Donald Trump forseti Bandaríkjanna gaf út forsetatilskipun 1. maí. Hún fjallaði um fjármögnun NPR og PBS sem hafa verið skilgreindir sem almannaþjónustumiðlar í Bandaríkjunum. Þar var meðal annars rætt um að fjölmiðlalandslagið hefði breyst mjög frá því núverandi fyrirkomulag fjármögnunar var tekið upp árið 1967. Þá var komið á fót stofnuninni Corporation for Public Broadcasting, skammstöfuð CPR, en í gegnum hana hafa fjármunir verið veittir til útvarpsstöðvarinnar NPR og sjónvarpsstöðvarinnar PBS, sem hafa undir sínum hatti fjölda staðbundinna stöðva um öll Bandaríkin. Í tilskipuninni segir Trump að síðan þá sé kominn fram fjöldi sjálfstæðra fjölmiðla sem séu frumkvöðlar á sínu sviði. Fjármögnun af hálfu ríkisins sé ekki aðeins úrelt heldur spilli fyrir sjálfstæðri blaðamennsku. Og síðan segir: „Enginn fjölmiðill hefur stjórnarskrárbundinn rétt til niðurgreiðslu frá skattgreiðendum og ríkisstjórnin má ákveða hvaða starfsemi hún niðurgreiðir. Lög CPB innihalda reglur um óhlutdrægni: CPB má ekki „leggja sitt af mörkum til eða styðja á annan hátt neinn stjórnmálaflokk“. CPB fylgir ekki þessum meginreglum með því að niðurgreiða NPR og PBS. Það skiptir ekki máli hvaða sjónarmið [stöðvarnar] kynna. Það sem skiptir máli er að hvorugur miðillinn gefur skattgreiðendum sanngjarna, nákvæma eða óhlutdræga mynd af atburðum samtímans.“ Þann 1. júlí samþykkti þingið svo að hætta að veita fjármagni til miðlanna. Þetta er einn komma einn milljarður bandaríkjadala, sem átti að veita á næstu tveimur árum – jafnvirði 135 milljarða íslenskra króna. Fjórðungur þessarar fjárhæðar átti að renna beint til NPR og PBS fyrir þáttagerð á landsvísu, afgangurinn til um 1500 staðbundinna útvarps- og sjónvarpsstöðva. Þegar Donald Trump ræddi þessa ráðstöfun virtust sjónarmiðin nú eitthvað fara fyrir brjóstið á honum. „Þetta frumvarp bindur enda á niðurgreiðslur skattgreiðenda í róttæka vinstrisinnaða woke-dagskrárgerð á NPR og PBS, sem er ekkert annað en peningasóun,“ sagði hann. UNESCO skilgreinir almannaþjónustumiðil Áður en farið er nánar út í áhrif þessarar ákvörðunar og stöðu almannaþjónustumiðla í heild sinni er rétt að skoða hvað almannaþjónustumiðill er, og hvað veldur því að sumir miðlar teljast almannaþjónustumiðlar. UNESCO, menningarstofnun Sameinuðu þjóðanna, skilgreinir almannaútvarp sem útvarps- og sjónvarpsstöðvar sem eru búnar til, fjármagnaðar og stjórnaðar af almenningi, fyrir almenning. Þær séu hvorki undir stjórn fyrirtækja né hins opinbera og lausar við pólitísk afskipti og þrýsting frá viðskiptaöflum. Þessi skilgreining hefur með tækniþróun náð til annarra stafrænna miðla en útvarps og sjónvarps. Hlutverk þeirra er að upplýsa, fræða og skemmta. Almannaþjónustumiðlar fá fjármagn frá almenningi, ýmist í formi afnotagjalda, beinna fjárveitinga frá ríkinu eða frjálsra framlaga – stundum samblandi af þessu – og svo í sumum tilvikum, til dæmis í um helmingi slíkra miðla í Evrópu, er hluti fjármagnaður með auglýsingum. Fyrirmynd þessa er breska ríkisútvarpið, BBC, sem var stofnað árið 1922 og hafa gildi almannaútvarps haldið sér víðast hvar í Evrópu síðan. Ríkisútvarpið, RÚV, er skilgreint sem almannaþjónustumiðill. Kerfi almannaþjónustumiðla í Bandaríkjunum er yngra, eða frá árinu 1967, og með nokkuð öðru sniði en í Evrópu. Fram að því höfðu útvarpsstöðvar verið reknar af skólastofnunum í fræðsluskyni frá árinu 1925 undir hatti Fræðslusamtaka ljósvakamiðla, eða National Association og Educational Broadcasters – og fyrsta sjónvarpsstöðin kom árið 1953 í Houston. En umrætt ár, 1967 voru þessar stöðvar í raun þjóðnýttar með stofnun CPB, Corporation for Public Broadcasting, sem við minntumst á hér áðan. Þá voru sjónvarpsstöðin PBS og útvarpsstöðin NPR stofnaðar og fengu þá fast fjármagn frá alríkinu. PBS hóf útsendingar 1970 og NPR sendi út í fyrsta sinn 3. maí 1971. Áhersla er lögð á að búa til fræðandi og skemmtilegt efni fyrir alla aldurshópa. Og undir hatti þessara stöðva er fjöldi staðbundinna útvarps- og sjónvarpsstöðva – til dæmis eru um 1500 útvarpsstöðvar undir NPR. Gagnrýndar fyrir frjálslyndi NPR og PBS hafa iðulega verið gagnrýndar af íhaldssömum stjórnmálamönnum sem hafa sakað þær um að hallast meira til frjálslyndis. Eða í einfaldaðri mynd – Repúblíkanar hafa talið stöðvarnar of hliðhollar sjónarmiðum Demókrata. Og af þessum sökum hafa þingmenn innan Repúblíkanaflokksins reglulega reynt að stöðva fjárveitingar til þessara stöðva eða fá þær einkavæddar á einhvern hátt. Þetta hefur verið reynt allt frá forsetatíð Richards Nixon á áttunda áratugnum en ekki fengið nógu mikinn stuðning innan flokksins að fá meirihluta á þingi. En Trump hefur nú tekist það. Nú fá stöðvarnar ekki lengur fjármagn frá ríkinu og CPB, stofnunin sem greiddi fjármagnið út, var leyst upp í byrjun þessa árs. Sérfræðingar hafa miklar efasemdir um að fjármagnið komi aftur þó að aðrir verði við völd á næsta kjörtímabili. Ingibjörg Þórðardóttir, fyrrverandi ritstjóri hjá BBC og CNN, segir að fyrst eftir ákvörðunina hafi menn búist við að stöðvarnar myndu flestar hætta starfsemi. En fáar hafi hins vegar gert það þar sem almenningur ákvað að styðja við sínar stöðvar, sem þeir hafi hlustað lengi á og þykir vænt um. „Ég held að þessi áskorun núna sé samt bara eitt skipti sem fólk gaf pening. Stöðvarnar fengu þennan stuðning. Þannig að ég held að við komum til með að sjá fleiri af þessum stöðvum þurfa að skoða hvernig þær geta haldið sér gangandi á þessu ári. Þetta eru minni stöðvarnar í Bandaríkjunum. Þær stöðvar þurfa núna að fara að búa til nýtt módel þar sem það er ekki hægt lengur hægt að treysta á þessa fjármuni. Þannig að það er verið að skoða bæði samruna og að loka. Það er líka verið að skoða hvernig þær geta fengið tekjur af efninu sem þær eiga og það verður áhugavert að sjá hvernig það muni þróast.“ Staðbundin fjölmiðlun á undir högg að sækja Hvað varðar NPR þá kom aðeins 10% af fjármagni þeirrar stöðvar frá ríkinu. Hins vegar fékk stöðin fjármagn frá staðbundnu stöðvunum sem keyptu efni frá henni. Og ef þær hafa ekki lengur efni á því vegna niðurskurðar hefur það áhrif á reksturinn. Ingibjörg segir staðbundna fjölmiðlun lengi hafa átt undir högg að sækja í Bandaríkjunum. Það má að stórum hluta rekja til þess að vegna breytts umhverfis var ekki lengur hægt að selja smáauglýsingar, sem voru stór tekjulind. Ef þessir fjölmiðlar hverfa minnkar aðhald staðbundinna stjórnenda, sem dregur úr lýðræði. „Nú þekki ég mína fyrrum vinnuveitendur og það mjög ólíklegt að CNN hætti að tala á landsvísu um það sem er að gerast og fara að ræða um hvað sé að gerast í litlum bæjum einhvers staðar í Kansas eða Illinois. Þannig að ég held að það sé ákveðin hætta á að sumar fréttir sem hafa verið til staðar í marga áratugi muni hverfa. En ég þekki marga sem vinna í þessum miðlum í Bandaríkjunum og það er ákveðin baráttuhugur í þeim. Þeir segja að þetta sé bara áskorun og henni verði mætt.“ Jim Friedlich, forstjóri Lenfest blaðamannastofnunarinnar, segir það kaldhæðnislegt að líklega valdi þessi niðurskurður mestum skaða á dreifbýlum svæðum og í ríkjum þar sem kjósendur Repúblikana eru í meirihluta, eins og Norður- og Suður-Dakota, Alaska og Texas. Þar er farsíma- og netsamband víða stopult og því treystir fólk á þessum svæðum á staðbundnar útvarps- og sjónvarpsstöðvar til að fá fréttir af til dæmis veðri, umferð, ástandi vega og almannavörnum, auk ýmiss konar staðbundinnar fræðslu. Á hinn bóginn samþykkti Bandaríkjaþing nú í febrúar að halda áfram að setja fjármagn í alþjóðlega almannaþjónustumiðla í gegnum US Agency for Global Media. Það eru miðlar eins og Voice of America, Radio Free Europe og Radio Free Asia. Samtökin Blaðamenn án landamæra fögnuðu þessu, einmitt í ljósi þess að ríkisstjórn Trumps hefði gagnrýnt þessa miðla harðlega. Ingibjörg segir ekki mótsögn í þessu. Í Bandaríkjunum hafi lengi verið vilji til að hætta ríkisfjármögnun á innlendum miðlum. Ríkið sér hins vegar miðla eins og Voice of America og Radio Free Europe, miðlar sem þeir hafa fjármagnað síðan löngu fyrir kalda stríð, sem tæki til að þjóna þessu mjúka valdi og koma sjónarmiðum Bandaríkjanna á framfæri. Með því sé verið að vernda bæði öryggishagsmuni og utanríkisstefnu Bandaríkjanna, ekkert ósvipað og Bretar líta á BBC World Service. Þannig að fyrir þinginu er þetta tvennt ólíkt.“ Almannaþjónustumiðlar hafa eins og aðrir miðlar þurft að aðlagast breyttri fjölmiðlaneyslu þar sem línuleg dagskrá er á undanhaldi. Útvarpsstöðvar sem gerðu rekstur sinn út á að dreifa efni um útvarpsbylgjur á ákveðnum tímum þurfa að endurhugsa reksturinn. Sumar stöðvar reyna einfaldlega að afla fjár með öðrum hætti, til dæmis frá sjálfstæðum fjárfestingasjóðum, sjóðum sem styrkja blaðamennsku og ekki síst óhagnaðardrifnum stofnunum sem styrkja óhagnaðardrifna blaðamennsku. Nokkrar staðbundnar útvarpsstöðvar hafa þegar farið þá leið að afla fjár frá fyrirtækjum sem koma inn sem styrktaraðilar. Jafnvel eru dæmi um að óhagnaðardrifin samtök eigi og reki staðbundnar útvarpsstöðvar sem eru skilgreindar sem almannaþjónusta og nýti þann hagnað sem kemur af þeim rekstri í fréttaframleiðslu. Þá hafa sum ríki Bandaríkjanna ákveðið að styrkja staðbundna fjölmiðlun. En það eru umbrotatímar meðal almannaþjónustumiðla í nokkrum löndum Evrópu. Staðan er hvað verst í Ungverjalandi þar sem ríkisstjórn Viktors Orban hefur sett fjölmiðlum almennt harðar reglur og almannamiðillinn sætir nú mikill ritskoðun af hálfu stjórnvalda. Og tilhneiging í þessa átt – sem sérfræðingar hafa kallað að breyta almannaþjónustumiðlum í ríkismiðla – er til staðar í fleiri löndum. Í Litáen mótmæltu 10 þúsund manns á götum höfuðborgarinnar Vilníus í byrjun desember vegna ýmissa breytinga sem stjórnvöld vilja gera, meðal annars að það nægi einfaldan meirihluta þingmanna í leynilegri atkvæðagreiðslu til að reka útvarpsstjórann. Ríkisútvarpið í Slóvakíu gekk í gegnum miklar breytingar árið 2023 eftir að þjóðernissinninn Robert Fico varð forsætisráðherra og hafa samtökin Transparency International sagt að miðillinn sé nú aðeins málpípa stjórnvalda. Þá hafa fjölmiðlasamtök á Ítalíu gagnrýnt forsætisráðherrann Giorgiu Meloni fyrir að gera ítalska ríkissjónvarpið, RAI, sífellt pólitískara. Traust minnkar á fjölmiðlum Sumir hafa talið þetta vera áhrif frá Bandaríkjunum. Ingibjörg dregur þó í efa að þau séu mikil. „Hjá almannaþjónustumiðlunum í Evrópu er vandamálið frekar að traust hefur farið niður. Fólk treysti þessum miðlum ekki eins og það gerði áður. Við sjáum að fólk hlustar meira á áhrifavalda bæði á Youtube, TikTok og annars staðar og treysti þeim nánast meira heldur en fjölmiðlum. Svo er gervigreindi kominn sem tekur líka frá fjölmiðlum. Ég vil því ekki trúa því endilega að þetta séu einhver áhrif beint frá Trump.“ Ingibjörg bendir þó á að traust á fjölmiðlum í Evrópu sé mun meira en í Bandaríkjunum. „Það er gríðarlegur munur á skoðanakönnunum á trausti á fjölmiðlum í Evrópu, bæði á almannaþjónustumiðlum og einkareknum miðlum, til hins betra miðað við í Bandaríkjunum. Það hefur alltaf verið þannig þó að það fari minnkandi hlutfallslega í Evrópu. Svo er líka áhugavert að sjá að að Evrópa, sérstaklega Norður-Evrópa og þá aðallega Norðurlöndin er mun líklegri til að borga fyrir fréttir heldur en aðrir í heiminum. En almannaþjónustumiðlar í Evrópu eru þó í vandræðum og BBC ekki síst.“ Ýmis mál hafa einmitt komið upp í kringum BBC, breska ríkisútvarpið. Nú síðast kom í ljós að ræða Donalds Trump daginn sem ráðist var á bandaríska þinghúsið var klippt á misvísandi hátt í heimildarmynd. Þetta kostaði útvarpsstjóra BBC starfið og rýrði traust á miðlinum. Margir almannaþjónustumiðlar skera niður Þá hefur fjármagn til þessara miðla líka dregist saman, samhliða sífellt háværari umræðu um hvort slíkir miðlar séu nauðsynlegir þegar uppsprettur frétta eru óendanlega margar, ólíkt því sem var þegar miðlarnir hófu göngu sína. Samkvæmt tölum frá EBU, Evrópusambandi almannaþjónustumiðla, minnkuðu fjárframlög til þessara miðla í ríkjum Evrópusambandsins um 7,4% á tíu árum, frá 2014 til 2024. Margir hafa þurft að skera niður fjármagn. Nýjasta dæmið er svissneska ríkissjónvarpið sem heldur úti dagskrá á öllum fjórum tungumálunum sem þar eru töluð. Þar eru áætlanir um að fækka starfsmönnum um 900 til ársins 2029, sem eru um 13% starfsmanna. Eins og venjulega er reglulega rökrætt um hvort það sé yfirhöfuð þörf á almannaþjónustumiðlum sem eru fjármagnaðir af skattgreiðendum. Mótrökin eru helst þau að tækniþróunin hafi gert það að verkum að uppsprettur frétta séu margar. Fólk sæki sér fréttir þegar það vill, frá miðlum sem eru í einkarekstri, og því óþarfi að hafa ríkisrekinn miðil í þeirri flóru. Rökin með hafa hins vegar verið að nauðsynlegt sé eftir sem áður að hafa traustan og sjálfstæðan fjölmiðil sem þjóni eingöngu almenningi en ekki einhverjum eigendum. Og í fjölmiðlaumhverfi nútímans, þar sem samfélagsmiðlar hafi mikil áhrif og upplýsingaóreiða sé mikil, sé enn meiri nauðsyn að hafa fjölmiðil sem fólk geti treyst að byggist á staðreyndum. Ingibjörg segir almannaþjónustumiðla þurfa í auknum mæli að réttlæta tilvist sína og það fjármagn sem þeir fá. „Þeir hafa í langan tíma setið á hækkjum sér og litið svo á að allir séu ánægðir með þá. Ef við tökum BBC sem dæmi, sem ég þekki mjög vel, þá höfðu þeir 85-95% traust og fannst þeir ekki þurfa að gera neitt í því. Núna þurfa þessar stöðvar að fara að hugsa soldið eins og einkareknir miðlar – þeir hafa ákveðnar skyldur gagnvart þeim almenningi sem þeir eru að þjóna og þurfa að mæta þeim skyldum á ákveðinn hátt, á mun svona öflugri hátt heldur en þeir hafa gert, held ég.“ Landslagið fátæklegra án almannaþjónustumiðla En á yfirhöfuð að reka slíka fjölmiðla fyrir fé skattgreiðenda í nútíma fjölmiðlaumhverfi? Ingibjörg svarar því játandi þar sem þessir miðlar hafi frekar tök á ítarlegri umfjöllun, til dæmis fjárfrekri rannsóknarblaðamennsku. „Það er hins vegar spurning hvort þessir fjármunir séu að fara á réttan stað. Eiga miðlar í almannaþjónustu að eltast við daglegar fréttir eða eiga þeir að láta aðra um það og hugsa meira um hvar þeir geti breytt einhverju, hvar aðhaldið sé sem eingöngu þessir fjölmiðlar geta komið með. Ég held að það verði að gera einhverjar stefnubreytingar innan þessarar fjölmiðla og hugsa hvað ný tækni gerir, hvernig gervigreindin komi í þetta og hvernig hægt sé að stuðla að því að þar séu líka góðar upplýsingar. Þannig að ég held að að þessi gullni tími almannaþjónustumiðla sé farinn og nú þurfi þeir að sýna hversu mikilvæg tilvist þeirra er.“ Gagnrýnendur hafa einnig talað um að ríkismiðlar hafi of mikil áhrif á fjölmiðlamarkaðinn. Ingibjörg segir það ekki eiga við í Bandaríkjunum – NPR og PBS hafi ekki roð í stærstu einkamiðlana þar á borð við ABC eða CBS og hvarf þeirra hefði engin áhrif. Það myndi hins vegar gera fjölmiðlalandslagið þar fátæklegra og einhæfara. „Í Evrópi eru einkareknu miðlarnir ekki næstum því eins öflugir og í Bandaríkjunum. Ef við tökum Bretland sem dæmi – gæti The Guardian eða Time stigið inn ef BBC hyrfi? Bara alls ekki? Það yrði gríðarlegt högg fyrir Bretlandi ef BBC heldur ekki áfram á einhvern hátt.