Fimmta ár innrásarstríðs Rússa í Úkraínu hófst í morgun. Það er lengri tími en leið frá innrás Þjóðverja í Sovétríkin til stríðsloka. Fyrri heimsstyrjöldin stóð í fjögur ár, þrjá mánuði og fjórtán dögum betur. Þrátt fyrir að skriður virðist kominn á friðarviðræður eru lítil sem engin teikn á lofti um að þessu mannskæðasta stríði í Evrópu frá lokum síðari heimsstyrjaldar sé að ljúka. Hér verður stiklað mjög á stóru um fjögurra ára sögu stríðsins og afleiðingar þess. Leiðtogar aðskilnaðarsinna í Donetsk og Luhansk sendu þann 19. febrúar 2022 út allsherjarherkvaðningu þar sem þeir óttuðust að stríðsátök væru í þann mund að brjótast út í landinu. Þann dag höfðu verið boðaðar miklar heræfingar Rússlandshers við landamæri Úkraínu. Vladimír Pútín Rússlandsforseti viðurkenndi sjálfstæði héraðanna 21. febrúar 2022. Þar höfðu aðskilnaðarsinnar hliðhollir Rússum barist við Úkraínuher síðan 2014. Þremur dögum síðar fyrirskipaði Pútín umfangsmiklar hernaðaraðgerðir til að afvopna nágrannaríkið og reka meinta nasista frá völdum. Framrás hersins var strax hröð í sunnan- og norðaustanverðri Úkraínu. Þegar Vladimír Pútín Rússlandsforseti gaf fyrirskipun um að ráðist skyldi á Úkraínu bjóst hann ekki við öðru en að verða fljótur að fella stjórnina í Kíev og þar með tortíma fullveldi Úkraínu. Hersveitir Rússlands fóru inn í landið á nokkrum stöðum og lögðu til atlögu að stórborgum meðfram helstu þjóðleiðum án þess að vænta mikillar mótspyrnu af hálfu heimamanna. Háværar sprengingar kváðu við í Kyiv og fleiri stórborgum þarna um nóttina. Fyrsta fréttin af innrásinni birtist á RÚV klukkan 3:18 aðfaranótt 24. febrúar 2022 með eftirfarandi orðum: „Innrás rússneska hersins í Úkraínu er hafin. Vladímír Pútín forseti Rússlands hefur ákveðið að beita hernum til varnar aðskilnaðarsinnum í tveimur héruðum í austurhluta Úkraínu. Forsetinn lýsti þessu yfir í sjónvarpsávarpi skömmu fyrir klukkan þrjú í nótt, skömmu eftir að neyðarfundur hófst í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna vegna Úkraínudeilunnar.“ Úkraínumenn höfðu kallað eftir fundi öryggisráðsins af ótta við innrás Rússa. Pútín varaði jafnframt önnur ríki við afskiptum af þessari sérstöku hernaðaraðgerð og hvatti úkraínska hermenn til að leggja niður vopn ásamt því að hóta hverjum þeim hörðum refsingum sem reyndi að stöðva framrás hersins. Pútín sagði Vesturveldunum mega kenna um, með því að hafa hunsað kröfur um að Úkraína fengi ekki aðild að NATÓ. Hann kvaðst hafa brugðist við hjálparbeiðnum aðskilnaðarsinna í Luhansk og Donetsk og að ekki væri ætlunin að hertaka Úkraínu alla. Greinendur telja að leiðtogum Rússlands hafi brugðið við þá miklu andspyrnu sem innrásarherinn mætti enda hafi þeir lengi ekki litið á Úkraínu sem alvöruríki án mikillar sameiginlegrar þjóðarvitundar. Sögulegt slys jafnvel, enda væru Úkraínumenn í reynd Rússar. Úkraína lýsti yfir sjálfstæði árið 1991 eftir fall Sovétríkjanna og ráðamenn vilja endurheimta þau landamæri sem þá urðu til. Vladimír Pútín hélt að honum dygði að senda um 200 þúsund atvinnuhermenn inn í landið og heimildir herma að sumir þeirra hafi tekið viðhafnarbúninga sína með til að fagna skjótum sigri. Öðrum var brugðið við mótstöðuna. Rússlandsher mistókst að ná höfuðborginni Kyiv en hafnarborgin Mariupol féll eftir langvinnt og grimmlegt umsátur. Daginn eftir að Rússar réðust inn í Úkraínu ákvað framkvæmdastjórn EBU, Sambands evrópskra sjónvarpsstöðva, að vísa þeim úr keppni það árið. Það var meðal annars að kröfu forsvarsmanna allra norrænu sjónvarpsstöðvanna. Rússar hafa ekki verið með síðan og Belarúsar, samherjar þeirra, ekki heldur. Framkvæmdastjórnin kvaðst byggja ákvörðun sína á reglum keppninnar og gildum sambandsins. Það yrði keppninni til vanvirðu tækju Rússar. Milljónir Úkraínumanna risu upp til varnar landi sínu og höfðu fyrir árslok 2022 endurheimt um helming þess landsvæðis sem Rússar sölsuðu undir sig. Úkraínumenn hafa einnig valdið usla á Svartahafsflota Rússlands sem hefur aðsetur í hafnarborginni Sevastopol á Krímskaga og sent langdrægar eldflaugar og dróna langt inn í landið. Krímskagi var innlimaður í Rússland árið 2014. Nokkurs vanmats á getu Úkraínumanna gætir enn meðal valdamanna í Kreml og samherja Kyiv-stjórnarinnar þrátt fyrir að henni hafi tekist að auka hernaðarmátt sinn, halda aftur af innrásarhernum, vinna til baka landsvæði og valda usla innan landamæra Rússlands. Vladimír Pútín hefur sífellt áréttað að áfram verði barist gefi Úkraínumenn ekki eftir landsvæði, málamiðlun komi ekki til greina, sem bendir til þess að hann álíti enn að Úkraínuher sé á brauðfótum. Úkraínuher fann lík hundraða almennra borgara undir lok mars 2022 á götum úti í Bucha, rólegu úthverfi Kyiv, í fjöldagröfum og í pyntingarklefum. Rússneskir hermenn eru taldir hafa handhófskennt tekið íbúa hverfisins af lífi áður en þeir yfirgáfu höfuðborgina. Heimsbyggðin brást hart við og voðaverkin urðu kveikjan að fyrstu rannsókninni um meinta stríðsglæpi Rússa. Ári síðar gaf alþjóðaglæpadómstóllinn út handtökuskipun gegn Pútín og sakaði hann um ólöglegan flutning barna frá hernumdum svæðum Úkraínu til Rússlands. Úkraínuher hóf harða gagnsókn sumarið 2022 og endurheimti stór landsvæði í Kharkiv-héraði ásamt höfuðborginni Kherson. Löng og blóðug orrusta stóð um borgina Bakhmut um veturinn, sem er rústir einar. Í júní 2023 gerði Wagner-herinn misheppnaða valdaránstilraun í Rússlandi en gafst fljótlega upp. Tveimur mánuðum seinna fórst leiðtogi sveitanna, Jevgení Prígósín, í dularfullu flugslysi. Úkraínuher tókst ekki að komast gegnum varnir Rússa í Úkraínu sunnan- og austanverðri það sumar. Þrátt fyrir mikið mannfall tókst Rússlandsher að sækja hægt en örugglega fram í austanverðri Úkraínu frá því í febrúar 2024 og ná nokkrum höfuðvígjum á sitt vald. Þá stóð úkraínski herinn frammi fyrir skorti á vopnum og mannafla. Í ágúst fóru úkraínskir hermenn yfir landamærin og náðu að sölsa undir sig nokkur hundruð ferkílómetra svæði í Kúrsk-héraði. Þeir voru hraktir þaðan í mars 2025 í orrustum þar sem norðurkóreskir hermenn börðust við hlið þeirra rússnesku. Talið er að stjórnvöld í Norður-Kóreu hafi sent þúsundir hermanna til Úkraínu til fulltingis við Rússlandsher á grundvelli varnarsamnings milli Vladimírs Pútín og leiðtogans Kim Jong Un. Árið 2024 gerðu Rússar margar mannskæðar dróna- og eldflaugaárásir sem hvorki öflug bandarísk Patriot-loftvarnarkerfi né F-16 orrustuþotur réðu við. Í nóvember 2024 tortímdu Rússar úkraínskri hergagnaverksmiðju með Oreshnik, nýrri meðaldrægri eldflaug sem getur borið kjarnorkuvopn. Slík flaug grandaði úkraínskri flugvélaverksmiðju 8. janúar í ár. Leiðtogar Evrópu hafa iðulega sagt stríðið í Úkraínu snúast um framtíð Evrópu allrar. Því sé mikilvægt að veita Úkraínumönnum allt það liðsinni sem unnt sé, efnahagslegt og hernaðarlegt. Auk þess þurfi ríki álfunnar að auka varnir sínar, líkt og Donald Trump Bandaríkjaforseti hefur hvatt til. Hann hefur stært sig af sterku persónulegu sambandi við Vladimír Pútín og hefur verið sakaður um sérstaka fylgispekt við kröfur hans gegn Úkraínu. Donald Trump hefur slegið úr og í hvað varðar stuðning við báðar fylkingar, frá því hann settist í forsetastólinn að nýju fyrir rúmu ári. Í nóvember á seinasta ári afhjúpaði hann drög að vopnahléssamkomulagi þar sem helstu kröfum Rússa er mætt, þar með talinni eftirgjöf lands. Á móti bauð Trump Úkraínumönnum öryggistryggingar til langs tíma. Rússar hafa síðan gert þungar árásir á orkuinnviði Úkraínu sem hafa skilið hundruð þúsunda eftir í myrkri og kulda, á einkar köldum vetri. Úkraínumenn hafa meðal annars gert árásir á rússneskar olíuvinnslustöðvar á móti. Til harðra orðaskipta kom milli Trumps og Zelenskys á fundi þeirra í Hvíta húsinu 28. febrúar í fyrra. Trump og varaforsetinn JD Vance sökuðu Úkraínuforseta um vanþakklæti og sögðu hann kynda undir þriðju heimsstyrjöldina. Ef Zelensky undirritaði ekki samning um aðgengi Bandaríkjamanna að námuvinnslu í Úkraínu, yrði allur stuðningur dreginn til baka. Bandaríkjaforseti hefur oft sagt Úkraínumenn ekki eiga nokkra möguleika á sigri, „engin spil uppi í erminni,“ og skuli því samþykkja friðarsamning sem sé Rússum frekar í hag. Úkraínumenn þurfa nauðsynlega á fjármunum og hernaðaraðstoð að halda til að halda baráttu sinni áfram. Friðarviðræðum Úkraínumanna og Rússa í Genf með milligöngu Bandaríkjanna lauk fyrir rétt tæpri viku án niðurstöðu og báðar fylkingar segja viðræðurnar hafa verið erfiðar. Svipuð niðurstaða fékkst í viðræðum í Abu Dhabi nokkru fyrr. Volodymyr Zelensky sagði í viðtali við CNN 23. febrúar 2026 að Bandaríkin ættu að standa með lýðræðisríki sem væri að berjast við einn mann. „Því þessi maður er stríð. Pútín er stríðið,“ sagði Zelensky sem finnst Donald Trump ekki leggja nógu hart að Rússlandsforseta. Þrátt fyrir togstreitu virðast samningamenn um vopnahlé ekki hafa gefið upp alla von og segja lykilatriði hafa verið rædd á fundunum án þess að tíunda í hörgul hver þau væru. Ásteitingarsteinninn hefur verið landsvæðið í austurhluta Úkraínu, Donetsk og Luhansk þar sem aðskilnaðarsinnar hliðhollir Rússum hafa barist fyrir sjálfstæði allt frá innlimun Krímskaga árið 2014. Víglínan er um tólf hundruð kílómetra löng og fátt bendir til að miklar breytingar verði á henni á næstunni. Til samanburðar er hringvegurinn, þjóðvegur eitt, rúmlega 1.320 kílómetrar. Bandaríska hugveitan Center for Strategic and International Studies segir Rússa hafa sölsað undir sig um fimmtung Úkraínu og náð einu og hálfu prósenti landsins síðan í janúar 2024. Drónahernaður hefur breytt aðferðafræði beggja fylkinga og Rússar tefla fremur fram fámennum hersveitum, jafnvel á vélhjólum, sem flygildin finna síður en fjölmennar sveitir búnar bryndrekum. Skrifstofa mannréttindafulltrúa Sameinuðu þjóðanna (OHCHR) telur að milli 14.200 og 14.200 hafi týnt lífi í átökum þar frá apríl 2014 til ársloka 2021. Ríflega þrjú þúsund þeirra voru almennir borgarar. OHCHR staðfesti í lok janúar að 56.550 almennir borgarar hefðu særst eða farist í Úkraínu, þar af eru 41.378 skráð særð eða limlest. Skrifstofan segir fjöldann geta verið meiri. OHCHR áætlar að tæplega 14 þúsund almennir úkraínskir borgarar eða fólk sem ekki er undir vopnum hafi látið lífið frá upphafi stríðsins. Mesta manntjónið í einstökum mánuði var í mars 2022 eða 3.900 manns. Mannréttindafulltrúinn segir tölur um mannfall í herjum koma frá hvoru ríki fyrir sig en þrautin þyngri sé að staðfesta þær. Utanríkisþjónusta Evrópusambandsins segir að 1,2 milljónir rússneskra hermanna hafi særst eða liggi í valnum. Center for Strategic and International Studies nefnir sama fjölda, segir minnst 325 þúsund Rússa fallna og nærri 600 þúsund úkraínska hermenn ýmist særða eða saknað og þar af 100 til 140 þúsund fallna. Þær tölur byggja á mati bandarískra og breskra yfirvalda auk fleiri heimilda. Hugveitan Center for Strategic and International Studies segir rússnesk stjórnvöld skipulega vantelja særða og fallna og Úkraína birtir ekki opinberar tölur. Volodymyr Zelensky Úkraínuforseti sagði snemma í febrúar að um 55 þúsund úkraínska hermenn lægju í valnum frá upphafi Óháðar hugveitur og greiningarstöðvar telja mun fleiri úkraínska hermenn hafa týnt lífi í bardögum við Rússlandsher. „Ekkert stórveldi hefur mátt þola jafnmikið manntjón síðan á tímum síðari heimsstyrjaldar,“ segir hugveitan um mannfallið rússneska hernum. UNICEF , Barnahjálparsjóður Sameinuðu þjóðanna, segir að líf hvers einasta úkraínsks barns hafi breyst í einu vetfangi aðfaranótt 24. febrúar 2022. Síðan þá hafa yfir 3.200 börn verið drepin eða særst í gegndarlausum styrjaldarátökum. Þeim börnum sem biðu tjón eða dóu fjölgaði í fyrra frá árinu áður vegna aukinna loftárása Rússlandshers á þéttbýl svæði og borgaralega innviði. Þriðji hluti allra úkraínskra barna, næstum 2,6 milljónir, hefur flosnað upp frá heimilum sínum við upphaf fimmta árs innrásarstríðsins. Yfir 790 þúsund eru á vergangi innanlands og næstum 1,8 milljónir landflótta. Nýleg könnun á vegum UNICEF sýnir að eitt af hverju þremur börnum úr þeim hópi hefur þurft að flytja sig minnst tvisvar um set, flest af öryggisástæðum. En stríðið eltir börnin segir UNICEF. Pútín Rússlandsforseti sagði á sunnudag að uppbygging kjarnorkuherja landsins væri „algjört forgangsverkefni“ og styrking heraflans alls, tveimur dögum áður en fjögur ár voru liðin frá upphafi allsherjarinnrásar hans í Úkraínu. Stríðið hefur skilið eftir sig sviðna jörð, kostað fjölda mannslífa og sent milljónir Úkraínumanna á vergang. Bandaríkin veittu Úkraínu mestan stuðning allra ríkja frá upphafi innrásar þar til Donald Trump var endurkjörinn í fyrra. Síðan þá hefur nærri allri hernaðaraðstoð Bandaríkjanna við Úkraínu linnt en þau veita enn mikilvægt liðsinni við njósnir og eftirlit. Evrópuríki verja milljörðum dala til vopnakaupa af Bandaríkjunum fyrir Úkraínu. Rússar hafa gert þungar árásir á Úkraínu í aðdraganda tímamótanna með það markmið að laska orku- og hernaðarinnviði landsins. Oft og víða er mjög kalt og almenningur hefst við í óupphituðum húsum. Margir búa í háhýsum sem erfitt er að hita upp án rafmagns. Zelensky Úkraínuforseti hefur sagt ósigur útilokaðan, fullnaðarsigur væri eina markmiðið. Fyrir helgi sagði forsetinn að Úkraínuher hefði tekist að endurheimta um 300 ferkílómetra lands í gagnsókn gegn innrásarhernum. Zelensky þakkaði það meðal annars því að slökkt var á gervihnattakerfinu Starlink að ósk úkraínskra stjórnvalda. Evrópusambandið stefnir að því að afgreiða 90 milljarða evra lán til Úkraínu þegar fjögur ár verða liðin frá upphafi innrásar. Ungverjar tilkynntu um helgina að þeir styddu ekki þau áform, sem getur þá líka komið í veg fyrir lánveitingu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Ungverjar standa einnig í vegi fyrir að 20. refsiaðgerðapakki Evrópusambandsins gegn Rússlandi taki gildi, nema opnað verði fyrir rennsli rússneskrar olíu í gegnum landið. Úkraínumenn segja að Druzhba-olíuleiðslan, sem liggur frá Rússlandi um Úkraínu, hafi skaddast í loftárásum Rússa 27. janúar og að viðgerðir stæðu enn yfir. VolodymyrZelensky sagði í viðtali við Jeremy Bowen á BBC í gær að Rússlandsforseti hafi hleypt þriðju heimsstyrjöldinni af stað með innrásinni fyrir rétt tæpum fjórum árum. Zelensky kvaðst ekki telja að Vladimír Pútín léti staðar numið við Úkraínu. Hernaðarleg og efnahagsleg mótspyrna væri eina leiðin til að stöðva hann í tilraunum til frekari landvinninga. „Rússar vilja troða sínum lífstíl upp á heiminn,“ sagði Zelensky og bætti við að það væri sigur alls heimsins fengi Pútín ekki að leggja Úkraínu undir sig. Tilraunir til að komast að friðarsamkomulagi halda áfram. Rússar krefjast áfram algerra yfirráða í Donbass, sem Úkraínumenn þvertaka fyrir. Eins og fram hefur komið eru yfirráð þar helsti ásteitingarsteinninn og Zelensky forseti sagði seinast í gær að ef farið yrði að hernámskröfum Pútíns væri allt glatað og Úkraínumenn yrðu annaðhvort að flýja land eða verða Rússar. Í nótt eru fjögur ár liðin síðan Vladimír Pútín fyrirskipaði allsherjarinnrás í Úkraínu og tímamótanna verður minnst á öllum miðlum RÚV.