Özet Bu makale, Türkiye Cumhuriyeti ile Amerika Birleşik Devletleri arasında 27 Aralık 1949 tarihinde imzalanan ve 1957 ile 1960 yıllarında tadil edilen eğitim anlaşmalarını (Fulbright rejimi) anayasa hukuku, idare hukuku ve bütçe hukuku perspektiflerinden bütüncül biçimde incelemektedir. Çalışma, söz konusu rejimin Türkiye’de eğitim politikalarını doğrudan belirlemediği, ancak kadro yetiştirme, alan önceliği ve norm üretimi yoluyla dolaylı ve yapısal bir etki oluşturduğunu savunmaktadır. Metin temelli analiz, karşılaştırmalı hukuk ve açık kaynaklı sayısal veriler bir arada kullanılarak; egemenlik ilkesinin fonksiyonel boyutları, kamu hizmeti niteliği ve demokratik denetim mekanizmaları tartışılmaktadır. Makale, uluslararası akademik işbirliğini ortadan kaldırmadan, şeffaflık ve denge esaslı bir hukuki çerçeve önerisiyle sonuçlanmaktadır. Anahtar Kelimeler: Egemenlik, kamu hizmeti, idare hukuku, bütçe hakkı, Fulbright, eğitim politikası Giriş Eğitim, modern anayasal devletlerde yalnızca bireysel bir hak alanı değil; aynı zamanda egemenliğin yeniden üretildiği ve kamusal normların taşındığı temel bir kamu hizmetidir. Bu nedenle eğitim alanında kurulan uluslararası rejimler, salt kültürel işbirliği çerçevesiyle sınırlı kalmayıp, kamu hukuku açısından yetki, denetim ve sorumluluk sorunlarını gündeme getirir. Türkiye–ABD Eğitim Anlaşmaları, bu bağlamda istisnai bir örnek teşkil etmektedir. 1949 tarihli asıl metin ve 1957–1960 tadilleriyle kurulan kurumsal yapı, Türkiye’de faaliyet gösteren bir komisyonun (Birleşik Devletler Eğitim Komisyonu) Türk kamu kaynaklarıyla eğitim programları yürütmesini ve nihai denetimin ABD yürütme organında olmasını öngörmektedir. Bu makalenin amacı, söz konusu rejimi “yasaklayıcı” bir perspektiften değil; anayasal egemenlik, idare hukuku ve bütçe hakkı ilkeleri ışığında dengeleyici bir çerçevede değerlendirmektir. Çalışma, rejimin hukuki geçerliliğini teslim etmekle birlikte, fonksiyonel egemenlik paylaşımı doğuran sonuçlarını tespit etmeyi ve demokratik denetimi güçlendiren bir model önermeyi hedefler. 1. Tarihsel Arka Plan ve Metinsel Çerçeve Fulbright Programı, II. Dünya Savaşı sonrasında ABD tarafından geliştirilen küresel bir akademik değişim rejimidir (Altbach, 2004). Türkiye açısından program, 1946 Türkiye–ABD Kredi Anlaşması ve Soğuk Savaş’ın güvenlik-kültür ekseninde değerlendirilmelidir (Oran, 2009). 27 Aralık 1949 tarihli anlaşma ile Türkiye’de Birleşik Devletler Eğitim Komisyonu kurulmuş; Komisyonun faaliyetlerinin ABD Dışişleri Bakanlığı tarafından gözden geçirilebileceği açıkça hükme bağlanmıştır (Türkiye–ABD Eğitim Anlaşması, 1949, md. 10). 1957 ve 1960 tadilleri ise mali üst sınırlar ve uygulama usullerini düzenlemiş; denetim rejimini esaslı biçimde değiştirmemiştir. Metinsel açıdan dikkat çekici husus, Komisyonun Türk idari hiyerarşisi içinde tanımlanmamış olmasıdır. Bu durum, kurumun hibrit (melez) bir statüye sahip olduğu yönünde idare hukuku tartışmalarını tetikler (Günday, 2020). 2. Kuramsal Çerçeve: Egemenlik, Kamu Hizmeti ve Fonksiyonel Paylaşım Egemenlik, klasik anlamda devredilemez bir nitelik taşır; ancak modern anayasal devletlerde egemenliğin fonksiyonel boyutları bulunmaktadır. Kamu hizmetlerinin düzenlenmesi, yürütülmesi ve denetlenmesi de bu fonksiyonel alanın parçasıdır (Gözler, 2019). Eğitim hizmeti, anayasal güvence altında, devletin gözetim ve denetimiyle yürütülen asli bir kamu hizmetidir (Tanör & Yüzbaşıoğlu, 2018). Bu çerçevede, bir kamu hizmetinin yabancı bir yürütme organının denetimine açık kılınması, egemenliğin açık devrini değil; fonksiyonel paylaşımını ifade eder. Makalenin temel tezi, Fulbright rejiminin tam da bu noktada konumlandığıdır: Hukuken geçerli; fakat egemenliğin fonksiyonel alanında asimetrik sonuçlar doğuran bir düzenleme. 3. İdare Hukuku Analizi: Statü, Vesayet ve Sorumluluk Birleşik Devletler Eğitim Komisyonu, Türk idare hukuku bakımından ne klasik bir kamu tüzel kişisi ne de sıradan bir özel hukuk tüzel kişisidir. Türkiye’de faaliyet göstermesine rağmen, Türk idari vesayet rejimine tabi değildir. Oysa idari vesayet, Türk hukukunda yalnızca anayasa ve kanunla, Türk idari makamları arasında kurulabilir (Onar, 1966). Komisyonun kararlarının yabancı bir yürütme organı tarafından gözden geçirilmesi, fiilî vesayet olarak nitelendirilebilir (Günday, 2020). Ayrıca Komisyon işlemlerinden doğabilecek zararlar bakımından yargısal yetki ve idari sorumluluk belirsizdir. Bu durum, hukuk devleti ilkesinin öngördüğü hesap verebilirlik ve belirlilik ölçütleriyle gerilim yaratır. 4. Bütçe Hakkı ve Mali Egemenlik Bütçe hakkı, TBMM’nin en temel anayasal yetkilerinden biridir (Kaboğlu, 2016). Fulbright rejiminde kullanılan kaynaklar Türk kamu kaynağıdır; ancak harcama usulleri ve fiilî denetim yabancı bir yürütme organının takdirine bırakılmıştır. Bu yapı, bütçe hakkını doğrudan ortadan kaldırmasa da dolaylı biçimde sınırlandıran sonuçlar üretir. Mali egemenliğin bu şekilde parçalanması, kamu hukukunda istisnai bir durumdur. 5. Fiilî Etki Analizi: Kadro, Alan Önceliği ve Norm Üretimi Fulbright rejiminin etkisi, doğrudan politika yapımı üzerinden değil; kadro yetiştirme ve akademik meşruiyet üzerinden gerçekleşir. Açık kaynaklı verilere göre 1949–2024 döneminde Fulbright kapsamında eğitim alan Türk vatandaşı sayısı yaklaşık 3.800–4.000’dir (U.S. Embassy Ankara, 2023). Bu grubun %60–70’inin akademi, kamu veya politika ile ilişkili alanlarda görev aldığına dair bulgular mevcuttur (Does Fulbright Make a Difference?, 2009). Etkinin yoğunlaştığı alanlar; eğitim bilimleri, kamu yönetimi, iktisat ve uluslararası ilişkilerdir. Bu alan öncelikleri, zamanla eğitim politikalarının dilini ve normatif çerçevesini şekillendirmiştir. Literatürde bu olgu, epistemik topluluklar kavramıyla açıklanmaktadır (Haas, 1992). 6. Karşılaştırmalı Hukuk: Türkiye ve Dünya Örnekleri Türkiye’nin Almanya, Fransa ve Birleşik Krallık ile yaptığı kültürel anlaşmalar, danışma ve kültürel faaliyetlerle sınırlıdır; nihai denetim Türk makamlarındadır (Oran, 2009). Fulbright rejimi ise denetim yetkisi bakımından daha geniştir. Dünya ölçeğinde Fulbright programları yaygın olmakla birlikte, Türkiye modeli en kapsamlı denetim ve etki alanına sahip örneklerden biridir (Altbach, 2004). 7. Hukuki Sınırlandırma İçin Dengeleyici Model Makale, uluslararası akademik işbirliğini ortadan kaldırmadan, egemenlik ve demokratik denetimi güçlendiren bir dengeleyici model önermektedir. Bu modelin unsurları şunlardır: (i) Kamu politikası alanları için soğutma süresi (cooling-off), (ii) Uluslararası eğitim ve fon kaynak beyanı, (iii) Politika kurullarında denge kotası, (iv) Yerli akademik geleneklerin zorunlu referans alanı olarak tanınması, (v) TBMM’ye bağlı izleme mekanizması ve (vi) Yeni anlaşmalar için egemenlik etki analizi zorunluluğu. Bu araçlar, OECD’nin çıkar çatışması ve kamu etiği standartlarıyla uyumludur (OECD, 2015). Sonuç Bu makale, Türkiye–ABD Eğitim Anlaşmaları’nın hukuken geçerli olduğunu; ancak eğitim gibi asli bir kamu hizmetinde fonksiyonel egemenlik paylaşımı doğuran istisnai bir rejim oluşturduğunu göstermiştir. Çalışma, meseleye yasaklayıcı bir yaklaşım yerine, şeffaflık ve denge esaslı bir hukuki çerçeveyle yaklaşmanın mümkün ve gerekli olduğunu savunmaktadır. Böyle bir yaklaşım, hem uluslararası akademik işbirliğini sürdürmekte hem de anayasal egemenlik ve demokratik denetimi güçlendirmektedir. Kaynakça Altbach, P. G. (2004). Globalization and the university: Myths and realities. Harvard Educational Review, 74(1), 1–20. Altbach, P. G., & Knight, J. (2007). The internationalization of higher education. Journal of Studies in International Education, 11(3–4), 290–305. Does Fulbright make a difference? The Turkish perspective. (2009). Middle East Technical University. Gözler, K. (2019). Anayasa hukukunun genel teorisi. Bursa: Ekin. Günday, M. (2020). İdare hukuku. Ankara: İmaj. Haas, P. M. (1992). Epistemic communities and international policy coordination. International Organization, 46(1), 1–35. Kaboğlu, İ. Ö. (2016). Anayasa hukuku dersleri. İstanbul. OECD. (2015). Managing conflict of interest in the public sector. Paris. Onar, S. S. (1966). İdare hukukunun umumi esasları. İstanbul. Oran, B. (2009). Türk dış politikası: Kurtuluş savaşından bugüne. İstanbul: İletişim. Türkiye–ABD Eğitim Anlaşması. (27 Aralık 1949). Türkiye–ABD Eğitim Anlaşması Tadil Metinleri. (8 Ocak 1957; 1 Şubat 1960). U.S. Embassy Ankara. (2023). Fulbright Türkiye 75. yıl verileri. *Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir. Eğitim egemenlik etki kamu hizmeti Hasan Köse, Independent Türkçe için yazdı Hasan Köse Perşembe, Ocak 15, 2026 - 21:00 Main image:

Fotoğraf: AA