Սուսաննա Հարությունյանի «Մեռնել նախապես» վեպը  ներկայացնում է 90-ականների մութն ու լույսը, գրքի հերոսի՝ սահման չունեցող բարությունն ու կյանքը տանելի դարձնող հումորը։ Դժվար է ասել՝ ինչ է մնում ամենավերջում՝ կարո՞տ, թե՞ ափսոսանք։ Սուսաննա Հարությունյանը մեկ տասնյակից ավելի գրքերի հեղինակ է, որոնց մի մասը վերահրատարակվել եւ թարգմանվել է։ «Մեռնել նախապես»-ը լույս է ընծայել «Էջ» հրատարակչությունը։ - Ձեր գործերը սովորաբար ավելի շատ ուրիշների մասին են, բայց այս գործում, գոնե Ձեզ ճանաչողները, հեշտությամբ կգտնեն ծանոթ կերպարներ, իրական դրվագներ։ Ինչպե՞ս եւ ինչո՞ւ ծնվեց այս վեպը։ - Սա էլ է ուրիշների մասին, ես այստեղ չկամ։ Որոշ ընթերցողներ գլխավոր հերոսի՝ Մուշեղի մեջ տեսնում են ամուսնուս։ Դա ճիշտ է 70-80 տոկոսով։ Պատճառն այն է, որ ես այնքան «վառված» էի նրա ամառանոց կառուցելով, որ միշտ բողոքում էի դրանից։ Բայց Մուշեղի կնոջ նախատիպը ես չեմ, ես իմ կամքը պարտադրող եմ։ Եթե նկատել եք, հերոսուհին անուն չունի։ Երբ  գրում էի « Անդրանիկի վերջին ձին », որը ինչ-որ չափով եւս ինքնակենսագրական է, այնտեղ հատկապես առաջին մասը, մորս հայրական կողմի մասին է։ Եվ պատկերացրեք, պապս ունեցել է ինը երեխա, եւ ես ինչքան փորփրեցի, ինը երեխաները՝ իրենց երեխա-թոռներով,  չգիտեին մորս տատի անունը։ Մեր իրականության մեջ կինը, այդքան ծանր բեռ կրելով, այնուամենայնիվ այնքան աննշան է համարվել եւ համարվում, որ անգամ նրա անունը մտապահելը կամ տալը ավելորդ է դիտվել։ Մինչեւ հիմա էլ գյուղերում տղամարդը իր կնոջ մասին խոսելիս անունը չի տալիս, ասում է՝ «մեր կնիկը», «գնա մորդ կանչի» եւ այլն... Ես նախօրոք չեմ պլանավորում իմ գրելիքը, մտքերը ոհմակով կամ երամով պտտվում են ուղեղումս, պտտվում, մեկ էլ հոպ՝ նրանցից ամենաճարպիկը ինձ դեմ է տալիս պատին, մատը սեղմում է խռչափողիս, եւ եթե չգրեմ, նա ինձ կսպանի բառիս ուղիղ իմաստով։ Եվ ես սկսում եմ փրկել կյանքս, քանի դեռ ի վիճակի եմ։ Դրա համար դժվարանում եմ ասել՝ ինչո՞ւ ծնվեց։ Ինչպես ասում են՝ ուզեց՝ ծնվեց։ -1990-ականների խավար ու պատերազմական Հայաստանում նա փորձում է օգնության ձեռք մեկնել բոլորին՝ բարեկամներին, հարեւաններին, ծանոթներին, անգամ ծանոթների ծանոթներին։ Հերոսի բարությո՞ւնն է վեպը դարձնում լուսավոր, թե՞ գրողի մոտեցումը կյանքին։  Ձեր բոլոր գործերում հումոր կա, բայց այս գրքում մի քիչ ավելի է չափաբաժինը։ -Այո, հումորը եւ զվարթախոսությունը արդեն մի քանի հոգի շեշտել են։ Չնայած իմ գործերում շատ կա հումոր, սարկազմ եւ զվարթախոսություն։ Դա ստացվում է ինքնաբերաբար, ասելիքի թելադրանքով, կերպարի բնավորությամբ գրելիս ինձ հետ կատարվում է նույնը (չկա մարդ, որ այդ իրավիճակում հայտնված չլինի), ինչ թաղում գնալիս, երբ մի աննշան բանի պատճառով ծիծաղը մտնում է մեջդ ու դուրս չի գալիս, եւ դու քեզ կճմթումես, պռոշներդ ես կծում, որ խեղդես ծիծաղն ու խայտառակ չլինես։ -Կարծում եք՝ Մուշեղը շահելո՞ւ է ընթերցողի համակրանքը։ - Դե, գերադասելի է. բոլորս էլ գրելիս մտածում ենք, որ պիտանի բան ենք ստեղծում, եւ ուզում ենք, որ այն ընդունի կամ սիրի ընթերցողը։ -Եվ այնուամենայնիվ, մո՞րգ, թե՞ սիրուհի։ Ո՞րն է նախընտրելի կնոջ համար,երբ ամուսնուց լուր չկա։ - Եթե վեպի հումորը տեղափոխենք այստեղ՝ անձամբ ես ընտրությունը թողնում եմ իրեն, մենակ չխանգարի գրել ու կարդալ (ծիծաղում է- հեղինակ): - Ձեր գրքերը հասնում են նաեւ օտարերկրյա ընթերցողին։ Այս վեպը թարգմանվելո՞ւ է։ -Այս վեպը դեռ իմ գործակալը չի առաջարկել որեւէ հրատարակչի, առայժմ ընթացքի մեջ են «Ագռավները Նոյից առաջ» (վերջերս վերահրատարակվեց) եւ « Անդրանիկի վերջին ձին » վեպերի համար կնքած պայմանագրերը։ Գուցե օրերից մի օր սա էլ թարգմանվի։ - «Եթե արդարադատությունը հումորի զգացում ունենար, ամեն ինչ կավարտվեր ծիծաղով»։ «անգամ Աստծուն են դավաճանել, ես ով եմ, որ ինձ հավերժ հավատարիմ մնան»։ Գրոտեսկային մոտեցումը խորքում տրավմաներ չի՞ ենթադրում։ -Ի՞նչ իմանամ. այս հարցը երեւի հոգեբան-ընթերցողին պիտի տալ։ Չնայած մեր երկրի վերջին երեսուն տարիների կյանքը ոտից գլուխ տրավմա է՝ իր բոլոր ենթատեսակներով եւ անգամ նորարարությամբ։ -«Զզվում եմ իմ բնավորությունից, ուր գնում եմ, արդարություն եմ ուզում հաստատել»։ Ավելի հեշտ է ապրել գիտակցումով, որ արդարություն չկա՞, թե՞ արդարություն փնտրելով։ -Արդարություն, երջանկություն, գեղեցկություն եւ այլ հասկացություններ նույնքան անհատական են, որքան, ասենք, մատնահետքը, աչքի ցանցաթաղանթը... Երբեք չես գտնի երկու հոգի, որոնց ընկալմամբ դրանք նույնն են։ Այնպես որ, զարմանալի չէ, որ արդարություն չկա։ Բայց ես ուզում եմ, որ իմ պատկերացրած արդարությունը լինի, եւ պայքարում եմ դրա համար, թեեւ ապարդյուն։ - Հետաքրքիր անցումներով, նուրբ ակնարկներով թերեւս ամբողջացնում եք 90-ականները։ Այդ տարիներն ապրած մարդկանց համար սա վերհուշ է, իրենց ապրածն է, ի՞նչ է տալու նոր սերնդին, որը ոչ պակաս ծանր տարիներ է տեսել, բայց ոչ 90-ականներ։ - Երեւի այն, թե ինչու եւ ինչպես պետք է դիմանալ դժվարություններին, ինչպես երես չթեքել կյանքից, ինչպես մնալ մարդ, երբ քո մարդ լինելու կարիքը ոչ ոք չի զգում - Եթե այս վեպը գրեիք ավելի վաղ, միանգամայն ա՞յլ գիրք կունենայինք սեղանին։ Նկատի ունեմ ոչ միայն գրողական կենսափորձը, այլեւ ապրածիդ թարմ լինելը։ - Հասկանալի է, որ՝ այո։ Մնում է, որ ապրածդ կամ տեսածդ որեւէ բան առանձնանա մյուսներից, տարվա, հինգ տարվա կամ կյանքիդ ընթացքում ապրած մյուս դեպքերից խմորվի, ամբողջանա եւ քեզ երեւա որպես գրական գործ։ Իսկ դա դու չես որոշում։ Չեմ էլ կարող ասել, թե ով է որոշում։ - Եվ այնուամենայնիվ, ինչո՞ւ «Մեռնել նախապես»։ -Դե, դա՝ «նախապեսը», հոգեբանական տրյուկ է, նախապես պատկերացնել պարտությունը կամ հաջողությունը՝ ներսումդ իմունիտետ մշակելու համար։ - Ի՞նչ գիրք է սպասվում հաջորդիվ։ - Ունեմ երկու կիսատ վեպ։ Մեկը փոքր է, շուտ կավարտեմ, մյուսը ծավալուն է, փաստագրական նյութեր պիտի կարդամ։ Պատմվածքներ ունեմ, որոնք հավաքվում են, չգիտեմ՝ որոշ ժամանակ անց կհամարե՞մ պիտանի, թե՞ կջնջեմ․․․ մի քանի պիես վերջերս ջնջեցի, միեւնույն է, մեր թատրոնները կդնեն ռուսական ինչ-որ բան կթարգմանեն՝ մեր կյանքի ու իրականության հետ կապ չունեցող, բայց ատրճանակը պահես վրաները՝ մեր հեղինակներին չեն բեմադրի։ Շատ գործեր ունեմ, բայց դեռ ոչ մեկը ավարտուն չէ, մի քանի ամիս հետո նորից կկարդամ, գուցե մի նոր գիրք կազմեմ։ Անընդհատ մտքովս անցնում է ամեն ինչ մի կողմ դնել ու զբաղվել մեր գրողների իրավունքներով։ Բայց չգիտեմ, շատ եմ մենակ, երբ բանը հասնում է պայքարելուն Արմինե Սարգսյան