در زمانی که تصور می‌شد دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، به اندازه کافی درگیر پرونده‌های مختلف است — از روسیه و اوکراین گرفته تا غزه، ونزوئلا، گرینلند و چالش مداوم چین — حالا ایران نیز بار دیگر به صدر توجه بازگشته است. ایران با جنبش‌های اعتراضی بیگانه نیست. اما موج کنونی اعتراضات از نظر شدت و وسعت، شباهت بیشتری به آخرین فاجعه بزرگ تاریخ معاصر ایران دارد: سقوط حکومت پهلوی در سال ۱۹۷۹. همان‌گونه که اعتصاب بازاریان در بازار بزرگ تهران در سال‌های ۱۹۷۸ و ۱۹۷۹ نقش مهمی در بسیج عمومی داشت، این بار نیز بازار به یکی از جرقه‌های اصلی اعتراضات علیه همان نظامی تبدیل شده که پنج دهه پیش از آن حمایت کرده بود. آنچه این اعتراضات را از خیزش‌های اخیر متمایز می‌کند، ترکیبی از بحران اقتصادی داخلی، سرخوردگی از سیاست خارجی حکومت، سوءمدیریت کشور و افزایش مطالبات مردم است. ایران با یکی از بدترین نرخ‌های تورم در جهان مواجه است: بیش از ۵۰ درصد به‌طور کلی و حدود ۷۰ درصد برای مواد غذایی. ارزش پول ملی طی یک سال گذشته بیش از ۸۰ درصد در برابر دلار سقوط کرده است. تهران با کمبود شدید آب روبه‌روست و بخش‌هایی از شهر با سرعتی تا حدود ۳۰ سانتی‌متر در سال در حال فرونشست هستند. همزمان، ایرانیان با پیامدهای سیاست خارجی شکست‌خورده حکومت خود روبه‌رو شده‌اند؛ سیاستی که با هزینه‌های هنگفت و دستاوردهای بلندمدت اندک، شبکه‌ای از نیروهای نیابتی منطقه‌ای را تامین مالی کرد، برنامه هسته‌ای و موشکی را گسترش داد و کشور را به انزوای اقتصادی بین‌المللی کشاند. جمهوری اسلامی اکنون در ضعیف‌ترین وضعیت خود در سال‌های اخیر قرار دارد. حکومت ایران هر کاری انجام خواهد داد تا این اعتراضات را مانند گذشته سرکوب کند. اما پرسش این است که تهران بیشتر به تیان‌آن‌من شباهت پیدا خواهد کرد یا تیمیشوارا؟ برندا شفر، کارشناس منطقه در دانشگاه تحصیلات تکمیلی نیروی دریایی آمریکا، می‌گوید این پرسش مطرح است که آیا سرکوب خشونت‌آمیز معترضان موفق به خاموش کردن اعتراضات خواهد شد یا برعکس، به تشدید فعالیت‌های ضدحکومتی می‌انجامد. کشتار میدان تیان‌آن‌من در ژوئن ۱۹۸۹ اعتراضات ضدحکومتی در چین را درهم شکست، اما شش ماه بعد، سرکوب خونین اعتراضات در شهر تیمیشوارا به سقوط سریع رژیم کمونیستی رومانی انجامید. ری تکیه، پژوهشگر شورای روابط خارجی، همراه با روئل مارک گرکت در وال‌استریت ژورنال نوشتند که «دولت ترامپ باید فرض را بر این بگذارد که حکومت دینی، بدون مداخله خارجی، این خیزش را سرکوب خواهد کرد». مسئله مداخله خارجی اما پیچیده است. در جریان اعتراضات جنبش سبز در سال ۲۰۰۹، دولت اوباما نگران بود که حمایت علنی آمریکا اعتراضات را به‌عنوان توطئه‌ای آمریکایی بی‌اعتبار کند. با این حال، باراک اوباما در سال ۲۰۲۲ گفت که این تصمیم اشتباه بود و افزود: «هر بار که جرقه‌ای از امید و اشتیاق برای آزادی می‌بینیم، باید آن را برجسته کنیم و همبستگی خود را نشان دهیم.» ترامپ به نظر می‌رسد مصمم است این اشتباه را تکرار نکند، هرچند این رویکرد با مخالفت برخی از حامیانش که مخالف مداخله آمریکا و تغییر رژیم هستند، روبه‌رو شده است. پرسش اصلی اکنون این است که این مداخله چه شکلی می‌تواند داشته باشد. دو هفته پیش ترامپ به حکومت ایران هشدار داد که اگر کشتار معترضان ادامه یابد، نیروهای آمریکا «آماده شلیک» هستند. او اخیرا در شبکه اجتماعی تروث سوشال نوشت «کمک در راه است» و از معترضان خواست به اعتراض ادامه دهند. ترامپ همچنین گفت اطلاعاتی از «منابع بسیار مهم در طرف مقابل» دارد که نشان می‌دهد معترضان اعدام نخواهند شد و مدعی شد «جان‌های زیادی را نجات داده‌ایم». ممکن است حکومت ایران از اجرای برخی اعدام‌های علنی عقب‌نشینی کرده باشد، اما بعید است که به‌طور کلی از سرکوب اعتراضات دست برداشته باشد. واکنش آمریکا می‌تواند اشکال مختلفی داشته باشد؛ بسته به این‌که هدف بازدارندگی از سرکوب است یا دشوار کردن آن. نخست، ترامپ می‌تواند پیروزی اعلام کند و از اقدام بیشتر خودداری کند، هرچند این تصمیم می‌تواند باعث ناامیدی معترضان شود. دوم، بدون اقدام نظامی، تحریم‌ها و تعرفه‌های جدید علیه ایران و شرکای تجاری آن مطرح است. سوم، کمک به بازگرداندن دسترسی به اینترنت برای تسهیل ارتباط معترضان. چهارم، گزینه نظامی یا حملات سایبری، هرچند گزارش‌ها نشان می‌دهد ترامپ فعلا تمایلی به این گزینه ندارد. در نهایت، مسئله جانشینی مطرح است. علی خامنه‌ای ۸۶ ساله است و وضعیت سلامتی‌اش محل تردید. سناریوهای مختلفی مطرح‌اند: تداوم نظام با رهبری جدید، حاکمیت نظامیان سپاه، فروپاشی ساختار دولت یا ظهور یک حکومت سکولار. نام شاهزاده رضا پهلوی، فرزند شاه فقید ایران، به‌عنوان چهره‌ای برجسته در اپوزیسیون مطرح است. در هر صورت، به گفته استیون کوک، پژوهشگر شورای روابط خارجی: «حتی اگر حکومت سقوط نکند، ایران دیگر شبیه ایرانِ پیش از ۲۸ دسامبر ۲۰۲۵ نخواهد بود.» برگرفته از مقاله شورای روابط خارجی آمریکا ایران انقلاب ملی ایران سرنگونی جمهوری اسلامی کشتار میدان تیان‌آن‌من در ژوئن ۱۹۸۹ اعتراضات ضدحکومتی در چین را درهم شکست، اما شش ماه بعد، سرکوب خونین اعتراضات در شهر تیمیشوارا به سقوط سریع رژیم کمونیستی رومانی انجامید، «حتی اگر حکومت سقوط نکند، ایران دیگر شبیه ایرانِ پیش از ۲۸ دسامبر ۲۰۲۵ نخواهد بود» مایک فرومن، رئیس شورای روابط خارجی آمریکا دوشنبه, ژانویه 19, 2026 - 08:30

صحنه‌هایی از حضور مردم در خیزش ملی-ایندیپندنت فارسی