Í fyrri heimsstyrjöldinni lést fjórðungur allra hermanna úr sýkingu.  Í síðari heimsstyrjöldinni hafði þessi tala lækkað niður í um 10 prósent. Hvað breyttist? Ástæðuna má rekja til einnar mikilvægustu uppgötvunar læknisfræðinnar, pensilíns. Með tilkomu sýklalyfja var hægt að meðhöndla áður lífshættulegar sýkingar. Skurðaðgerðir urðu öruggari. Mæðra- og ungbarnadauði minnkaði verulega. Hægt var að koma í veg fyrir milljónir dauðsfalla. Fljótlega eftir að sýklalyf fóru í almenna notkun fóru að birtast bakteríur sem þoldu meðferðina. Þetta kallast sýklalyfjaónæmi. Sýklalyf breyttu læknisfræði og björguðu milljónum mannslífa, en aukin notkun þeirra hefur leitt til vaxandi ónæmis baktería. Núorðið er sýklalyfjaónæmi talið ein helsta ógn við lýðheilsu á heimsvísu, samkvæmt Alþjóðaheilbrigðisstofnuninni. Alþjóðlegt átak gegn sýklalyfjaónæmi Yfirvöld og alþjóðastofnanir víða um heim hafa á undanförnum árum aukið aðgerðir gegn sýklalyfjaónæmi. Alþjóðaheilbrigðisstofnunin (e. WHO) hefur skilgreint vandann sem eina af tíu stærstu ógnum við heilsu mannkyns og hvetur ríki til að draga úr óþarfa notkun sýklalyfja, efla eftirlit og styðja við rannsóknir á nýjum lyfjum. Á hverju ári er haldin alþjóðleg vitundarvika, World Antimicrobial Awareness Week , þar sem áhersla er lögð á að fræða almenning og heilbrigðisstarfsfólk um ábyrga notkun sýklalyfja. Sambærilegar herferðir eru reknar meðal annars í Evrópu þar sem samræmdar aðgerðir fara fram í gegnum Sóttvarnastofnun Evrópu. Hvað eru sýklalyfjaónæmar bakteríur? Sýklalyfjaónæmar bakteríur eru bakteríur sem hafa þróast til að lifa af meðferð með sýklalyfjum sem áður drápu þær eða stöðvuðu vöxt þeirra. Þetta gerist vegna erfðabreytinga eða þegar bakteríur bera áfram gen sem veita ónæmi. Afleiðingin er sú að sýkingar sem áður var auðvelt að meðhöndla geta orðið erfiðari eða jafnvel ólæknandi með hefðbundnum lyfjum, sem eykur áhættu fyrir sjúklinga og álag á heilbrigðiskerfið. Áætlað er að rekja megi andlát fimm milljóna manna árlega til aukins þols baktería gagnvart stórum hópum sýklalyfja. Samstarfsverkefni á borð við EU-JAMRAI-2 miða að því að samræma viðbrögð ríkja við útbreiðslu ónæmra baktería og bæta meðferðir. Verkefnin fela meðal annars í sér að samnýta gögn, þróa leiðbeiningar og auka samstarf milli heilbrigðis-, dýra- og umhverfisyfirvalda. Markmiðið er að hægja á þróun ónæmis og tryggja að sýklalyf haldi virkni sinni. Með öðrum orðum; að við upplifum ekki aftur tíma fyrir daga sýklalyfja. Nýjungar í sýklalyfjaþróun Þróun nýrra sýklalyfja hefur ekki haldið í við hraða útbreiðslu sýklalyfjaónæmis, að mati alþjóðlegra sérfræðinga. Þó nýsköpun í greininni sé takmörkuð, þá berast af og til fréttir um ný lyf sem kveikja vonarneista. Fjöldi lyfja og greiningartækni er í þróun, bæði á klínísku stigi og á rannsóknarstigi. Vísindamenn við Warwick-háskólann og Monash-háskóla uppgötvuðu sýklalyf í fyrra sem er hundrað sinnum sterkara en önnur lyf gegn banvænum bakteríum eins og MÓSA. Vísindamenn við tækniháskólann í Cambridge (Massachusetts Institute of Technology) reyna nú að hanna nýtt sýklalyf á sviði hönnunarlíffræði og gervigreindar. Það snýst um að nota gervigreind til að hanna próteinsameindir sem gera hluta bakteríu óvirkan. Hvað er MÓSA? MÓSA var áður nær eingöngu vandamál inni á heilbrigðisstofnunum (e. healthcare-associated MRSA eða HA-MRSA) en á síðustu árum hefur það breyst og hafa ný afbrigði bakteríunnar komið fram, t.d. hjá hraustu fólki úti í þjóðfélaginu sem eru án tengsla við heilbrigðiskerfið. Ákveðin stofngerð (CC398) af MÓSA, sem var fyrst lýst árið 2005, hefur breiðst út í búfé í Evrópu og víðar, einkum í svínabú. Nánar á vef MAST. Íslenska sprotafyrirtækið Akthelia Pharmaceuticals og Háskóli Íslands leiða verkefni sem fékk sex milljóna evra styrk, jafnvirði nærri 900 milljóna króna, frá Evrópusambandinu. Verkefnið miðar að þróun nýrra lyfja sem magna náttúrulegar ónæmisvarnir líkamans og vinna þannig gegn vaxandi hættu af sýklalyfjaþolnum bakteríum. Að verkefninu koma níu háskólar og rannsóknastofnanir og sjö fyrirtæki í níu Evrópulöndum. Listamenn túlka sýklalyfjaónæmi Ísland tekur þátt í fyrrnefndu evrópsku samstarfsverkefni gegn sýklalyfjaónæmi, EU-JAMRAI-2, þar sem unnið er að því að auka vitund um vandann. Sem hluti af því hefur verið sett á laggirnar alþjóðleg herferð með þátttöku listamanna frá 30 löndum, þar á meðal frá Íslandi. Verkin hafa verið birt á miðlum embættis landlæknis og eru líka hluti af farandsýningu sem ferðast milli borga í Evrópu, meðal annars í Vín, Varsjá og Brussel. Hvað er EU-JAMRAI-2? Heilbrigðisáætlun Evrópusambandsins veitti styrk til aðgerða gegn sýklalyfjaónæmi upp á 7,5 milljarða króna (50 milljónir evra) en þar af um 113 milljónum til Íslands. Markmiðið með verkefninu er að sporna gegn útbreiðslu sýklalyfjaónæmis í Evrópu. Markmið EU-JAMRAI 2 er að innleiða skilvirkar aðgerðir til vöktunar, forvarna og aðgerða gegn sýklalyfjaónæmi varðandi fólk, dýr og umhverfi, í anda Einnar heilsu. Verkefnið nær til fjögurra ára (2024-2027). Helstu verkefni snúa að sýklalyfjagæslu, sýkingavörnum, vöktun, aðgengi að sýklalyfjum og vitundarvakningu um sýklalyfjaónæmi.