Ներկայացնում ենք ԱՄՆ Մարշալի գերմանական հիմնադրամի ավագ փոխնախագահ, Մաքքեյնի ինստիտուտի գլոբալ ժողովրդավարության ծրագրերի նախկին ավագ տնօրեն Լորա Թորնթոնի Facing Russian Hybrid Threats in Advance of Elections, Armenia Struggles to Maintain Pro-U.S. and EU Path հոդվածի հայերեն թարգմանությունը: Լորա Թորնթոն Տարածաշրջանային եւ աշխարհաքաղաքական լարված անորոշության ֆոնին հունիսի 7-ին Հայաստանում կանցկացվեն խորհրդարանական ընտրություններ։ Անվտանգության երաշխիքների եւ տնտեսական կայունության հարցում երկար տարիներ Հայաստանը կախված է եղել Ռուսաստանից։ 2018 թվականի Թավշյա հեղափոխությունը եւ 2023 թվականի պատերազմը, որի ընթացքում Ադրբեջանը գրավեց Լեռնային Ղարաբաղի էթնիկ հայկական անկլավը, երկրի համար ի հայտ բերեցին արտաքին քաղաքականության նոր դասավորություններ եւ հեռանկարներ։ 2023 թվականի պարտությունից հետո վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի կառավարությունը փորձել է շրջել իրավիճակը՝ կրկնապատկելով Եվրամիության եւ Միացյալ Նահանգների հետ նոր կապեր հաստատելու ջանքերը, ինչպես նաեւ վերաիմաստավորելով Հայաստանի հարաբերությունները իր հզոր հարեւանների՝ Ադրբեջանի եւ Թուրքիայի հետ։ Նա ձգտում է ավարտին հասցնել Ադրբեջանի հետ խաղաղության համաձայնագիրը, որը երկու կողմերը համաձայնեցրել էին դեռեւս անցյալ տարի Սպիտակ տանը, եւ նոր սահմանային եւ առեւտրային համաձայնագրեր է քննարկում Թուրքիայի հետ։ 2018 թվականի Թավշյա հեղափոխությունից ի վեր առաջին հերթական խորհրդարանական ընտրություններում Փաշինյանի իշխող «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցությունը բախվում է Ռուսաստանի հետ սերտ կապեր ունեցող երկու օլիգարխների կողմից ղեկավարվող ընդդիմադիր դաշինքների մարտահրավերներին: Հարցումների համաձայն՝ շատ հայեր դեռ հստակ չեն որոշել, թե ում օգտին են քվեարկելու գալիք ընտրություններում եւ դժգոհ են առկա տարբերակներից։ Ըստ նրանց՝ երկրի քաղաքական կուսակցությունները կառուցվում են անհատ առաջնորդների շուրջ եւ հստակ քաղաքական օրակարգ չունեն։ Սակայն առկա տարբերակների միջեւ կա մեկ հստակ տարբերություն՝ երկրի ապագա արտաքին քաղաքականության ուղղությունը։ Իշխող կուսակցության ծրագիրը կենտրոնանում է «խաղաղության» վրա՝ շեշտը դնելով Ադրբեջանի հետ շարունակվող բանակցությունների եւ ԵՄ-ի ու Միացյալ Նահանգների հետ ավելի սերտ կապերի վրա: Փաշինյանն ու նրա կողմնակիցները մեղադրում են ընդդիմությանը Ռուսաստանի խամաճիկ լինելու մեջ (դրա մասին՝ ավելի ուշ): Հիմնական ընդդիմադիր դաշինքները քննադատում են կառավարության խաղաղության համաձայնագիրը՝ պնդելով, որ այլընտրանքային ծրագիր ունեն  (առանց որեւէ մանրամասներ ներկայացնելու) եւ կառավարությանը մեղադրում են Ադրբեջանի եւ Թուրքիայի վերահսկողության տակ գտնվելու մեջ: Նրանք նաեւ դեմ են ԵՄ անդամակցությանը՝ պնդելով, որ երկիրը պատրաստ չէ դրան: Ի տարբերություն որոշ այլ ժողովրդավարությունների, որոնք հայտնվել են ավտորիտարիզմի եւ ժողովրդավարության, արեւմտյան կողմնորոշման եւ ռուսական ազդեցության միջեւ, այստեղ քաղաքական տարաձայնությունները հստակորեն չեն բաժանվում «արեւմտամետ» եւ «ռուսամետ» խմբերի։ Առաջնային են Ադրբեջանի եւ Թուրքիայի հետ հարաբերությունները, որոնք 2023 թվականի պատերազմից հետո զարգանում եւ վերաիմաստավորվում են։ Հայերը համարում են, որ Ադրբեջանը եւ Թուրքիան ավելի մեծ սպառնալիք են ներկայացնում, քան Ռուսաստանը։ Ավելին, հիմնական կուսակցություններից ոչ մեկը չի ընդունում Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների ամբողջական խզումը՝ հաշվի առնելով, որ հայերի մեծ մասը (43 տոկոսը) կարծում է, որ Ռուսաստանը Հայաստանի ամենակարեւոր քաղաքական գործընկերն է, չնայած այն ոչինչ չարեց 2023 թվականին Ադրբեջանի հարձակումը կանխելու համար։ Այնուամենայնիվ, կուսակցությունների տեսակետները զգալիորեն տարբերվում են այն հարցում, թե ինչպիսին պետք է լինեն հարաբերությունները Ռուսաստանի հետ ապագայում։ Ինչ վերաբերում է Ռուսաստանին, չնայած այն հանգամանքին, որ ՌԴ-ի ուշադրությունը մեծապես սեւեռված է Ուկրաինայի դեմ պատերազմի վրա, նա չի ցանկանում, որ Հայաստանը էլ ավելի հեռանա իր ազդեցության ոլորտից։ Հայաստանում իշխող կուսակցությանը պարտության մատնելու համար Կրեմլը դիմել է լավ փորձարկված հիբրիդային պատերազմի գործիքակազմին, որն այն կիրառել է Վրաստանում, Մոլդովայում եւ այլ երկրներում։ Գործի են դրվում ապատեղեկատվական արշավները, հասարակական կարծիքը ձեւավորելու ջանքերը եւ ֆինանսական մանիպուլյացիաները, ինչը չափազանց մեծ փորձություն է նորաստեղծ ժողովրդավարության համար։ Մաքքեյնի ինստիտուտի վերջերս Հայաստանում կազմակերպված այցի ժամանակ հայ պաշտոնյաները, հասարակական գործիչները եւ միջազգային ներկայացուցիչները հաստատեցին նման հիբրիդային սպառնալիքների աննախադեպ մասշտաբները եւ դրանց դիմակայելու անպատրաստվածությունը։ Ռուսաստանը առանց որեւէ հետեւանքների գերիշխում է հայաստանյան տեղեկատվական դաշտում, իսկ Կրեմլի ազդեցությունը, քաղաքականության, կրոնի, լրատվամիջոցների եւ քաղաքացիական հասարակության վրա մեծամասամբ անվերահսկելի է օրենքի բացերի պատճառով։ Նրանք նշում են, որ Թրամփի վարչակազմի կողմից արտաքին օգնության կասեցումը խաթարել է երկրի ժողովրդավարական ջանքերը եւ Ռուսաստանից պաշտպանվելու կարողությունը։ Գալիք ընտրություններում կարեւոր դեր է խաղում նաեւ Հայ Առաքելական Եկեղեցին՝ հաշվի առնելով ՀՀ կառավարության եւ եկեղեցու առաջնորդների միջեւ շարունակվող հակամարտությունը, որը Կրեմլը եւ՛ բորբոքել է, եւ՛ օգտագործել իր օգտին։ Եկեղեցու առաջնորդները՝ Գարեգին Երկրորդ Ծայրագույն Պատրիարք եւ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի գլխավորությամբ, կոչ են արել Փաշինյանին հրաժարական տալ։ Իր հերթին, Փաշինյանը անցյալ տարի հայտարարեց, որ նրանք «պետական հեղաշրջում» են կազմակերպում, իսկ կառավարությունը հոգեւորականների դեմ միջոցներ է ձեռնարկել՝ տարբեր մեղադրանքներով ձերբակալելով մի քանի եպիսկոպոսների։ Ըստ բազմաթիվ անկախ խմբերի՝ այս հետապնդումների հիմքում ամուր ապացույցներ չկան։ Եկեղեցու առաջնորդները արշավ են վարում կառավարության դեմ եւ ակտիվորեն աջակցում են ընդդիմությանը, մասնավորապես՝ օլիգարխ Սամվել Կարապետյանի ղեկավարած դաշինքին։ Ընտրական գործընթացին սպառնացող վտանգներից բացի (ապատեղեկատվական արշավներ, հնարավոր կիբեռհարձակումներ, ֆինանսական միջամտություն, ընտրակաշառք), դիտորդները մտավախություն ունեն, որ, եթե իշխող «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցությունը հաղթի, հետընտրական շրջանում ընդդիմությունը կարող է վիճարկել ընտրության արդյունքները։ Ռուսաստանի եւ նրա միջնորդների օգնությամբ ընդդիմադիր կուսակցությունները հող են նախապատրաստում ընտրությունների արդյունքները մերժելու համար՝ կասկածի տակ դնելով ընտրական գործընթացի արդարությունը։ Հայաստանը գտնվում է փխրուն խաչմերուկում: Գալիք ընտրությունները երկրի համար հնարավորություն են ստեղծում շարունակել խաղաղության, արտաքին քաղաքականության համակարգման եւ ժողովրդավարության նոր ուղին, սակայն դրան շատ ուժեր են խոչընդոտում, եւ անհրաժեշտ է աջակցություն։ Արտաքին քաղաքականության շրջադարձ Խորհրդային Միության փլուզումից հետո Հայաստանը սերտորեն կապված է եղել Ռուսաստանի հետ. այն Եվրասիական տնտեսական միության անդամ է (ԵՏՄ), որի միջոցով Ռուսաստանը փորձում է ապահովել տնտեսական ինտեգրումը, եւ Ռուսաստանի գլխավորած անվտանգության դաշինքի՝ Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպության (ՀԱՊԿ) մաս։ Ռուսաստանը Հայաստանի ամենամեծ ռազմական օգնության մատակարարն էր եւ առեւտրային հիմնական գործընկերը։ Սակայն, Ռուսաստանի՝ 2023 թվականի Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության ժամանակ Հայաստանին պաշտպանելու ձախողումը վատթարացրեց երկու պետությունների միջեւ հարաբերությունները։ Այդ ժամանակվանից ի վեր Երեւանը կասեցրեց իր մասնակցությունը ՀԱՊԿ-ին եւ հրամայեց դուրս բերել ռուսական սահմանապահ զորքերը օդանավակայանից, որոնք այնտեղ տեղակայված էին 1992 թվականից։ Հայաստանն ու Ադրբեջանը ստորագրեցին պատմական խաղաղության համաձայնագիր։ Ռուսաստանից երես թեքելով՝ Հայաստանը ամեն կերպ ձգտում է միանալ  Եվրամիությանը (ԵՄ)։ Փաշինյանը ԵՄ անդամակցությունը դարձրեց իր կառավարության 2024 թվականի օրակարգի հստակ մասը, իսկ 2025 թվականի մարտին Հայաստանի Ազգային ժողովը հաստատեց այս նպատակը։ Հայաստանը նաեւ ռազմավարական գործընկերության համաձայնագիր է ստորագրել Միացյալ Նահանգների հետ։ Հունվարին Հայաստանը եւ ԱՄՆ-ն հայտարարեցին «Թրամփի ուղի՝ հանուն միջազգային խաղաղության եւ բարգավաճման» (ԹՐԻՓՓ) իրականացման շրջանակի մասին, որի նպատակը Հարավային Կովկասում տարանցիկ երթուղի ստեղծելն է՝ հիմնվելով խաղաղության համաձայնագրի վրա։ Իշխող «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցությունը առաջնահերթություն է տալիս այս նոր արտաքին դաշինքների խորացմանը, ինչին ընդդիմությունը համաձայն չէ։ Ընդդիմադիր «Հայաստան» դաշինքը գլխավորում է նախկին նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը, որը Ռուսաստանի խոշորագույն ներդրումային ընկերություններից մեկի՝ «Սիստեմա»-ի տնօրենների խորհրդի անդամ է։ Ռուսաստանի քաղաքացի Սամվել Կարապետյանը հիմնադրել է մյուս խոշոր ընդդիմադիր դաշինքը՝ «Հզոր Հայաստան»-ը։ Կարապետյանը Ռուսաստանում գործող «Տաշիր Գրուպ» կոնգլոմերատի սեփականատերն է։ Բացի իրենց բացահայտ ռուսական կապերից, իմ այցի ժամանակ երկու դաշինքների ներկայացուցիչներն էլ հստակ հայտարարեցին, որ մերժում են Փաշինյանի խաղաղության համաձայնագիրը, դեմ են TRIPP-ին եւ կարծում են, որ Հայաստանը «պատրաստ չէ» ԵՄ-ին։ Երկու ընդդիմադիր դաշինքների քարոզարշավների կենտրոնում կառավարության դեմ ուղղված սուր քննադատությունն է։ Պնդելով, որ կառավարությունը գտնվում է ադրբեջանական եւ թուրքական ազդեցության տակ, նրանք հայտարարում են, որ Հայաստանի «ինքնիշխանությունը վտանգված է»։ Ընդդիմադիր կուսակցություններից միայն «Հզոր Հայաստան»-ն է գերազանցում խորհրդարան մտնելու համար անհրաժեշտ 8 տոկոսի շեմը։ Ռուսաստանի հիբրիդային պատերազմը Երեւան կատարած իմ այցի ժամանակ միջազգային դիտորդները, դիվանագետները եւ ռուսական սպառնալիքի հարցերով զբաղվող փորձագետները այսօրվա Ռուսաստանի հիբրիդային պատերազմը Հայաստանում որակեցին որպես աննախադեպ եւ «անհավանականորեն բարդ»։ Նրանք նշեցին, որ Ռուսաստանի հիմնական նպատակը Փաշինյանի հաղթանակը խափանելն է։ Լրագրողները նկարագրեցին, թե ինչպես է Ռուսաստանը գերիշխում հեռուստաեթերում։ Ի տարբերություն այլ երկրների, օրինակ՝ Մոլդովայի, որտեղ գործում է ռուսական ալիքների արգելքը, Հայաստանում նման կարգավորումներ չկան, եւ բազմաթիվ ռուսական ալիքներ ազատորեն հեռարձակվում են։ Առցանց տարածքի կարգավորում նույնպես չկա։ Ներքին գործերի նախարարության պաշտոնյաները բացատրեցին, որ նրանք կարող են օրինականորեն հեռացնել կամ արգելափակել կայքը միայն այն դեպքում, եթե այն կապված է թմրանյութերի ապօրինի շրջանառության հետ։ Ռուսական երաժշտությունը, ֆիլմերը եւ լուրերը նույնպես մշտապես առկա են հայ հասարակության մեջ՝ ծառայելով որպես արդյունավետ հոգեբանական պատերազմ, ինչպես օրինակ՝ «Արարատ 73» ֆիլմը, որը պատմում է հայկական ֆուտբոլային թիմի մասին եւ պարունակում է Կրեմլի ուղերձները Խորհրդային Միության նկատմամբ Հայաստանի հավատարմության մասին։ Ռուսաստանը Հայաստանում կիրառում է նույն գործելաոճը, որն այն արդեն օգտագործել է այլ երկրներում՝ խիստ շեշտադրում կատարելով LGBTQ անձանց դեմ ուղղված հռետորաբանության եւ գենդերային հարցերի վրա՝ նման իրավունքների պաշտպանությունը ներկայացնելով որպես Արեւմուտքի հետ համաձայնության նշան։ Այսպիսի ուղերձները նույնպես ամրապնդում են ընդդիմության փաստարկները։ Դրանք մարդկանց մեջ վախ են սերմանում, որ Հայաստանի անվտանգությունը կվտանգվի, եթե այն խզի կապերը Ռուսաստանի հետ, եւ կեղծ հույս են ներշնչում, որ Ռուսաստանը «կվերադարձնի» Լեռնային Ղարաբաղը»։ Ինչ վերաբերում է տնտեսությանը, ըստ արտաքին միջամտությունը մոնիթորինգ անող միջազգային կազմակերպությունների՝ ընդդիմադիր կուսակցությունները օգտագործում են հետեւյալ պնդումները․ «Հայաստանը կփլուզվի, եթե լքի ռուսական շուկան» եւ «Թուրքիան կուլ կտա Հայաստանը եւ կոչնչացնի նրա տնտեսությունը»: Կրեմլը նաեւ ներթափանցել է բարեգործական կազմակերպությունների, շարժումների եւ հիմնադրամների մեջ։ Այդպիսի կազմակերպություններից է, օրինակ, հանգուցյալ Վագների խմբի առաջնորդ Եվգենի Պրիգոժինի կողմից հիմնադրված «Անարդարության դեմ պայքարի հիմնադրամը»: Իր ուղերձները տարածելու համար Ռուսաստանը նաեւ ակտիվորեն օգտագործում է հայ հոգեւորականներին: Հայ առաքելական եկեղեցու գերագույն առաջնորդը՝ Գարեգին Երկրորդ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը, մոտ հարաբերություններ ունի նախագահ Վլադիմիր Պուտինի հետ, որը նրան 2022 թվականին պարգեւատրել է Պատվո շքանշանով, իսկ Գարեգինի եղբայրը ծառայում է Ռուսաստանի հայկական եկեղեցում։ Այս գործողությունները ֆինանսավորելու համար ռուսական փողը կարող է հեշտությամբ ներթափանցել հայաստանյան քաղաքականություն, քանի որ ռուսական բանկերն ու բիզնեսները գործում են ամբողջ երկրում: Ներքին գործերի նախարարության պաշտոնյաները հաստատեցին, որ արտասահմանյան փոխանցումները «շատ նշանակալի» են, եւ որ նրանք չունեն բավարար միջոցներ խնդիրը լուծելու համար: Կան նաեւ օրենսդրական բացեր: Քաղաքական արշավներին աջակցելու համար երրորդ կողմի ծախսերը, որոնք կատարվել են այնպիսի կազմակերպությունների կողմից, ինչպիսիք են շարժումները, բարեգործական կազմակերպությունները եւ հիմնադրամները, չեն կարգավորվում գործող օրենսդրությամբ։ Ավելին, կուսակցությունների քաղաքական ֆինանսավորման հաշվետվությունը կատարվում է միայն տարին մեկ անգամ, ինչը բացառում է իրական ժամանակում մոնիթորինգի եւ բացահայտման հնարավորությունը։ Ընտրական գործընթացում եւս կան էական թերություններ։ Ընտրական պաշտոնյաները բացատրեցին, որ հիբրիդային սպառնալիքներին արդյունավետ կերպով հակազդելու համար իրենք չունեն բավարար ռեսուրսներ, անհրաժեշտ գործիքներ, ինչպես նաեւ համապատասխան օրենսդրություն եւ լիազորություններ: Փորձագետների կողմից բարձրացված հիմնական հարցերից մեկն այն էր, թե ինչպես է Ռուսաստանը ՌԴ-ում ապրող սփյուռքահայերի խմբերին վճարում, որպեսզի նրանք հայրենիք վերադառնան եւ քվեարկեն։ Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովը հաստատեց, որ այսպիսի 60,000 ընտրող կարող է ազդել ընտրությունների արդյունքների վրա: Անցյալում խնդրահարույց է եղել նաեւ ընտրությունների արդյունքների վերաբերյալ ապատեղեկատվությունը։ Հայկական դիտորդական խմբերն այս տարի էլ ավելի են մտահոգված, քանի որ Ռուսաստանն ու նրա պրոքսիները արդեն անվստահություն են սերմանում ընտրական գործընթացի նկատմամբ: Օրինակ, Ռուսաստանը օգտագործում է կեղծ օգտահաշիվներ՝ լրատվական կայքերը նմանակելու եւ կեղծ տեղեկատվություն տարածելու համար: Կիբեռհարձակումները մեկ այլ ռիսկ են ներկայացնում, եւ դիտորդները մտահոգություն են հայտնում, որ Ռուսաստանը կարող է միջամտել ընտրատեղամասերում գտնվող տեսախցիկների աշխատանքին։ Եկեղեցին եւ ժողովրդավարությունը Կառավարության եւ Հայ Առաքելական Եկեղեցու առաջնորդների միջեւ հակամարտությունը գերակշիռ տեղ է զբաղեցնում քաղաքական դաշտում եւ պառակտում է առաջացնում քաղաքական կուսակցությունների միջեւ: Երեւանում մի եպիսկոպոս բացատրեց, որ եկեղեցու ղեկավարությունը մեղադրել է Փաշինյանին Լեռնային Ղարաբաղի «պատերազմում պարտություն կրելու» մեջ, ինչը դրդել է Կաթողիկոսին պահանջել վարչապետի հրաժարականը։ Իր հերթին, կառավարությունն արդեն մի քանի հոգեւորականի է ձերբակալել տարբեր մեղադրանքներով: Առավել նշանակալից է արքեպիսկոպոս Միքայել Աջապահյանի ձերբակալությունը կառավարության դեմ հեղաշրջում հրահրելու համար: Եկեղեցու առաջնորդները եւ հիմնական ընդդիմադիր կուսակցությունները մեղադրում են կառավարությանը խոսքի ազատությունը խախտելու եւ դատական համակարգը չարաշահելու մեջ՝ պնդելով, որ հավատացյալները ապրում են «վախի մթնոլորտում»։ Քաղաքացիական հասարակության, լրատվամիջոցների եւ միջազգային կազմակերպությունների բազմաթիվ ներկայացուցիչներ նույնպես կարծում են, որ կառավարությունը գերազանցել է իր լիազորությունները հոգեւորականների հետապնդման հարցում: Մի դիվանագետի խոսքով՝ Հայ Առաքելական Եկեղեցու նկատմամբ հետաքննությունները սկսվել են «վարչապետի ցանկության» հիման վրա: Սա էլ ավելի է մեծացրել կառավարության հակաժողովրդավարական վարքագծի վերաբերյալ մտահոգությունները: Չնայած 2018 թվականից ի վեր ժողովրդավարական առաջընթացը անհերքելի է, կառավարությանը շարունակում են մեղադրել ընտրողական արդարադատության եւ խոսքի ազատության ճնշման մեջ։ Միջազգային դիտորդական խմբի մի ներկայացուցիչ ասաց, որ առկա է «դատական համակարգի ակնհայտ չարաշահում»: Հայ առաջատար հասարակական գործիչներից մեկն էլ ասաց. «Վերջին վեց ամիսների ընթացքում մենք ականատես ենք լինում Հայաստանում ժողովրդավարության նահանջի մտահոգիչ նշանների, այդ թվում՝ իշխող կուսակցության կողմից իրավապահ մարմինների եւ դատական համակարգի շահագործմանը՝ նեղ քաղաքական շահերի համար»: Միջազգային աջակցության անհրաժեշտությունը Առաջիկա խորհրդարանական ընտրությունները երկրին եզակի հնարավորություն են ընձեռնում՝ ամրապնդելու խաղաղության, արտաքին քաղաքականության, անվտանգային եւ տնտեսական հնարավորությունների նոր ուղղությունը, ինչը հսկայական դրական ազդեցություն կունենա տարածաշրջանային կայունության եւ աճի վրա։ Միացյալ Նահանգները եւ ԵՄ-ն օգտվում են տարածաշրջանում ժողովրդավարական դաշնակից ունենալուց, ի տարբերություն հարավում գտնվող Իրանի եւ հյուսիսում գտնվող Վրաստանի, որը ընկղմվել է ավտորիտարիզմի մեջ եւ կապեր է հաստատել արեւմտյան հակառակորդների հետ: Սակայն երկրի ներսում եւ դրսում գտնվող ուժերը ձգտում են ամեն կերպ խափանել այդ հնարավորությունները: Երկիրը բավարար չափով պատրաստ չէ դիմակայելու այս սպառնալիքներին, մասնավորապես՝ ընտրական գործընթացի վրա ռուսական աննախադեպ հիբրիդային հարձակումներին: ԱՄՆ Միջազգային զարգացման գործակալության (USAID) լուծարումը էլ ավելի է վատթարացրել իրավիճակը՝ խաթարելով քաղաքացիական հասարակության եւ լրատվամիջոցների կարեւորագույն ջանքերը, կառավարության մոնիթորինգը եւ պատրաստվածությունը, ինչպես նաեւ ռազմավարական հաղորդակցման աջակցությունը։ Հայաստանի կառավարությունը, քաղաքացիական հասարակությունը եւ ընտրական մարմինները կարող են շատ բան անել սպառնալիքներից պաշտպանվելու համար՝ բարելավելով միջգերատեսչական հաղորդակցությունը, հատկացնելով ռեսուրսներ եւ անձնակազմ, ուժեղացնելով հետաքննություններն ու վերահսկողությունը, ներդրումներ կատարելով հանրային հաղորդակցության, կիբեռանվտանգության ջանքերի բարձրացման եւ ընտրողների կրթության մեջ: Սակայն նրանք միջազգային աջակցության կարիք ունեն։ Այդ աջակցությունը պետք է ներառի տեխնիկական օգնության ավելացում, հայ գործընկերների ֆինանսավորում եւ վերապատրաստում, հետախուզության ոլորտում համագործակցության ամրապնդում, ինչպես նաեւ այլ երկրների հետ Հայաստանի ընտրական, կոռուպցիայի դեմ պայքարի եւ իրավապահ մարմիններում ներգրավված պաշտոնյաների փոխանակում։ ԱՄՆ-ն եւ ԵՄ-ն կարող են օգնել ապահովել, որպեսզի Հայաստանը մնա ժողովրդավարական ուղու վրա՝ իրենց համաձայնագրեր ում ներառելով բարեփոխումների հստակ պայմաններ։ Ժողովրդավարական ուժը, անվտանգությունը եւ ռազմավարական համաձայնեցվածությունը սերտորեն կապված են իրար հետ, մինչդեռ շատ ավելի հավանական է, որ հետընթաց ապրող ժողովրդավարությունները հրաժարվեն արեւմտյան դաշինքներից եւ ավելի սերտ կապեր հաստատեն ավտոկրատական ռեժիմների հետ։ Մեծ վտանգ կա, որ առանց Արեւմուտքի աջակցության Ռուսաստանը հաջողության կհասնի Հայաստանում։ Դա նշանակում է, որ Հայաստանը, ինչպես Վրաստանը, կարող է անկում ապրել՝ ավելի սերտ հարաբերություններ հաստատելով Իրանի եւ Չինաստանի հետ, ծառայելով որպես պատժամիջոցներից խուսափելու ուղի եւ ընդունելով թշնամական հակաամերիկյան, հակաեվրոպական դիրքորոշում։ Արդյունքում կկառուցվի Ռուսաստանից դեպի Իրան նոր, թշնամական, հակադեմոկրատական պատ՝ տարածաշրջանում Արեւմուտքին արգելափակելով տնտեսական, առեւտրային եւ անվտանգության դաշինքներից: Թարգմանությունը՝ Լիլիթ Խաչատրյանի Այս հոդվածը թարգմանվել եւ հրապարակվել է «Գալուստ Կիւլպէնկեան» Հիմնարկութեան աջակցությամբ : Հոդվածում արտահայտված մտքերը պարտադիր չէ, որ արտացոլեն «Գալուստ Կիւլպէնկեան» Հիմնարկութեան կամ Մեդիամաքսի տեսակետները: