Ներկայացնում ենք The Armenian Weekly պարբերականում հրապարակված How an Armenian church has become a propaganda tool in Azerbaijan հոդվածի թարգմանությունը (կրճատումներով): Հոդվածի հեղինակ Լորենցո Ռիվան պատմություն ուսումնասիրող 22-ամյա ուսանող է Միլանում: Լորենցո Ռիվա Բաքվի կենտրոնում՝ 19-րդ դարի շենքերի եւ ժամանակակից երկնաքերերի ստվերում, քաղաքային եռուզեռի մեջ լուռ կանգնած է մի փոքրիկ եկեղեցի։ Դա Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին է, որը սովորաբար անվանում են «Հայկական եկեղեցի», պատմական կառույց՝ Շատրվանների հրապարակի մոտ։ Այսօր այդ կառույցը պարզապես պատմական կամ կրոնական հուշարձան չէ։ Իր համայնքից զրկված՝ եկեղեցին Ադրբեջանի իշխանությունների կողմից վերաձևակերպվել է որպես հանդուրժողականության եւ բազմամշակութայնության ենթադրյալ նվիրվածության խորհրդանիշ։ Որոշ իմաստով այս հուշարձանը մասունքն է այն աշխարհի ու ժամանակի, որն այլեւս գոյություն չունի եւ որը հնարավոր չէ վերադարձնել։ Եկեղեցին նախագծել է ճարտարապետ Կառլ Հիպիուսը՝ բալթյան գերմանացի, եւ այն կառուցվել է 1863-1869 թվականներին։ Այդ ժամանակ Բաքուն Ռուսաստանի կողմից կառավարվող Անդրկովկասի մաս էր եւ հայտնի էր իր բազմամշակութային միջավայրով։ Քաղաքի բազմամշակութային բնույթը տարբերում էր այն գյուղական վայրերից. քաղաքը ժամանակակից, առաջադեմ, բազմազգ եւ ռուսախոս էր, մինչդեռ գյուղը հաճախ ներկայացվում էր որպես պահպանողական, միատարր եւ թուրքախոս: Այսպես ձեւավորվեց «բաքվեցու» առանձնահատուկ ինքնությունը, որն արմատավորված էր Բաքվի կոսմոպոլիտ, բազմազգ եւ ռուսախոս միջավայրում։ Տարբեր համայնքներ անխուսափելիորեն իրենց հետքը թողեցին քաղաքային լանդշաֆտում. ռուսները կառուցեցին Ալեքսանդր Նեւսկու տաճարը եւ Հրեշտակապետ Միքայելի եկեղեցին, բողոքական գերմանացիները՝ Փրկչի լյութերական եկեղեցին, կաթոլիկ ներգաղթյալները հիմնեցին Անարատ հղիության եկեղեցին, մուսուլմանները՝ Աջդարբեյ եւ Թազափիր մզկիթները, իսկ աշկենազի հրեաները՝ իրենց սինագոգը: Հայերն էլ թողեցին իրենց հետքը. խորհրդային շրջանի սկզբում գործել են երեք եկեղեցիներ՝ Սուրբ Թադեւոսի եւ Բարթողոմեոսի տաճարը, Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին եւ Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին։ Սակայն 20-րդ դարի երկրորդ կեսին՝ հատկապես 1980-ական եւ 1990-ական թվականների միջեւ ընկած ժամանակահատվածում, մայրաքաղաքը կորցրեց իր յուրահատուկ էությունը եւ իր ժողովրդագրական կազմով դարձավ ճնշող մեծամասնությամբ ադրբեջանական։ Այս տեղաշարժին նպաստեցին մի քանի գործոններ, այդ թվում՝ ներգաղթը գյուղական վայրերից, մշակութային ձուլումը, տնտեսական միգրացիան եւ ամենանշանակալիցը՝ էթնիկ բռնությունը Լեռնային Ղարաբաղի առաջին պատերազմի ժամանակ: 1988-1990 թվականներին հայ փոքրամասնությունը էթնիկ բռնության զոհ դարձավ, համայնքի գրեթե բոլոր անդամները հեռացան: Այսօր Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցու զանգակատունը լուռ է, ներսում հավատացյալներ չկան, իսկ պատերը տասնամյակներ շարունակ խունկի բույր չեն զգացել: Ի հեճուկս այս փաստերին, եկեղեցին ադրբեջանական քարոզչության մշտական կրկներգն է դարձել: Պաշտոնյաները ներկայացնում են կառույցը որպես հանդուրժողականության եւ բազմամշակութայնության ապացույց՝ հակադրելով այն հայկական «շովինիզմին» եւ «անհանդուրժողականությանը»: 2021 թվականի օգոստոսին Իլհամ Ալիեւը CNN Türk-ին տված հարցազրույցում հայտարարել էր. «Ադրբեջանը բազմազգ եւ բազմադավան երկիր է, բազում ժողովուրդներ ապրում են այստեղ մեկ ընտանիքի պես, այդ թվում՝ հայերը։ Բաքվում այսօր հայերն են ապրում»։ Երբ հարցազրուցավարը հիշեցրեց, որ «[մայրաքաղաքում] հայկական եկեղեցի կա եւ այն անվնաս է», բռնապետը հպարտորեն պնդեց. «Այո՛, ընդհակառակը, մենք այն վերանորոգել ենք։ Այն քաղաքի կենտրոնում է, եւ եթե գնաք, կտեսնեք, որ այնտեղ մոտ 5 000 հայկական գիրք կա։ Բայց տեսեք՝ ինչ են արել մեր մզկիթների հետ։ Համեմատության համար՝ մեր մզկիթներից ավելի քան 60-ը քանդվել են»։ Նմանատիպ հայտարարություններ են արել նաեւ մի շարք ադրբեջանցի պաշտոնյաներ եւ լրատվամիջոցներ։ 2021 թվականի դեկտեմբերին Գերմանիայում Ադրբեջանի դեսպան Նասիմի Աղաեւը գրառում էր կատարել. «Ի տարբերություն Հայաստանի, որտեղ հարյուրավոր հին ադրբեջանական մզկիթներ են ոչնչացվել, Ադրբեջանը հոգատարությամբ պահպանել է իր քրիստոնեական ժառանգությունը։ Ահա՛ հայկական եկեղեցին Բաքվում՝ Ադրբեջանի կառավարության կողմից վերանորոգված եւ խնամքով պահպանված 5000 հայկական գրքերով»։ Սակայն իրականությունն այլ է։ Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին լիովին չի արտացոլում Ադրբեջանում հայկական մշակութային ժառանգության վիճակը եւ ադրբեջանական հանդուրժողականության վառ ապացույց չէ։ Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին Ադրբեջանում այն սակավաթիվ հայկական կրոնական կառույցներից է, որը չի քանդվել, անտեսվել կամ փոփոխվել։ Անկախությունից ի վեր Ադրբեջանը մեծ ջանքեր է գործադրել հայկական ժառանգությունը թաքցնելու համար։ Գիտնականներն ու հայկական աղբյուրները հաճախ նշում են Նախիջեւանը, որտեղ հայկական քրիստոնեական մշակութային ժառանգությունը ժամանակի ընթացքում անհետացել է։ Այլ տարածքներում հայկական հուշարձանները, այդ թվում՝ Դաշկասանի Սուրբ Թարգմանչաց վանքը, փլուզվում են՝ դառնալով վանդալիզմի կամ բնական քայքայման զոհ։ Այլ եկեղեցիներ ձեւափոխվել են «վերականգնողական աշխատանքների» անվան տակ։ Ադրբեջանն «ալբանացման» գործընթաց է վարում, որի արդյունքում «ալբանական տաճարներ» դասակարգված շինություններից ջնջվել են հայկական արձանագրություններն ու խորհրդանիշները։ Բաքվի Սուրբ Գրիգոր եկեղեցին Ադրբեջանի այն քիչ հայկական կրոնական կառույցներից է, որը պահպանվել է ճանաչելի տեսքով։ Ադրբեջանի իշխանությունները ընդունում են դրա հայկական ծագումը եւ պահպանել են շենքը լավ վիճակում։ Քննադատներն ասում են, որ եկեղեցին «Պոտյոմկինյան գյուղի» դեր է խաղում՝ դրական իմիջ ստեղծելու եւ հայ փոքրամասնության նկատմամբ իրականացված էթնիկ բռնությունն ու մշակութային ցեղասպանությունը թաքցնելու համար։ Ալիեւի ռեժիմը գովազդում է Բաքվի հայկական եկեղեցու նկատմամբ վերաբերմունքը՝ թաքցնելով Ջուլֆայի խաչքարերի հրեշավոր ոչնչացումը կամ նողկալի վերաբերմունքը Շուշիի տաճարի նկատմամբ։ Եկեղեցու ոչ վաղ անցյալի պատմությունը հանդուրժողականության հետ քիչ աղերս ունի։ 1989 թվականին ադրբեջանցի ազգայնականները հրդեհեցին շենքը՝ ոչնչացնելով գրքեր, նկարներ եւ եկեղեցական հագուստ։ Ամերիկացի լրագրող Բիլ Քելերի խոսքերով՝ «...հրշեջներն ու ոստիկանությունը առանց միջամտելու դիտում էին, թե ինչպես են վանդալները ոչնչացնում շենքը»: 1992 թվականին հողին հավասարեցվեց Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին, իսկ Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին մնաց դատարկ (առանց խաչի)՝ որպես Բաքվում մնացած վերջին հայկական պաշտամունքի վայր: Շենքը հետագայում օգտագործվել է որպես թեյարան եւ բիլիարդի սրահ, իսկ 2002-ին հանձնվել է նախագահական գրադարանին, եւ այժմ գործում է որպես արխիվ: Այնտեղ կրոնական արարողություններ չեն անցկացվում, քանի որ Բաքվի հայ համայնքը գործնականում գոյություն չունի: Այսօր եկեղեցին խնամքով պահպանվող ցուցանմուշ է՝ արտաքին դիտորդներին ուղղված «հանդուրժողականության» տեսանելի ապացույց, մինչդեռ Ադրբեջանում հայկական մեծ ժառանգությունը ջնջված է կամ անտեսված: Թարգմանությունը՝ Մարիա Սադոյանի Այս հոդվածը թարգմանվել եւ հրապարակվել է «Գալուստ Կիւլպէնկեան» Հիմնարկութեան աջակցությամբ : Հոդվածում արտահայտված մտքերը պարտադիր չէ, որ արտացոլեն «Գալուստ Կիւլպէնկեան» Հիմնարկութեան կամ Մեդիամաքսի տեսակետները: