Kolbeinn Rastrick skrifar: Íslenska kvikmyndaárið er hafið og nú í febrúar komu út tvær myndir eftir íslenska leikstjóra. Það eru Dimmalimm - Returning to Lulu í leikstjórn Mikaels Torfasonar og Röskun í leikstjórn Braga Þórs Hinrikssonar. Svo skemmtilega vill til að síðasta kvikmynd eftir íslenskan leikstjóra sem kom út hér á landi var einnig eftir Braga Þór, hryllingsmyndin Víkin . Dimmalimm og Röskun eiga ákveðna grófa drætti sameiginlega. Báðar fjalla um konur sem eru veikar á geði. Í báðum myndum spilar heimilið stórt hlutverk. Nálgunin og útfærslan gæti þó ekki verið ólíkari. Klisjukennd og ófrumleg Dimmalimm - Returning to Lulu fjallar um konu á fertugsaldri sem er búin að missa frá sér eiginmann sinn og dóttur, Lulu. Öll myndin á sér stað í íbúð í Vínarborg en hún var tekin upp í miðjum heimsfaraldri kórónuveiru. Konan er með geðsjúkdóm og birtingarmynd þess í myndinni er að hún heyrir raddir, er skrítin og getur ekki treyst á skynfæri sín. Áður en lengra er haldið er mikilvægt að taka fram að það er selt inn á þessa mynd í kvikmyndahúsum eins og hverja aðra mynd. Því þarf að dæma hana eins og hverja aðra mynd. Til að gera langa sögu stutta er þetta arfaléleg kvikmynd. Þetta er dundurs-heimaverkefni sem myndi smellpassa inn í flokk stuttmynda fyrsta árs kvikmyndagerðarnema. Hún er illa gerð, klisjukennd og endurtekningasöm og hefur ekkert frumlegt fram að færa. Það er heldur engin stigmögnun í veikindum konunnar og hún tekur engum persónubreytingum. Eins eru nær engar nýjar upplýsingar sem áhorfendur fá í gegnum myndina til þess að vekja áhuga. Það sem áhorfendur vita um persónuna við lok myndar er að mestu leyti það sama og þeir vissu í upphafi hennar. Þar að auki tekur myndin sig svo óbærilega alvarlega að það er lítið annað hægt að gera en skella upp úr yfir sumum af þeim línum sem aðalleikkonan Stefanía Berndsen þarf að fara með. Það er nær engin söguframvinda og því lítið sem áhorfendur fá út úr myndinni sem ekki sést í stiklunni fyrir hana. Mynd sem er aðeins klukkutími og sex mínútur ætti ekki að láta áhorfendum líða eins og um sé að ræða þriggja tíma mynd. Það að Mikael Torfason hafi viljað taka upp eiginkonu sína í mismiklu af fötum er gott og blessað en það er algjör óþarfi að bjóða alþjóð upp á þessa kjánalegu kvikmynduðu afsökun til þess. Tekst að láta hárin rísa og heldur áhorfendum á tánum Þá er komið að hinni kvikmyndinni um konu sem glímir við geðveiki, Röskun , en hún byggist á samnefndri skáldsögu Írisar Aspar Ingjaldsdóttur frá 2019. Myndin fjallar um lögfræðinginn Heru, leikin af Þuríði Blæ Jóhannsdóttur, sem er að flytja inn í nýja íbúð í Vesturbænum. Hún er enn að vinna úr áfalli með hjálp sálfræðings, leiknum af Kolbeini Arnbjörnssyni, eftir kynferðisofbeldi sem hún var beitt. Það er ekki fyrr en hún er flutt inn í íbúðina að hún fréttir hvað kom fyrir fyrri íbúa hennar. Nágranninn Guðrún, leikin af Ólafíu Hrönn Jónsdóttur, segir Heru frá því að konan sem bjó þar hafi verið myrt í íbúðinni og maðurinn hennar leiki enn lausum hala. Blóð konunnar smaug inn í viðarparketið og á ganginum sést enn dökkrauður blettur þar sem henni blæddi út. Þessi óhugnanlega fortíð hússins smýgur einnig inn í undirmeðvitund Heru þar sem undarlegir hlutir fara að henda hana inni í íbúðinni. Hún vaknar við hljóð eins og fótatak, þegar hún vaknar standa skápahurðir galopnar og eitthvað virðist vera að reyna að opna gluggann hjá henni. Skilin milli raunveruleikans og hugarburðar hennar verða æ óskýrari og hún hættir að geta skilgreint hvað er satt og hvað ekki. Samhliða þessari sögu fylgjumst við með sögu konunnar sem var myrt, Stellu, sem er leikin af Unni Birnu Jónsdóttur. Hún er í sambandi með ofbeldismanninum Alex en fær sig ekki til þess að hætta með honum. Hún heldur í vonina að hann geti breyst til batnaðar og er tilbúin að hjálpa honum í því verkefni. Röskun er sálfræðitryllir í orðsins fyllstu merkingu. Meginþema og áherslur myndarinnar snúast um sálfræðileg áhrif ofbeldis á þá sem verða fyrir því og aðstandendur þeirra. Á sama tíma er þetta tryllir sem hefur það að markmiði að halda áhorfendum spenntum í gegnum alla myndina með tilheyrandi ráðgátum og óhugnaði. Hera veit að eitthvað skrítið er á seyði og reynir að komast til botns í því. Á milli þess sem áhorfendur fylgjast með andlegu ástandi Heru hraka fá þeir litlar vísbendingar um hvað á sér í raun og veru stað. Þessar vísbendingar leiða svo bæði Heru og áhorfendur í alls konar áttir sem virðast leiða að niðurstöðum sem stangast sumar hverjar á. Þannig tekst að halda áhorfendum á tánum í gegnum myndina. Þrátt fyrir örlítið stífa byrjun, þar sem ég má til með að nefna að birtast að minnsta kosti þrjár vöruinnsetningar eða „product placements,“ er Röskun mjög spennandi mynd. Þar eiga sérstaklega hljóðhönnun Huldars Freys Arnarsonar og kvikmyndataka Björns Ófeigssonar hrós skilið. Í kvikmyndahúsi með almennilegu hljóðkerfi er sérstaklega óhugnanlegt að heyra þruskið og marrið í íbúðinni sem brýtur upp þögnina og gefur til kynna að óboðinn gestur sé á kreik þar inni. Hera er oft römmuð inn á hátt sem gefur til kynna að eitthvað eða einhver eigi eftir að birtast innan rammans, en það er klassísk en áhrifarík aðferð til þess að auka óþægindi áhorfandans sem bíður með öndina í hálsinum. Myndin heldur einnig aftur af sér með svokölluð „jumpscare“ sem eru algeng fyrirbæri innan hryllingsmyndagreinarinnar. Þá er átt við atriði þar sem spennan og tónlistin er látin byggjast upp, þagna svo í sekúndu eða tvær og svo birtist eða „hoppar“ eitthvað inn í rammann með tilheyrandi óhljóðum. Þetta vekur nánast undantekningarlaust viðbrögð áhorfenda sem hrökkva við en þetta getur orðið þreytt þegar myndir reiða sig of mikið á þetta verkfæri til þess að hræða. Oft getur verið áhrifaríkara, en auðvitað erfiðara, að takast að hræða áhorfendur án þess. Röskun nær að byggja upp andrúmsloft ótta svo undir lokin freistast án efa margir til að halda fyrir augun. Eitt af því sem vinnur með myndinni er að hún fer aldrei of langt í að vekja óhug. Hið óútskýranlega liggur alltaf á mörkum þess yfirnáttúrulega og raunverulega svo hvorki áhorfendur né persónurnar geta greint á milli. Þessi raunsæisnálgun gerir því litlu hlutina enn áhrifaríkari. Það gerir einnig allur leikur myndarinnar og allir leikarar hennar standa sig mjög vel. Sérstaklega virkar Unnur Birna vel í hlutverki Stellu. Hún leikur að vissu leyti mikið eins og hún sé í nærmynd sem gerir það að verkum að leikur hennar virkar aldrei ýktur. Þetta er eitthvað sem plagar oft íslenskan kvikmyndaleik, þegar leiktilþrif leikhússins birtast á kvikmyndaformi. Þá virkar hann of stór og áberandi til þess að vera raunsær eða náttúrulegur. Hið raunsæja á þó því miður ekki við um marga af þráðum sögunnar. Röskun á það sameiginlegt með ótal spennusögum að vilja halda sannleikanum frá áhorfendum þangað til í blálokin. Það birtist í að ýmsir þræðir eru raktir upp til þess að halda áhorfendum uppteknum og leiða þá í átt að niðurstöðum sem eiga eftir að reynast rangar þegar upp er staðið. Vandamálið við þessa aðferð er að þá þarf að gera alls konar hluti grunsamlega sem eru það ekki, og það sem verra er renna vissum stoðum undir aðrar grunsemdir. Ef þetta er ekki gert nógu vel verður þetta til þess að eftir á að hyggja, haga sumar persónur sér til dæmis óskiljanlega. Eins geta sumir atburðir orðið fáránlegir eða órökréttir þegar áhorfandinn veit hvað átti sér stað í raun. Myndin fellur í þessa gryfju en það dregur þó ekki úr áhrifamætti hennar á meðan yfir stendur. Röskun er því fínasta ræma sem gegnir fullkomlega hlutverki sínu að vera kvikmyndaaðlögun á íslenskri spennusögu. Henni tekst að láta hárin rísa og halda áhorfendum á tánum alveg fram undir lokamínúturnar. Eftir þær er þó best að rýna ekki allt of djúpt í hvað átti sér stað þar á undan. Dimmalimm og Röskun eru kvikmyndir um konur með geðrænan vanda. Nálgun þeirra og útfærsla gæti þó ekki verið ólíkari, segir Kolbeinn Rastrick, gagnrýnanda Lestarinnar. Röskun sé fínasta ræma en Dimmalimm klisjukennd. Kolbeinn Rastrick flutti pistilinn í Lestinni á Rás 1. Kolbeinn hefur lokið meistaranámi í kvikmyndafræði við Háskóla Íslands og unnið fyrir kvikmyndahátíðirnar RIFF og Stockfish.