Katla Ársælsdóttir skrifar: Síðasta frumsýning Borgarleikhússins á þessu leikári var síðastliðið föstudagskvöld þegar Mömmó var frumsýnt á Nýja sviðinu. Agnar Jón Egilsson leikstýrir og Ingunn Snædal þýðir verkið úr ensku. Leikritið, sem kallast Motherplay: A Play in Five Evictions á frummálinu, er það nýjasta úr smiðju bandaríska leikskáldsins Paulu Vogel og hefur hlotið mikið lof vestanhafs. Þetta er sjálfsævisögulegt verk sem Vogel byggir á eigin lífi, einna helst sambandi sínu við móður sína og bróður í gegnum lífið. Persónurnar í verkinu heita meira að segja sömu nöfnum og bróðir og móðir leikskáldsins, Karl og Phyllis, þó að persónan sem ætla má að hún byggi á sjálfri sér fái nafnið Marta en hún er jafnframt sögumaður. Við fylgjum litlu fjölskyldunni í næstum hálfa öld og verkið byrjar þegar systkinin Marta, sem Birna Pétursdóttir leikur, og Karl, leikinn af Hákoni Jóhannessyni, eru táningar á seinni hluta sjötta áratugarins. Þá er eiginmaður Phyllisar farinn frá fjölskyldunni og tók alla peningana þeirra með sér. Þau búa við mikla fátækt og flytja stöðugt á milli íbúða sem gjarnan eru morandi í alls kyns skordýrum. Skapsveiflur Phyllisar og drykkja stjórna heimilislífinu, Karl og Marta passa sífellt að gera móður sinni til geðs og eru því ávallt reiðubúin að blanda martíní fyrir hana. Ástandi Phyllisar eru jafnframt gerð góð skil með ástandinu á hárkollunum hennar sem eru þó nokkrar og tolla illa á höfðinu á henni. Systkinin reiða sig því hvort á annað og eiga fallegt og náið samband. Phyllis hefur litla þolinmæði fyrir Mörtu dóttur sinni en Marta leggur ekkert upp úr útliti sínu og kynþokka eins og móðir hennar og pælir lítið í að ná sér í eiginmann. Hins vegar hefur hún mikið dálæti á Karli sem er bráðgreindur og hefur einnig áhuga á tísku eins og hún sjálf. Það verður henni mikið áfall þegar Karl eldist og það kemur í ljós að hann er samkynhneigður. Bandaríski fáninn er fyrirferðarmikill í sýningunni. Persónurnar handfjatla hann mikið og vefja honum utan um sig svo dæmi séu nefnd. Þetta er táknmynd fyrir hugmyndina um ameríska drauminn en Phyllis er upptekin af að passa inn í þá ímynd. Þar eru kynjahlutverkin til dæmis mjög skýr. Ungar konur eiga að giftast og verða mæður og að því eiga þær fyrst og fremst að stefna. Drengir eiga að einbeita sér að því að ná frama svo þeir geti séð um fjölskyldu sína. Phyllis vill að börnin hennar feti þessa braut eins og hún sjálf og þegar þau velja að fara eigin leiðir á Phyllis erfitt með að sætta sig við það. Hún er þó sjálf á skjön við þessa ímynd sem fráskilin móðir sem viðurkennir að hún hafi sjálf aldrei viljað eignast börn. Birna Pétursdóttir, Hákon Jóhannesson og Sigrún Edda Björnsdóttir túlka persónur sínar á sannfærandi og einlægan hátt. Þau eldast og breytast með persónum sínum og gera það glæsilega og búningar Guðnýjar Hrundar Sigurðardóttur passa vel við persónurnar og tímabil verksins hverju sinni. Sigrún Edda Björnsdóttir í hlutverki Phyllisar skein einna skærast og það var aðdáunarvert að fylgjast með henni flakka á milli þess að vera bláedrú og ofurölvi á örskotsstundu. Á köflum þótti mér handritið þó ekki nægilega sannfærandi, einna helst hvað orðaforða systkinanna snerti í fyrri hluta verksins, hann var einum of fágaður fyrir aldur þeirra. Á sviðinu er stór hrúga af alls kyns rusli, til að mynda gullni boginn sem kenndur er við skyndibitakeðjuna McDonalds og ísskápur sem leikararnir ganga inn og út úr. Draslið varð heldur íþyngjandi á sviðinu til lengdar og mér hefði þótt töluvert áhugaverðara ef hrúgan hefði tekið einhverjum breytingum í öllum flutningum fjölskyldunnar. Hljóðhönnun og tónlist voru í höndum Þorbjörns Steingrímssonar. Pálmi Jónsson sá um lýsingu og gerði það af mikilli leikni. Þetta er einlægur og áhrifaríkur fjölskylduharmleikur þó að það séu mörg fyndin og skemmtileg augnablik inn á milli. Persónurnar eru flóknar og marglaga og túlkaðar af mikilli kúnst. Það er heillandi að fylgjast með persónunum eldast, sér í lagi Sigrúnu Eddu sem er nánast óþekkjanleg í lok sýningarinnar. Verkið endurspeglar hversu flókin samskipti geta verið við þau sem standa okkur næst eins og lagið You always hurt the one you love með The Mills Brothers fjallar um, lagið er áberandi í sýningunni. Leikritið snertir á ýmsum þemum á borð við ofbeldi, áfengisvanda, hinseginleika, áföll og missi. Þetta eru viðfangsefni sem fjöldi leikrita fjallar um og margir geta speglað sig í en ég velti fyrir mér til hverra þetta verk á að tala. Hér er tekið á gamaldags hugmyndum eldri kynslóðarinnar sem skilur ekki þá yngri, móður sem á erfitt með að halda í við samfélag sem tekur stöðugum breytingum og rígheldur í gamlar og íhaldssamar hugmyndir um kynjahlutverk og kynhneigð. En raunveruleikinn er þó allt annar á Íslandi í dag. Við stöndum frammi fyrir því að yngri kynslóðin sér íhaldssamt samfélag Phyllisar í hillingum. Á sama tíma sjáum við bakslag í réttindabaráttu hinsegin fólks og kvenna og rísandi útlendingaandúð hér á landi. Verk Paulu Vogel var frumsýnt fyrir einungis tveimur árum en nær samt sem áður ekki að tala til samtíma síns þar sem íhaldssemi yngri kynslóða hefur tekið fram úr þeim eldri. Færa má rök fyrir því að veruleikinn í Bandaríkjunum, þar sem verkið á að gerast, sé mögulega svipaður þeirri mynd sem Vogel dregur fram. En ef svo er velti ég fyrir mér hvaða erindi verkið á í íslensku leikhúsi. „Þetta eru viðfangsefni sem fjöldi leikrita fjallar um og margir geta speglað sig í en ég velti því fyrir mér til hverra þetta verk á að tala,“ segir Katla Ársælsdóttir, gagnrýnandi Víðsjár, um leiksýninguna Mömmó í Borgarleikhúsinu. Katla Ársælsdóttir flutti pistil sinn í Víðsjá á Rás 1 sem finna má í spilaranum hér fyrir ofan. Katla lærði leikhúsfræði í Trinity College í Dublin og bókmenntafræði í Háskóla Íslands.