رمضان در فرهنگ ایرانی-اسلامی فراتر از مناسک فردی است؛ آینه‌ای شفاف از وضعیت واقعی جامعه. گستردگی و کیفیت سفره‌های افطار، حضور در هیئت‌ها و مجالس دعا، و حس همبستگی یا انزوای پنهان میان مردم، تاب‌آوری و سلامت روان جمعی را آشکار می‌کند. معنویت، همدلی و حضور ذهنی در این ماه، به افراد امکان می‌دهد فشارهای روزمره و استرس‌های انباشته را بهتر مدیریت کنند و پیوندهای اجتماعی را بازتنظیم کنند. رمضان جایی است که معنویت فردی با واقعیت‌های اجتماعی در هم می‌تند و نمودهای آن در رفتارهای روزمره و فرهنگی کاملا ملموس است. سعید خادمی*