75 óskilorðsbundnar fangelsisrefsingar fyrndust í fyrra og 98 árið þar á undan. Vel á áttunda hundrað bíða nú refsivistar. Fangelsin eru yfirfull, segir forstjóri Fangelsismálastofnunar. 84% þeirra sem hófu gæsluvarðhald í fyrra voru erlendir ríkisborgarar. Hafa lítil sem engin tengsl við Ísland Erlendum ríkisborgurum sem hlotið hafa refsidóm hér landi hefur fjölgað verulega undanfarin ár. Í mörgum tilfellum er um ræða fólk með lítil eða engin tengsl við Ísland. Þetta skýrist mestmegins af tvennu. Í fyrsta lagi hefur fjöldi útlendinga sem koma til landsins margfaldast á síðustu árum og svo hefur löggæsla og eftirlit á landamærunum verið eflt. Hlutfall útlendinga sem hefja gæsluvarðhald hér á landi hefur að sama skapi hækkað hratt á síðustu árum. Útlendingar hafa verið í miklum meirihluta frá 2019 en í dag eru þeir 84% og Íslendingar 16%. Hafa ber í huga að inni í þessum tölum eru einnig þeir sem sæta gæsluvarðhaldi vegna fyrirhugaðs flutnings úr landi, sem sagt ekki einungis þeir sem hafa brotið af sér. Árið 2025 fyrndust 75 óskilorðsbundnar fangelsisrefsingar og 98 árið 2024, samanborið við 22 fyrndar refsingar 2020 og 16 árið 2019. Fram til 2011 fyrndust sárafáir dómar. Birgir Jónasson fangelsismálastjóri segir fyrningar hafa aukist síðustu ár og samhliða því hafi boðunarlisti lengst. „Þannig að það heyrir til undantekninga að einstaklingar séu boðaðir til afplánunar.“ Hversu alvarlegir glæpir eru að fyrnast? „Um það bil 40% eru umferðarlagabrot þar sem að refsingar eru tiltölulega vægar, allt frá 30 daga fangelsi og að þremur mánuðum. Það er nú svona lunginn af þessu. En síðan erum við líka að horfa á hegningarlagabrot. Þar á meðal eru skjalabrot og þjófnaðar- og auðgunarbrot og einhver fíkniefnabrot.“ En við sjáum að það er þarna allavega eitt kynferðisbrot? „Já. Og það kann að vera að einstaklingur hafi bara farið úr landi. Ekki náðst í hann og þannig hafi fyrningin til komið,“ segir Birgir. Fólk af 20 ólíkum þjóðernum á sama tíma í sama fangelsinu Af þeim 164 sem afplánuðu refsingu eða sættu gæsluvarðhaldi í lok janúar 2026 var meira en helmingur, eða 54%, erlendir ríkisborgarar. Rétt er að taka fram að ekki liggja fyrir upplýsingar um hversu stór hluti þeirra á yfir höfði sér brottvísun eða hefur þegar verið ákveðið að vísa úr landi. Ætla má að hann sé umtalsverður. Hafið þið séð annað eins hlutfall? „Nei. Við höfum ekki gert það. Þetta er í sjálfu sér áhyggjuefni að Ísland skuli vera áningarstaður fyrir erlenda brotamenn. Það myndi ég telja,“ segir Birgir. Dæmi eru um að fólk af yfir 20 ólíkum þjóðernum hafi verið vistað samtímis í sama fangelsinu. Eru glæpahópar e.t.v. að sjá að hér er kannski ekkert svo slæmt að vera í fangelsi og miklar líkur á að brot fyrnist og að Ísland sé rétti staðurinn til að athafna sig? „Það kann að vera að það sé hluti af skýringunni. Fyrir alvarleg brot þá eru endurkomur í íslensk fangelsi tiltölulega fáar. Það kann að skýra það hlutfall erlendra ríkisborgara sem að ekki hafa tengsl við landið,“ segir Birgir. Inni í samráðsgátt liggja drög að frumvarpi sem miða að því að slaka á kröfum um veitingu reynslulausnar til þeirra sem hafa erlent ríkisfang og engin tengsl við Ísland. Þetta er hugsað sem bráðabirgðaúrræði til að losa um afplánunarrými. Í árslok 2025 biðu 743 afplánunar fangelsisrefsingar. Fjöldi þeirra sem bíða afplánunar í fangelsum jókst mikið eftir 2009 en um og yfir aldamótin voru þeir einn tíundi af því sem nú er. Þess má geta að af þeim 743 sem biðu fullnustu í árslok 2025 biðu 357 eftir að því að verða settir í fangelsi, 191 beið þess að afplána refsingu með samfélagsþjónustu og 195 eru farnir úr landi og dómar þeirra verða ekki fullnustaðir. Birgir segir ljóst að vandinn verði ekki leystur til frambúðar nema með úrræðum utan fangelsa. „Við höfum meðal annars reifað hugmyndir um samfélagsþjónustu, að það sé enn slakað á kröfum og rýmkaðar heimildir til þess. Við höfum líka nefnt atriði eins og rafrænt eftirlit. Þannig að það komi þá inn að fullu sem fullnustuúrræði. En það er nokkuð ljóst að þetta tekur langan tíma og verður tel ég ekki gert nema með breytingum á lögum,“ segir Birgir.