cilat konflikti mes dy prej tyre, Islamit dhe Perëndimit, merr pjesën më të madhe të vëmendjes së tij. Në këtë lloj mendimi luftarak, ai mbështetet shumë te një artikull i vitit 1990 nga orientalisti veteran Bernard Lewis, ngjyrimet ideologjike të të cilit janë të qarta që në titullin e tij: Rrënjët e zemërimit mysliman . Në të dy artikujt, personifikimi i entiteteve të mëdha të quajtura “Perëndim” dhe “Islam” pohohet me papërgjegjshmëri, thuajse çështjet tepër të ndërlikuara - si identiteti dhe kultura - të ekzistonin në një botë si film vizatimor, ku Popaji dhe Blutoja rrahin njëri-tjetrin pa mëshirë, me një boksier gjithmonë e më të virtytshëm që merr epërsi mbi kundërshtarin e tij. Sigurisht që as Huntingtoni dhe as Lewisi nuk kanë shumë kohë për të humbur me dinamikat e brendshme dhe pluralitetin e çdo qytetërimi, apo me faktin se gara më e madhe në shumicën e kulturave moderne ka të bëjë me përkufizimin ose interpretimin e vetë asaj kulture, apo me mundësinë e pakëndshme se një pjesë e madhe e këtij diskutimi përbëhet ashiqare nga demagogjia dhe injoranca në pretendimin për të folur në emër të një feje apo qytetërimi të tërë. Jo, Perëndimi është Perëndim dhe Islami është Islam. Sfida për politikanët perëndimorë, sipas Huntingtonit, është të sigurohen që Perëndimi të forcohet dhe të përballojë gjithë të tjerët, veçanërisht Islamin. Më shqetësues është supozimi i Huntingtonit se perspektiva e tij - ajo e një vrojtuesi që sheh gjithë botën nga një pozicion jashtë lidhjeve të zakonshme apo lojaliteteve të fshehta - është ajo e duhura, sikur gjithë të tjerët po sorollaten për të gjetur përgjigjet që ai tashmë i kishte gjetur. Në fakt, Huntingtoni është ideolog, dikush që dëshiron t’i shndërrojë “qytetërimet” dhe “identitetet” në atë që nuk janë: entitete të mbyllura, të izoluar nga rrymat dhe kundër-rrymat e panumërta që gjallërojnë historinë njerëzore, dhe që ndër shekuj e kanë bërë të mundur që kjo histori të mos përmbajë vetëm luftëra fetare dhe pushtime perandorake, por edhe shkëmbime, ndërveprime dhe ndarje përvojash. Kjo histori, shumë më pak e dukshme, neglizhohet në nxitimin për të nxjerr në pah luftën qesharake të ngjeshur dhe të kufizuar për të cilën “përplasja e qytetërimeve” pohon se është realitet. Kur botoi librin me të njëjtin titull në vitin 1996, Huntingtoni u përpoq t’i jepte argumentit të tij pak më shumë finesë dhe shumë më tepër shënime në fund të faqes; por, gjithçka që arriti të bënte ishte të ngatërronte vetveten dhe të tregonte se çfarë shkrimtari i ngathët dhe mendimtar pa elegancë ishte ai. Paradigma bazë e “Perëndimit kundër të tjerëve” (opozicioni i riformuluar i Luftës së Ftohtë) mbeti e paprekur, dhe kjo është ajo që ka vazhduar, shpesh në mënyrë të fshehtë dhe të nënkuptuar në diskutimet që prej ngjarjeve të tmerrshme të 11 Shtatorit [2001]. Sulmi vetëvrasës i planifikuar me kujdes dhe i tmerrshëm, i motivuar në mënyrë patologjike, si dhe masakra në masë e kryer nga një grup i vogël militantësh të çmendur, është kthyer në provë të tezës së Huntingtonit. Në vend që të shihet për çfarë është - kapja e ideve të mëdha (po e përdor këtë fjalë lirshëm) nga një bandë e vogël fanatikësh të marrë për qëllime kriminale - figurat ndërkombëtare, nga ish-kryeministrja pakistaneze Benazir Bhutto deri te kryeministri italian Silvio Berlusconi, kanë folur në mënyrë dogmatike rreth problemeve të Islamit, dhe në rastin e këtij të fundit, kanë përdorur idetë e Huntingtonit për të ligjëruar mbi epërsinë e Perëndimit, se si “ne” kemi Mozartin dhe Michelangelon dhe ata jo. (Berlusconi më pas ka dhënë një falje të vakët për fyerjen ndaj “Islamit.”) Por, përse të mos shihen, në vend të kësaj paralele për Osama bin Ladenin dhe ndjekësit e tij - megjithëse më pak spektakolare në shkatërrimet e tyre - kultet si Davidianët e Degës [Branch Davidians], ose dishepujt e pastorit Jim Jones në Guajanë, apo E Vërteta Supreme e Aumit [Aum Shinrikyo] e Japonisë? Edhe e përjavshmja, zakonisht serioze britanike, The Economist , në numrin e saj të datës 22-28 shtator, nuk i rezistoi dot tundimit për të bërë përgjithësime të mëdha, duke e lavdëruar Huntingtonin tej mase për vëzhgimet e tij “të rrepta dhe gjithëpërfshirëse, por sidoqoftë të mprehta” për Islamin. “Sot”, thotë revista me një solemnitet të pahijshëm, Huntingtoni shkruan se “rreth një miliard myslimanë të botës janë të bindur për epërsinë e kulturës së tyre dhe të fiksuar pas inferioritetit të fuqisë së tyre”. A bëri ai sondazh me 100 indonezianë, 200 marokenë, 500 egjiptianë dhe 50 boshnjakë? Edhe nëse po, çfarë lloj mostre është kjo? Të panumërta janë editorialet në çdo gazetë dhe revistë të rëndësishme amerikane dhe evropiane që shtojnë gjëra në këtë fjalor të gjigantizmit dhe apokalipsit - çdo përdorim i të cilit është dukshëm i menduar jo për të ndriçuar, por për të ndezur pasionin e indinjuar të lexuesit si anëtar i “Perëndimit” dhe çfarë duhet të bëjmë. Retorika çërçilliane përdoret në mënyrë të papërshtatshme nga luftëtarët e vetëshpallur në luftën e Perëndimit, dhe veçanërisht të Amerikës, kundër urrejtësve, shkatërruesve, rrënuesve të saj, me vëmendje minimale ndaj historive të ndërlikuara që kundërshtojnë një reduktim të tillë dhe që janë përhapur nga një territor në tjetrin, duke kapërcyer kufijtë që supozohet të na ndajnë të gjithëve në kampe të armatosura. Ky është problemi me etiketa të pahijshme, si Islami dhe Perëndimi: ato çojnë në rrugë të gabuar dhe e ngatërrojnë mendjen e cila po përpiqet të kuptojë një realitet të çrregullt që nuk mund të kufizohet apo të lidhet aq lehtë. Më kujtohet që ndërpreva një burrë i cili, pas një ligjërate që kisha mbajtur në një universitet në Bregun Perëndimor në vitin 1994, u ngrit nga auditori dhe filloi të sulmonte idetë e mia si “Perëndimore”, në kontrast me ato të rrepta islamike që ai përkrahte. “Pse po vesh kostum dhe kravatë”? - ishte kundërpërgjigja e parë që më erdhi në mendje. “Edhe ato janë perëndimore”. Ai u ul me një buzëqeshje të sikletshme në fytyrë, por unë e kujtova atë episod kur nisën të dalin informacionet për terroristët e 11 Shtatorit: se si ata kishin zotëruar të gjitha detajet teknike të nevojshme për të shkaktuar të keqen e tyre vrastare ndaj Qendrës Botërore të Tregtisë, Pentagonit dhe aeroplanëve që kishin marrë nën kontroll. Ku e vë njeriu vijën ndarëse mes teknologjisë “perëndimore” dhe, siç deklaroi Berlusconi, paaftësisë së “Islamit” për të qenë pjesë e “modernitetit”? Sigurisht që kjo nuk mund të bëhet lehtë. Sa të papërshtatshme janë në përgjithësi etiketimet, përgjithësimet dhe pohimet kulturore. Në një nivel të caktuar, për shembull, pasionet primitive dhe njohuria e sofistikuar ndërthuren në mënyra që hedhin poshtë një kufi të fortifikuar jo vetëm mes “Perëndimit” dhe “Islamit”, por edhe mes të kaluarës dhe të tashmes, nesh dhe atyre, për të mos përmendur vetë konceptet e identitetit dhe kombësisë për të cilat ekziston një mosmarrëveshje dhe debat i pafund. Një vendim i njëanshëm për të vizatuar vija mbi rërë, për të ndërmarrë kryqëzata, për të kundërvënë të keqen e tyre me të mirën tonë, për të çrrënjosur terrorizmin dhe, në fjalorin nihilist të Paul Wolfowitzit, për të zhdukur kombet plotësisht, nuk i bën entitetet e supozuara më të lehta për t’u parë; përkundrazi, kjo tregon se sa më e thjeshtë është të bëhen deklarata luftënxitëse me qëllim për të mobilizuar pasionet kolektive sesa të reflektohet, të analizohet, të sqarohet se me çfarë po merremi në realitet - ndërlidhja e panumërt e jetës “tonë” e po ashtu edhe “të tyre”. Në një seri të jashtëzakonshme prej tre artikujsh të botuar midis janarit dhe marsit 1999 në Dawn , në të përjavshmen më të respektuar të Pakistanit, Eqbal Ahmadi i ndjerë, duke shkruar për një audiencë myslimane, analizoi atë që ai i quajti rrënjët e së djathtës fetare, duke u shprehur shumë ashpër për shtrembërimet e Islamit nga absolutistët dhe tiranët fanatikë, obsesioni i të cilëve - për të rregulluar sjelljen personale - promovon “një rend islamik të reduktuar në një kod penal, të zhveshur nga humanizmi, estetika, kërkimi intelektual dhe përkushtimi shpirtëror”. Dhe, kjo “përfshin një pohim absolut të një aspekti të vetëm, përgjithësisht të shkëputur nga konteksti i fesë dhe një shpërfillje të plotë të një tjetri. Ky fenomen e shtrembëron fenë, e ul vlerën e traditës dhe e shtrembëron procesin politik kudo që shfaqet”. Si një shembull i kohës, i kësaj rrënimi, Ahmadi fillimisht paraqet kuptimin e pasur, të ndërlikuar dhe pluralist të fjalës xhihad, dhe pastaj tregon se në kufizimin e tanishëm të kësaj fjale, në një luftë pa dallim kundër armiqve të supozuar, është e pamundur “të njihet Islami - feja, shoqëria, kultura, historia apo politika - ashtu siç është jetuar dhe përjetuar nga myslimanët ndër shekuj”. Islamistët modernë, përfundon Ahmadi, janë “të interesuar për pushtet, jo për shpirtin; për mobilizimin e njerëzve për qëllime politike, dhe jo për ndarjen dhe lehtësimin e vuajtjeve dhe aspiratave të tyre. Agjenda e tyre politike është shumë e kufizuar në kohë”. Ajo që ka përkeqësuar më tej situatën është se shtrembërimet e ngjashme dhe fanatizmi fetar ndodhin edhe në universet e diskursit, “hebraike” dhe “të krishtera”. Ishte [Joseph] Conradi, më fuqishëm nga ç’mund ta kishte imagjinuar ndonjë nga lexuesit e tij në fund të shekullit të nëntëmbëdhjetë, ai që kuptoi se dallimet mes Londrës së qytetëruar dhe “zemrës së errësirës” shemben shpejt në situata ekstreme, dhe se kulmet e qytetërimit evropian mund të bien menjëherë në praktikat më barbare - pa përgatitje apo kalim tranzicioni. Dhe, po, Conradi ishte ai që tek Agjenti sekret [ The Secret Agent , 1907] përshkroi afinitetin e terrorizmit për abstraksione si “shkenca e pastër” (dhe për rrjedhojë për “Islamin” ose “Perëndimin”), si edhe degradimin përfundimtar moral të terroristit. Sepse, ekzistojnë lidhje më të ngushta midis qytetërimeve që në dukje janë në luftë, sesa shumica prej nesh do të donte të besonte; si Freudi ashtu edhe Nietzsche treguan se qarkullimi përtej kufijve të ruajtur me kujdes, madje të kontrolluar, ndodh shpeshherë me lehtësi të frikshme. Por, më pas, idetë e tilla fluide, plot paqartësi dhe skepticizëm ndaj nocioneve te të cilat mbështetemi, mezi na ofrojnë udhëzime të përshtatshme dhe praktike për situata si ajo me të cilën përballemi tani. Prandaj, këtu burojnë urdhrat inkurajues për betejë (një kryqëzatë, e mira kundër së keqes, liria kundër frikës etj.) që nxirren nga pretendimi i Huntingtonit për kundërshtinë midis Islamit dhe Perëndimit, prej të cilit diskursi zyrtar formuloi fjalorin e tij në ditët e para pas sulmeve të 11 Shtatorit. Që atëherë ka pasur një ulje të dukshme të intensitetit në këtë diskurs, por duke gjykuar nga përmasa e qëndrueshme e gjuhës së urrejtjes dhe e veprimeve, plus raportet për përpjekje të zbatimit të ligjit kundrejt arabëve, myslimanëve dhe indianëve në mbarë vendin, paradigma vazhdon të jetë e pranishme. Një arsye tjetër për vazhdimësinë e saj është prania në rritje e myslimanëve, në të gjithë Evropën dhe Shtetet e Bashkuara. Mendoni për popullatat e sotme të Francës, Italisë, Gjermanisë, Spanjës, Britanisë, Amerikës, madje edhe të Suedisë, dhe duhet të pranoni se Islami nuk është më në periferi të Perëndimit, por në qendër të tij. Por, çfarë ka kërcënuese në atë prani? Ngulitur në kulturën kolektive janë kujtimet e pushtimeve të para të mëdha arabo-islame, të cilat nisën në shekullin e shtatë dhe të cilat, siç shkruan historiani i shquar belg Henri Pirenne në librin e tij të shquar Muhamedi dhe Karli i Madh [ Mohammed and Charlemagne , 1939], shkatërruan njëherë e përgjithmonë unitetin e lashtë të Mesdheut, shuan sintezën kristiano-romake dhe i dhanë jetë një qytetërimi të ri të dominuar nga fuqitë e Veriut (Gjermania dhe Franca karolinge), misioni i të cilave ishte, dukej se po thoshte ai, të rifillonin mbrojtjen e “Perëndimit” kundër armiqve të tij historiko-kulturorë. Mjerisht, ajo që Pirenne la jashtë është se në krijimin e kësaj vije të re mbrojtjeje, Perëndimi u mbështet mbi humanizmin, shkencën, filozofinë, sociologjinë dhe historiografinë e Islamit, i cili tashmë ishte vendosur ndërmjet botës së Karlit të Madh dhe antikitetit klasik. Islami ka qenë pjesë që në fillim, siç u detyrua të pranojë edhe Dante, armiku i madh i Muhamedit, kur e vendosi Profetin në vetë zemrën e Ferrit të tij. Pastaj është trashëgimia e vazhdueshme e vetë monoteizmit, e feve abrahamike - siç i quajti me vend Louis Massignon. Duke filluar me judaizmin dhe krishterimin, secila është pasuese e përndjekur nga ajo që parapriu; për myslimanët, Islami e përmbush dhe e përmbyll linjën e profecisë. Ende nuk ekziston një histori e denjë apo ajo që demistifikon garën shumëpalëshe midis këtyre tre ndjekësve - asnjëri prej tyre, në asnjë mënyrë, një kamp i vetëm dhe i bashkuar - më xhelozë prej të gjithë zotave, ndonëse konvergjenca e përgjakshme moderne në Palestinë ofron një shembull të pasur laik të asaj që ka qenë kaq tragjikisht e papajtueshme rreth tyre. Pra, nuk është për t’u habitur që myslimanët dhe të krishterët flasin lehtësisht për kryqëzata dhe xhihade, të dyja duke e anashkaluar praninë judaike me një moskokëçarje shpeshherë madhështore. Një axhendë e tillë, thotë Eqbal Ahmad, është “shumë ngushëllues për burrat dhe gratë që kanë mbetur në mes të kalimit, ndërmjet ujërave të thellë të traditës dhe modernitetit”. Por, të gjithë ne po notojmë në ato ujëra, perëndimorë dhe myslimanë dhe të tjerë njësoj. Dhe, meqenëse këto ujëra janë pjesë e oqeanit të historisë, është e kotë përpjekja për t’i lëruar apo ndarë me barriera. Këto janë kohë të tensionuara, por është më mirë të mendojmë në aspekte të komuniteteve me pushtet dhe pa pushtet, të politikës laike të arsyes dhe injorancës, dhe të parimeve universale të drejtësisë dhe padrejtësisë, sesa të humbim në kërkim të abstraksioneve të mëdha që mund të japin një kënaqësi të çastit, por pak vetëdije apo analizë informuese. Teza e “Përplasjes së qytetërimeve” është një mashtrim si “Lufta e botëve”, më e përshtatshme për të forcuar krenarinë personale mbrojtëse sesa për të kuptuar në mënyrë kritike ndërvarësinë e çuditshme të kohës sonë. /Telegrafi/