Ortadoğu’daki savaşın küresel ekonomi üzerindeki etkileri çoğu zaman petrol fiyatları üzerinden tartışılıyor. Oysa 21. yüzyılın stratejik kaynakları artık yalnızca petrol ve doğalgaz değil; su, gübre, tarım arazileri ve tohum teknolojisi de küresel rekabetin merkezine yerleşmiş durumda. Modern tarımın görünmez yakıtı sayılan gübre ise doğrudan enerji piyasalarına bağlı. Küresel enerji ticaretinin en hassas geçitlerinden biri olan Hürmüz Boğazı yalnızca petrol akışı açısından değil, dünya tarımı açısından da kritik bir noktaya dönüşmüş durumda. Dünya LNG ticaretinin yaklaşık dörtte biri bu dar geçitten geçiyor. Bu akışın kesintiye uğraması sadece enerji fiyatlarını değil, gübre maliyetlerini ve dolayısıyla küresel gıda fiyatlarını da zincirleme biçimde etkileyebilir. Alternatif kaynaklar bulunsa da kısa vadede fiyat şokları kaçınılmaz. Bu zincirleme reaksiyonun ilk ve en ağır halkası ise Afrika olabilir. Çünkü kıtanın gübre tüketiminin yaklaşık yüzde 80’i ithalata dayanıyor. Körfez’in üre ve amonyağı, Rusya’nın potasyumu, Çin’in karışımları… Afrika tarımı büyük ölçüde dış tedarik zincirlerine bağlı. Özellikle Doğu Afrika ülkeleri oldukça hassas bir konumda. Sudan, Kenya, Tanzanya ve Etiyopya gibi ülkelerin deniz yoluyla gelen gübre ithalatının yaklaşık yüzde 40 ila yüzde 55’i doğrudan Körfez tedarikine bağlı. Sudan’da bu oran yarıyı aşmış durumda. Mart 2026 itibarıyla Hürmüz’deki gerilimin ardından Mısır’da üre fiyatlarının yalnızca bir hafta içinde yüzde 25’ten fazla artması, bu kırılganlığın ne kadar hızlı hissedilebildiğini gösterdi. Bu tür artışlar Afrika’daki küçük üreticiler için gübreyi pahalı bir girdi olmaktan çıkarıp neredeyse ulaşılamaz bir ürüne dönüştürebiliyor. Bunun sonucu ise daha düşük verim ve daha yüksek gıda fiyatları. Afrika’nın bazı bölgelerinde zaten ciddi boyutlara ulaşan gıda güvensizliği düşünüldüğünde, bu tür krizler yalnızca ekonomik değil aynı zamanda insani ve siyasi sonuçlar da doğurabilir. Ancak bu tablo tek taraflı bir hikâye değil. Krizler aynı zamanda en güçlü uyarılar olabilir. Nitekim Afrika'da bunun canlı bir örneği çok yakın zamanda yaşandı: Zambiya: Krizden dayanıklılığa 2021–2022 yıllarında Rusya-Ukrayna savaşı küresel gübre ticaretini ciddi biçimde sarsmıştı. O dönemde gübre ithalatına büyük ölçüde bağımlı olan ülkelerden biri de Zambiya’ydı. Ancak krizden sonra hükümet, Afrika Kalkınma Bankası desteğiyle yerel gübre üretimini ve karışım tesislerini hızla geliştirmeye yöneldi. Bugün Zambiya hâlâ tamamen bağımsız değil. Ancak birkaç yıl öncesine göre çok daha dayanıklı bir tedarik yapısına sahip. Bu deneyim Afrika için önemli bir ders içeriyor: krizler yalnızca risk değil, aynı zamanda dönüşüm fırsatı da yaratabilir. Aslında kıta gübre üretimi için gerekli pek çok kaynağa zaten sahip. Hürmüz’deki kriz bu potansiyeli harekete geçirmek için bir uyarı işlevi görebilir. Afrika’nın önünde birbirini tamamlayan üç stratejik üretim ekseni bulunuyor. Fosfat üreticisi Fas İlki, Fas merkezli fosfat ekseni. Dünya rezervlerinin yüzde 70’inden fazlasını elinde tutan Fas, OCP Group aracılığıyla küresel gübre piyasasında önemli bir oyuncu haline gelmiş durumda. Ülke artık yalnızca ham fosfat değil, işlenmiş gübre ihraç ederek kıta içinde bir tedarik ağı kurmayı hedefliyor. Ancak bu modelin önünde teknik bir engel var: fosfatın gübreye dönüşmesi için gerekli olan kükürt ve sülfürik asit. Bugün bu hammaddenin önemli bir kısmı Körfez’den geliyor. Tam bu noktada Sahra Altı Afrika devreye giriyor. Zambiya ve Kongo Demokratik Cumhuriyeti’ndeki bakır madenlerinde büyük miktarda sülfürik asit üretiliyor. Fas’ın fosfatı ile Kongo ve Zambiya’nın asit üretimi birleştiğinde kıta içinde yeni bir gübre üretim zinciri kurulabilir. Lakin bu potansiyelin önünde iki engel var. Birincisi, bu tesislerin önemli bir bölümünün Çinli şirketlerin kontrolünde olması. Fas'ın kıta içi hayali, Çin'in asit musluklarını kısmasına bakıyor. İkincisi ise kıta içi lojistik altyapının zayıflığı. Nijerya’nın gazı ve Dangote Gübre Tesisi İkinci eksen ise Nijerya’nın doğalgazı. Ülkenin dev gaz rezervleri sayesinde iş adamı Ali Dangote tarafından kurulan Dangote Gübre Tesisi bugün dünyanın en büyük üre tesislerinden biri olarak kabul ediliyor. Tesis yılda milyonlarca ton azotlu gübre üretme kapasitesine sahip. Bu kapasite teorik olarak Afrika’nın ithalata bağımlı azotlu gübre talebinin önemli bir bölümünü kıta içinde karşılayabilir. Eğer kıta içi lojistik ağları ve ticaret mekanizmaları güçlenirse Nijerya, Afrika için kritik bir gübre tedarik merkezi haline gelebilir. Yeşil hidrojen projeleri Üçüncü ve en uzun vadeli eksen ise yenilenebilir enerji ve yeşil hidrojen projeleri. Moritanya’dan Namibya’ya, Mısır’dan Kenya’ya uzanan projeler yalnızca enerji üretimi için değil aynı zamanda yeşil amonyak üretmek için planlanıyor. Bu teknoloji sayesinde güneş ve rüzgâr enerjisi kullanılarak doğalgaza ihtiyaç duymadan azotlu gübre üretmek mümkün hale gelebilir. Ancak burada da bir risk var. Mevcut planlara göre üretilen yeşil amonyağın önemli bir kısmı Avrupa’ya ihraç edilmek üzere tasarlanıyor. Bu durum Afrika’nın kendi tarımsal ihtiyaçlarından çok dış talebe bağlı bir üretim modeli oluşturabilir. Yani Afrika, bir yandan fosil yakıt bağımlılığından kurtulmaya çalışırken, farkında olmadan kendi yeşil enerjisini Avrupa'nın gıda güvenliği için ipotek ediyor olabilir. Bunun yanında yerel çözümler de mümkün. Etiyopya ile Eritre sınırındaki Danakil Çukuru dünyanın en zengin potasyum yataklarından bazılarına ev sahipliği yapıyor. Siyasi istikrar ve yatırım sağlanabilirse bu rezervler Afrika’nın potasyum ithalatını ciddi ölçüde azaltabilir. Altyapı ve serbest ticaret Tüm bu potansiyelin hayata geçmesi için son bir kilometre taşı daha var: altyapı ve ticaret. Fas’ta üretilen gübrenin Kenya’ya ulaşması için hâlâ Süveyş Kanalı üzerinden dolanan uzun rotalara ihtiyaç duyulması, kıta içi ticaretin önündeki fiziksel engelleri gösteriyor. Bu noktada Afrika Serbest Ticaret Anlaşması (AfCFTA) önemli bir çerçeve sunuyor. Ancak ticaret anlaşmaları tek başına yeterli değil; onları destekleyecek demiryolları, limanlar ve lojistik ağları da kurulmak zorunda. Kısacası Afrika’nın gübredeki kaderi iki seçenek arasında şekilleniyor: ya dünyadaki krizlerin ve küresel piyasaların insafına kalmak ya da Fas’ın fosfatını, Kongo’nun asidini, Nijerya’nın gazını, Danakil’in potasyumunu ve Sahra’nın güneşini birleştiren iddialı bir kalkınma hamlesi yapmak. Afrika, kendi toprağının bereketini yine kendi imkanlarıyla kurtarmak zorunda. Bu tercih, yalnızca tarımsal bir dönüşümün değil, aynı zamanda Afrika'nın uzun vadeli gıda egemenliğinin de sınavı olacak Kaynaklar: https://www.weforum.org/stories/2026/03/fertilizer-urea-middle-east-war-food-security/ https://african.business/2026/03/resources/middle-east-war-threatens-african-agriculture https://www.moroccoworldnews.com/2026/03/282860/strait-of-hormuz-closure-threatens-moroccos-fertilizer-production-exports/ https://www.circumminerals.com/ *Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir. AFRİKA gübre hürmüz kriz Sare Şanlı, Independent Türkçe için yazdı Sare Şanlı Çarşamba, Mart 18, 2026 - 09:15 Main image:

Fotoğraf: El Pais