Breskur herflokkur, sem var með bækistöð á Reyðarfirði í seinni heimsstyrjöldinni, hélt út í óvissuna 20. janúar 1942. Ætlunin var að ganga frá Reyðarfirði til Eskifjarðar. Sextíu hermenn sem hvorki höfðu þekkingu á, né reynslu, af íslenskri náttúru. Röng ákvörðun sem kostaði átta mannslíf. Fjallað er um leiðangurinn í þriðja þætti Sprengjunnar sem sprakk á Rás 1. Í fyrstu tveimur þáttunum var fjallað um atburð að Ási í Fellum í nóvember 1946 þegar sprengja sem breski herinn hafði skilið eftir sprakk með þeim hörmulegu afleiðingum að fjórir úr sömu fjölskyldu létust. Edda Emilsdóttir var nemandi í heimavistarskólanum á Eiðum þegar Ari Jónsson læknir var kallaður út vegna harmleiksins að Ási í Fellum. Edda var 15 ára þegar þetta var en man enn, 80 árum síðar, þrúgandi þögnina sem fylgdi. Hún man eftir þögn og skelfingu sem hún hafði einnig kynnst fjórum árum áður þegar breski herflokkurinn lenti í hrakningum á Eskifjarðarheiði. „Þetta var þessi stemming að tala ekki um erfiða hluti. Það var bara slegið yfir þetta einhverju þagnartjaldi. Maður átti ekki að vera að spyrja og maður átti ekki að tala um þetta neitt, af því að það gæti komið illa við einhvern annan og þetta var bara orðinn hlutur. En það er náttúrulega síðar á lífsleiðinni sem maður fer að þora að opna þetta og spyrja og þá kemur auðvitað ýmislegt upp úr kistunni,“ segir Edda og bætir við: „Að herinn skyldi voga sér að vera með æfingasvæði eða eitthvað slíkt heima við bæi og skilja eftir sprengju heima undir hjá fólki. Þetta er náttúrulega eitthvað sem engum hafði til hugar komið. Það var svo margt í sambandi við herinn sem við skildum ekki og mjög margt sem herinn skildi ekki, hvorki í okkar landi eða í okkar þjóðarsál. Þar var himinn og haf á milli.“ Fátæk og vanþróuð á mælikvarða nýlenduríkjanna Edda segir að orðspor Íslendinga hafi kannski ekki verið upp á það besta meðal erlendra ríkja. „Við vorum eyþjóð, fátæk og vanþróuð á mælikvarða nýlenduríkjanna. Svo var bara svo mikil vanþekking á landinu,“ segir hún. Herdeildin lagði af stað í góðu veðri frá Reyðarfirði og einn þeirra var Fred Norton, kolanámumaður frá Yorkshire, sem kom til Íslands í maí 1940. Rætt var við Norton í Lesbók Morgunblaðsins 1983 og þar lýsti hann vanþekkingu ungra hermanna sem hingað voru sendir í árdaga hernáms Breta, hermanna vopnaðir rifflum sem þeir kunnu ekki að fara með. Norton segist hafa bjargast við illan leik af heiðinni og þetta hafi verið hörmuleg reynsla. Í þriðja þættinum er hluti af viðtali sem Rúnar Snær Reynisson fréttamaður tók við Magnús Pálsson 2017. Magnús bjó í Veturhúsum og lýsir aðstæðum á Eskifjarðarheiðinni þegar hann ásamt móður sinni, systrum og bróður, bjargaði herflokknum sem lenti í ofsaveðri á leið sinni frá Reyðarfirði til Eskifjarðar. Magnús lést árið 2021. Lét ljóstýru loga í glugganum Bergþóra Pálsdóttir systir Magnúsar lýsti björgunarafrekinu í grein í Lesbók Morgunblaðsins 15. mars 1964. Veðrið hafði verið gott fyrri hluta dags en var tekið að versna um kvöldið. Móðir þeirra hafi ekki viljað slökkva ljósið í herberginu sínu þegar hún fór að sofa vegna hávaðans í veðrinu og því logaði ljóstíra í glugganum sem sneri að Eskifjarðarheiðinni. Páll fór seint á ellefta tímanum að líta með skepnunum og bað Kristínu systur sína að gæta dyranna á meðan hann færi út. Um það bil sem hún gat farið að búast við honum sá hún mannshönd fálma upp á gluggann. „Henni flaug fyrst í hug, að Páll hefði dottið og slasazt, en einhver innri rödd sagði henni þó, að þetta hefði ekki verið hönd Páls. Hún beið enn litla stund, en hugðist svo fara til þess að sækja okkur hin til aðstoðar. En þá knúði Páll dyra og var með nærri meðvitundarlausan mann í fanginu. Þegar Páll fór út, var veðurofsinn svo mikill, að hann varð að neyta allrar orku til þess að hrekja ekki burtu frá húsinu og af leið. Einnig var svo dimmt, að hann sá ekki handa skil. Ekki hafði hann ljós með sér, því það voru ekki til nema olíuluktir á bænum, og hugði hann að ekki mundi hægt að halda ljósi á þeim í þessu hvassviðri. Er hann kom að fjárhúsunum, var þar allt í góðu lagi, og ætlaði hann þá að ganga við hjá hesthúsinu, sem var vestan við bæinn. En er hann átti skamma leið þangað, sá hann að hann var að ganga á einhverja dökka þúst, sem þó hreyfðist. Hann hélt að þetta væri eitthvað, sem fokið hefði en er hann gætti betur að, sá hann, að þetta þokaðist móti veðrinu,“ segir í greininni. Vissu ekki hvað biði þeirra Í ljós kom að þetta var hermaður. Páll gat ekki losað byrðina af manninum úti, af því að allar ólar voru orðnar svo þrútnar af bleytu, að þær gengu ekki í gegnum hringjurnar. Varð hann því að bera manninn til bæjar með því sem hann hafði meðferðis. „Þau Kristín klæddu hann nú úr blautu fötunum og í önnur þurr, en móðir okkar klæddist og fór niður, hitaði kaffi og sá honum fyrir næringu. Maðurinn hresstist furðufljótt og gerði þeim þegar skiljanlegt, að fleiri menn væru úti. Móðir mín kom þá og sagði mér, hvers þau væru vísari. Ég hraðaði mér á fætur og við settum ljós í alla glugga. Páll lagði hinn ókunna mann ofan í rúmið sitt og sofnaði hann fljótt. Síðan vakti hann Magnús og sagði honum, að ekki mundi vera um svefn að ræða að sinni. Magnús klæddi sig þá í skyndi og þeir bjuggu sig út í óveðrið með olíulukt sem þeir reyndu að skýla með sjálfum sér, ef vera skyldi, að hinir nauðstöddu menn yrðu þeim frekar varir. Þannig hófu þeir leitina að mönnunum, sem þeir vissu ekki hvort voru margir eða fáir,“ segir í grein Bergþóru. Björguðu 48 manns Átta hermenn létust á heiðinni, fjórum tókst að komast til byggða og fjölskyldan bjargaði 48 mannslífum þessa nótt. Fjölskyldan í Veturhúsum var örmagna þegar björgunarstarfinu lauk en ekkert þeirra velti fyrir sér að þau væru að drýgja hetjudáð. Það var ekki fyrr en frá leið að þau gerðu sér grein fyrir því hvers konar hildarleik þau höfðu tekið þátt í. Lífsreynslu sem enginn gleymir. Systkinin ræddu aldrei björgunina sín á milli eftir þetta en þegar Páll Pálsson var í endurhæfingu eftir alvarlegt slys snemma á áttunda áratugnum annaðist breskur sjúkraþjálfari hann og skrifaði í bresk blöð um afrek fjölskyldunnar í Veturhúsum í kjölfarið. Í viðtali við Pál í Vikunni 1985 kom fram að eftir þetta hafi Páli borist fjölmörg þakkarbréf frá Bretlandi. Frækileg björgun á fimmta tugar hermanna á Eskifjarðarheiði 1942 fór ekki hátt. Það var ekki fyrr en einn þeirra sem kom að björguninni sagði breskum sjúkraþjálfara frá þrekvirkinu tæpum 40 árum síðar sem fréttin barst til breskra fjölmiðla. Nánar er fjallað um björgunarafrekið á Eskifjarðarheiði í þáttaröðinni Sprengjan sem sprakk á Rás 1. Hægt er að hlusta á þriðja þáttinn í spilaranum hér fyrir ofan.