Einhverfir búa við ójöfnuð þegar kemur að aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu þrátt fyrir mikla þörf. Stórefla þarf þjónustuna og bjóða upp á ólík úrræði, segir geðlæknir. „Samfélögin eins og við höfum kannski skapað þau hérna í vestrænum heimi undanfarna áratugi eru kannski ekkert endilega mjög einhverfuvæn,“ segir Dagur Bjarnason, geðlæknir og yfirlæknir í geðheilsuteymi taugaþroskaraskana hjá Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins. Lenda milli skips og bryggju Í Kveik í kvöld verður rætt við einhverft fólk og foreldra einhverfra sem lýsa því að hafa ítrekað lent á veggjum þegar þeir hafa sóst eftir þjónustu við hæfi, meðal annars geðheilbrigðisþjónustu. Þeirra á meðal er Högni Hrafn Þórðarson, ungur einhverfur maður sem reyndi meðal annars að fá geðheilbrigðisþjónustu hjá almenna geðheilsuteymi Heilsugæslunnar á höfuðborgarsvæðinu og geðheilsuteymi taugaþroskaraskana en einhverfa flokkast undir taugaþroskaröskun. Bæði teymin höfnuðu honum. „Við sjáum það að þessi ákveðni hópur er að detta á milli skips og bryggju. Hefur ekki fallið undir þann markhóp sem ég kannski sinni í mínu teymi. En svo hefur það einnig fengið hafnanir inn í þessum almennu teymum, sem eru meira úti í nærumhverfi sjúklinganna,“ segir Dagur. Sinna hópi sem hefur verið utangarðs Geðheilsuteymi taugaþroskaraskana er það eina sinnar tegundar á Íslandi og sinnir einstaklingum á landinu öllu. Dagur segir að teymið hafi byrjað sem lítið tilraunaverkefni sem í dag sé komið í föst fjárlög. „Við reynum sem sagt að þjónusta hóp sem hefur verið að mínu mati algjörlega utangarðs í áratugi og eru oft mjög flóknir og krefjandi í að aðstoða,“ segir Dagur. „Við höfum kannski sett fókusinn á fólk með alvarlegan og umfangsmikinn þroskavanda, það sem er kallað þroskahömlun. Svo vill svo til að mjög stór hluti þessa hóps er líka með einhverfu.“ Hann segir að þarna blandist gjarnan saman geðsjúkdómur, fötlunargreining og oft og tíðum einhverfa. Þá eru einstaklingarnir oft líka með líkamlega sjúkdóma eða einhvers konar heilkenni eða erfðafrávik. Einhverfir með hærri tíðni geðraskana Dagur segir að líf einhverfs fólks geti oft og tíðum reynst því brösótt. Það lesi öðruvísi úr upplýsingum og skynjunum en það sem ekki sé einhverft. Þar af leiðandi verði til öðruvísi ályktanir og upplifanir. „Að vera með annað stýrikerfi en hin níutíu og eitthvað prósentin eru með, það býður hættunni heim á talsverðri streitu. Og streita getur svo leitt til annarra svona streitutengdra fylgikvilla.“ Hann segir að einhverft fólk sé með hærri tíðni en samanburðarhópar hvað varðar til dæmis kvíðaraskanir, lyndisraskanir og geðrofssjúkdóma. Rannsóknir hafa sýnt fram á að um 70 prósent einhverfra glíma við geðraskanir. „Í mínum heimi ættu þessir einstaklingar, bara eins og allir aðrir, að hafa aðgang að geðheilbrigðisþjónustu í fyrstu línu, annarri línu og þriðju línu,“ segir Dagur og á þar við ólík stig geðheilbrigðisþjónustu. „En þá þyrfti að sjálfsögðu að endurmanna teymin, þannig að þau hafi fleiri fagstéttir til þess að sinna viðfangsefninu og hækka þekkinguna og kompitansið innan teymanna. Sem þarf þá fjármagn og það þarf að stækka þau.“ Dagur segist hafa miklar áhyggjur af ákveðnum hópi einhverfra í samfélaginu í dag. „Þá sérstaklega einhverfir sem hafa svolítið týnst í samfélaginu, eru dottnir út úr allri virkni og mjög einangraðir, fást ekki eitt né neitt. Þeir eru jafnvel búnir að rekast á vonda hluti í gegnum lífshlaupið og svolítið búnir að gefast upp á samfélaginu. Sem svo kannski birtist í því að þeir eru orðnir bitrir og reiðir og þeir eru hættir að reyna.“ Einstaklingsmiðuð dagdeild Dagur segir að það sé brýn þörf á mörgum ólíkum úrræðum í samfélagið fyrir einhverfa sem á þurfi að halda. „Og það er af því að hópurinn er svo ólíkur innbyrðis.“ Hann telur að dagdeild geti verið úrræði sem henti ákveðnum hópi mengisins vel, þar sem fólk geti fengið að vera í endurhæfingu til lengri tíma. „Þetta er öruggur staður þar sem þau fá í fyrsta lagi frið og öryggi til þess að læra aftur að vera þau, og að hægt og bítandi taka fyrstu skref út í samfélagið.“ „Það snýst svo mikið um í þessum geira með einhverfum að átta sig á því og kortleggja með þeim: Hverjir eru þínir styrkleikar?“ Skammarblettur á kerfinu Hvers vegna er þessi hópur ekki að fá þjónustu við hæfi? „Það er mjög góð spurning og ég hef í raun og veru ekki gott svar. Þetta er skammarblettur á kerfinu okkar eins og það lítur út í dag. Ég vil sjá ráðuneytið taka þetta fastari tökum, höggva á þennan hnút; því eitthvað þarf að gerast. Og í raun og veru þurfum við að stórefla alla þjónustu fyrir þennan hóp,“ segir Dagur. „Ég myndi vilja sjá meiri framleiðslu á fagfólki innan allra fagstétta heilbrigðisþjónustunnar.  Það þurfa allir aðeins að hysja upp um sig að mínu mati.“