Ներկայացնում ենք ամերիկյան The Nation պարբերականում լույս տեսած Trump and Netanyahu Want to Turn Iran Into a Failed State հոդվածի հայերեն թարգմանությունը: Փետրվարի 28-ի առավոտյան Դոնալդ Թրամփը կարճ ելույթ ունեցավ՝ ներկայացնելով ԱՄՆ-ի եւ Իսրայելի կողմից Իրանի դեմ ժամեր առաջ սկսված կամընտրական պատերազմի տրամաբանությունը։ Հախուռն ելույթից պարզ դարձավ մեկ դրդապատճառ՝ վարչակարգի փոփոխություն։ Բնորոշ պճնախոսությամբ Թրամփը հայտարարեց. «Վերջապես, այսօր երեկոյան դիմելով Իրանի մեծ եւ հպարտ ժողովրդին, ես ասում եմ, որ ձեր ազատության ժամը մոտ է Երբ մենք ավարտենք, հա՛նձն առեք ձեր կառավարությունը։ Այն կպատկանի ձեզ»։ Սակայն հաջորդ օրը Թրամփը The Atlantic-ին ասաց, որ պատրաստ է բանակցել այն կառավարության հետ, որին, ինչպես հենց նոր ասել էր, ցանկանում է հեռացնել։ «Նրանք ուզում են խոսել, եւ ես համաձայնել եմ խոսել, ուրեմն խոսելու եմ նրանց հետ», - ասաց նա։ Զարմանալի չէ, որ Թրամփի նման անկանխատեսելի եւ ստախոս անձնավորությունը մեկ բան է ասում, մեկ այլ բան՝ անում, նույնիսկ երբ խոսքը այնպիսի լուրջ բանի մասին է, ինչպիսին տարածաշրջանային պատերազմն է։ Նրա շաբաթ օրվա ելույթը լի էր հակասություններով։ Նա, օրինակ, պնդեց, որ Իրանի միջուկային ծրագիրը «ոչնչացվել է», ապա ասաց, որ «այն կրկին ամբողջությամբ կոչնչացվի»։ «Կրկին կոչնչացվի» արտահայտությունը հստակորեն ամփոփում է արտաքին քաղաքականությունը, որը հաշվի չի առնում ո՛չ փաստեր, ո՛չ տրամաբանություն. հավանաբար սա պատճառներից մեկն է, թե ինչու The New Yorker-ի եւ The Atlantic-ի նման առաջատար լրատվամիջոցները թերահավատորեն են մոտենում Թրամփի կողմից սանձազերծված պատերազմին։ Դատելով Թրամփի՝ The Atlantic-ին տված հարցազրույցից՝ նախագահը, կարծես, ցանկանում է կրկնել այսպես կոչված Տասներկուօրյա պատերազմը, որը ԱՄՆ-ն ու Իսրայելը սկսեցին 2025թ. հունիսին. ԱՄՆ/Իսրայել ռազմական ուժի կարճ ցուցադրություն, որը պետք է իրանցիներին ստիպեր զիջումների գնալ բանակցությունների ընթացքում։ Սա կարելի է բնութագրել որպես Թրամփի նվազագույն օրակարգ, բայց այն զուգորդվում է այլ հակասական նպատակների հետ, որոնք շատ ավելի վտանգավոր եւ հեռահար են։ «Գործարքի արվեստի» եւ «պատերազմի արվեստի» համատեղումը հեշտ գործ չէ։ Պատերազմները կարող են դուրս գալ վերահսկողությունից, հատկապես, երբ կողմերից մեկը սադրիչ քայլեր է ձեռնարկում (ինչպիսին է Իրանի գերագույն առաջնորդ Այաթոլլա Խամենեիի սպանությունը), որոնք կհանգեցնեն ամենկոշտ արձագանքի։ Սակայն, ինչպես հաճախ է Թրամփի օրակարգում, նպատակը, թերեւս, հենց քաոսն է։ Գուցե Թրամփը պատրաստ էր միանալ այն պատերազմին, որի կողմնակիցը վերջին չորս տասնամյակների ընթացքում Իսրայելի վարչապետ Բենիամին Նեթանյահուն էր, քանի որ, ինչպես այս պատերազմի շատ ջատագովներ, Իրանի փլուզման եւ ձախողված պետության վերածվելու հեռանկարը ողջունելի է։ Թրամփի կողմից սանձազերծված երկու պատերազմների նշանակալի առանձնահատկություններից մեկը ոչ միայն Խամենեի նման Իրանի բարձրաստիճան առաջնորդների, այլեւ ընդդիմության առաջնորդների եւ այլախոհների սպանությունն է։ Այն փաստը, որ ԱՄՆ/Իսրայելի հարձակումները հանգեցրել են Իրանի կրոնապետության հակառակորդների մահվան, սարսափելի եզրակացության է հանգեցնում. այս պատերազմների նպատակը ոչ միայն վարչակարգի փոփոխությունն է, այլեւ վարչակարգի ոչնչացումը, որպեսզի ապագայում Իրանը չկարողանա գործել որպես միասնական պետություն։ 2025 թվականի հունիսի 23-ին Իսրայելը ռմբակոծեց Էվին բանտը, որտեղ պահում են քաղբանտարկյալներին։ Ինչպես նշեց Human Rights Watch-ը, ռմբակոծությունները ներառել են «բանտային տարածքներ, որտեղ բազմաթիվ ակտիվիստներ եւ այլախոհներ կային»: Այս պատերազմում էլ կարելի է տեսնել ընդդիմադիր գործիչների թիրախավորումը: Սոցցանցերում լայնորեն շրջանառվում են պնդումներ, որ Իսրայելը թիրախավորում է Իրանի ձախ ուժերը՝ հույս ունենալով ոչնչացնել ցանկացած համախմբված քաղաքական ուժ։ Իսրայելը անկասկած թիրախավորել է այն շենքը, որտեղ 2011 թվականից տնային կալանքի տակ է գտնվում «Կանաչ շարժման» առաջնորդ Միր-Հոսեյն Մուսավին, ինչը հիմնավորում է այս պնդումը։ Մուսավիի դեմ մահափորձը հատկապես նշանակալից է, քանի որ նա օգնել է ղեկավարել «Կանաչ շարժման» ապստամբությունը 2009 թվականին եւ տնային կալանքի տակ է։ Մուսավին կարող է առաջատար դեմք դառնալ Իրանում ժողովրդավարության խաղաղ անցման գործում, ինչն ԱՄՆ-ն եւ Իսրայելը, կարծես, ցանկանում են կանխել։ Novara Media-ի համահիմնադիր Աարոն Բաստանին նշում է, որ հարձակումների հետեւանքով սպանվել են նաեւ սահմանապահներ Իրաքի/Իրանի սահմանի երկայնքով, ինչը կհեշտացնի զենքի մաքսանենգությունը անջատողական խմբավորումների կողմից։ Բաստանին նշում է. «Այսքան շատ սահմանապահների սպանությունը հստակ ազդանշան է։ Խոսքը անջատողականության, «բալկանացման» եւ Իրանը ձախողված պետություն դարձնելու մասին է»։ Իսրայելը եւ ԱՄՆ-ն չեն էլ թաքցնում այս օրակարգը։ Axios լրատվական կայքը մեջբերում է իսրայելցի պաշտոնյայի խոսքերը. «Նպատակն է ստեղծել բոլոր պայմանները իրանական ռեժիմի անկման համար»։ Axios-ը հավելում է, որ «Իսրայելը թիրախավորում է Իրանի ողջ ղեկավարությունը՝ քաղաքական եւ ռազմական, անցյալ, ներկա եւ ապագա»։ («Ապագա» մասն առավել մտահոգիչ է, քանի որ ենթադրում է նպատակ՝ համոզվել, որ ոչ մի խմբակցություն՝ անկախ քաղաքական կողմնորոշումից, չի ստանձնի միասնական իրանական պետության կառավարումը։) Թրամփն էլ խոստովանեց դա, երբ ABC News-ին ասաց, որ նրանք, ում ԱՄՆ-ն համարում էր Իրանի կառավարությունը ղեկավարելու հավանական թեկնածուներ, սպանվել են շաբաթավերջին։ «Հարձակումն այնքան հաջող էր, որ շարքից հանեց թեկնածուների մեծ մասին, - ասաց նա։ - Չի լինելու մեկը, ում մասին մտածում էինք, քանի որ բոլորը մահացած են։ Երկրորդ կամ երրորդ թեկնածուներն էլ մահացած են»։ Վարչակարգի փլուզման այս նպատակն ավելի շատ ցանկություն է, քան հստակ ծրագիր։ Ինքը՝ Թրամփը, անկայուն է եւ հեշտությամբ ենթարկվում է երկակի ճնշման։ Հեշտ է պատկերացնել մի շարք հանգամանքներ, որոնք նրան կստիպեն շտապ նահանջել. ամերիկացի զոհերի աճը, նավթի գների աճը եւ արաբական անձնիշխանությունների՝ Կատարի եւ Արաբական Միացյալ Էմիրությունների աղերսները (նրանք այժմ ենթարկվու են Իրանի կատաղի հարձակումներին): Սակայն նույնիսկ եթե վարչակարգի փլուզումը ձախողվի, այս պատերազմը երկար ստվեր կթողնի ապագայում: Բոլոր իրանցիները՝ ոչ միայն կրոնապետության կողմնակիցները, այլեւ սովորական ազգայնականները, որոնք ցանկանում են միասնական պետություն, իրավացիորեն չեն վստահի ԱՄՆ-ին: Խամենեիի մահից հետո կան բոլոր հիմքերը մտածելու (ինչպես ենթադրում են ԿՀՎ վերլուծաբանները), որ իշխանության կգան Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսի կոշտ ազգայնականները: Ինչպես Թրամփի շատ ձեռնարկումներ, այս պատերազմը նույնպես կիսատ-պռատ է եւ վատ ծրագրված: Թրամփն ակնկալում էր մի շարք անհավանական սցենարներ՝ կա՛մ Իրանի արագ կապիտուլյացիա, որը կհանգեցնի բանակցություններին վերադառնալուն, կամ վարչակարգի փլուզում: Ավելի հավանական է, սակայն, որ նա այնպիսի ապագա բախումների սերմեր է ցանել, որոնք անհնար է կանխատեսել, բայց սարսափելի է նույնիսկ պատկերացնել: Թարգմանությունը՝ Մարիա Սադոյանի Այս հոդվածը թարգմանվել եւ հրապարակվել է «Գալուստ Կիւլպէնկեան» Հիմնարկութեան աջակցությամբ : Հոդվածում արտահայտված մտքերը պարտադիր չէ, որ արտացոլեն «Գալուստ Կիւլպէնկեան» Հիմնարկութեան կամ Մեդիամաքսի տեսակետները: