Hagfræðingar vara við efnahagslegum áhrifum verði frumvarp um almannatryggingar að lögum. Önnur umræða um tengingu bóta almannatrygginga við launavísitölu heldur áfram í dag. Umræðan hófst fyrir viku en í gær var tekist hressilega á um frumvarpið. Vísitölutenging bóta er eitt af forgangsmálum Ingu Sæland og Flokks fólksins og í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar var tekið fram að hækka ætti örorku- og ellilífeyri á hverju ári til samræmis við hækkun launavísitölu en þó aldrei minna en verðlag. Hingað til hafa greiðslur almannatrygginga verið tengdar við vísitölu neysluverðs. Með þessum breytingum á að draga úr hættu á að lífskjör bótaþega dragist aftur úr öðrum hópum. Gagnrýni aðila vinnumarkaðarins Frumvarpið hefur sætt gagnrýni þar sem bæði Samtök atvinnulífsins og Alþýðusamband Íslands hafa lagst gegn samþykkt frumvarpsins í núverandi mynd. Í greinargerð með frumvarpinu er gert ráð fyrir að breytingin muni hafa jákvæð fjárhagsleg áhrif á bótaþega, sem telja yfir 60 þúsund einstaklinga. Áhrifin á útgjöld ríkissjóðs gætu orðið allt að 4–5 milljarðar á ári. Í fjármálaáætlun 2026 til 2030 hafi verið gert ráð fyrir um 10-11 milljarða króna auknum kostnaði á þeim tíma. Meirihlutinn í velferðarnefnd Alþingis lagði til að frumvarpið yrði samþykkt óbreytt, en í minnihlutaáliti frá því í síðustu viku er varað við því að það geti haft í för með sér aukna hættu á halla í ríkisrekstri, dregið úr möguleikum stjórnvalda til að bregðast við efnahagssveiflum og hvötum fyrir bótaþega til að snúa aftur inn á vinnumarkaðinn. Blendnar umsagnir ASÍ og SA leggjast gegn því, í umsögnum sínum, að frumvarpið verði samþykkt. ASÍ styður markmið frumvarpsins – að uppræta fátækt og lyfta greiðslum til tekjulægri lífeyrisþega– en frumvarpið sé ekki til þess fallið. Umrædd aðferð geti meðal annars leitt til þess að bótagreiðslur dragist aftur úr lágtekjuhópum. SA segir beintengingu við launavísitölu stuðla að ósjálfbærri útgjaldaaukningu ríkissjóðs og þróun bóta umfram þá tekjuaukningu sem launafólk fær í sinn hlut. ÖBÍ réttindasamtök fagna hins vegar áformum stjórnvalda í umsögn sinni, en benda þó á að kjaragliðnun milli lífeyrisþega og annarra tekjuhópa muni ekki hverfa með því. Hér má sjá allar umsagnir um málið. Tvöfaldi lásinn gæti komið niður á ríkinu Hagfræðingarnir Gylfi Zoega og Axel Hall deildu líka á frumvarpið í grein í tímaritinu Vísbendingu . Þeir vara við hagstjórnarmistökum í líkingu við þegar Íbúðalánasjóður fór að bjóða upp á 90% fasteignalán árið 2003 og þegar lántökum þar var boðið að greiða upp lán sér að kostnaðarlausu. Í greininni segja þeir að stundum verði mistök í hagstjórn þegar ákvarðanir eru teknar í ljósi upplýsinga sem reynast síðar rangar eða forsendur breytast. Mögulega sé ósanngjarnt að gagnrýna slíkar ákvarðanir eftir á. „En einnig kemur fyrir að ákvarðanir voru rangar, um mistök var að ræða, þegar þær voru teknar í ljósi þeirra upplýsinga og þekkingar sem þá lágu fyrir. Slíkar ákvarðanir má gagnrýna bæði þegar þær eru teknar og ekki síður þegar slæmar afleiðingar þeirra hafa komið í ljós.“ Þeir segja að verði frumvarpið sem nú er í höndum Alþingis að lögum verði komið á svokölluðum „tvöföldum lás“. „Ef launavísitala hækkar meira en verðlag þá hækka þær í takt við laun en ef verðlag hækkar meira þá halda þær, gagnstætt launum, kaupmætti sínum og hækka þá meira en launavísitalan.“ Þetta rímar við það sem segir í frumvarpinu og í fyrrnefndri umsögn ASÍ að í ákveðnum tilfellum geti tvöfaldi lásinn orðið til þess að bætur almannatrygginga gætu hækkað meira en hjá launþegum á vinnumarkaði, sérstaklega hjá láglaunahópum. Gæti dregið úr þátttöku á vinnumarkaði Gylfi og Axel segja í greininni að líklegt sé að þetta leiði til þess að fólk með skerta starfsgetu dragi úr þátttöku á vinnumarkaði. „Hér er greinilega á ferð velvilji í garð þeirra sem eiga við heilsubrest að stríða en mikilvægt er að huga að afleiðingum áður en ákvörðun er tekin um þessa lagabreytingu.“ Á svig við stöðugleikareglu Þeir víkja að stöðugleikareglunni um ríkisfjármál sem miðar við að samneyslan aukist ekki um meira en 2% á ári, án þess að skattheimta verði aukin á móti. Frumvarpið muni í núverandi mynd verða til þess að ef laun hækki umfram framleiðnivexti þjóðarinnar muni heildarútgjöld fara fram yfir mörk stöðugleikareglunnar. Gylfi og Axel segja í niðurlagi að þróun launa sé oft ósjálfbær en leiðréttist svo með verðbólgu. Frumvarpið valdi ójöfnum áhrifum á bótaþega og launafólk í verðbólgu. „Bætur almannatrygginga hækka þá vegna launahækkana og síðan enn meira þegar verðbólga eykst, verðbólgan minnkar kaupmátt launafólks en ekki kaupmátt bótagreiðslna. Bótaþegar fá þannig bæði kjarabætur sem innstæða er fyrir og einnig innstæðulausar kjarabætur á meðan kaupmáttur launafólks eykst einungis ef innstæða er fyrir þeim.“ Þeir segjast vonast til þess að frumvarpinu verði breytt þannig að miðað verði við vöxt ríkisútgjalda og þróun viðmiðunarfjárhæða skattkerfisins, þannig að bætur hækkuðu að jafnaði í samræmi við verðbólgu og framleiðnivöxt. Ennfremur vona þeir að stjórnmálamenn hlusti á varúðarorð að þessu sinni, ólíkt þeim tilfellum sem minnst er á hér að ofan. Pólitísk ákvörðun Kristrún Frostadóttir forsætisráðherra var spurð út í þessa gagnrýni, en sagðist ekki geta tekið undir að þessi aðgerð væri sambærileg eða hagstjórnarmistök. „Þetta er fjármögnuð pólitíks áhersla. Það sem hafa verið hagstjórnarmistök í gegnum tíðina hefur verið að fara fram með aðgerðir sem eru vanfjármagnaða eða ekki fjármagnaðar. Við höfum gert ráð fyrir þessu inn í fjármálaáætlun. Þetta er okkar forgangsröðun, að tryggja það að þessi hópur sitji ekki eftir þegar aðrir hækka.“ Hún segir að þetta endurspegli pólitík stjórnarflokkanna. „Fólk getur haft misjafnar pólitískar skoðanir. Þetta er okkar forgangsröðun. Við gætum notað fjármagnið í annað. En við viljum gjarna að þessir hópar, öryrkjar og eldri borgarar sitji ekki eftir þegar aðrir hópar hækka í samfélaginu.“ Vilja loka gatinu Daði Már Kristófersson fjármálaráðherra segir um gagnrýni hagfræðingina að hann skilji hvaðan sjónarmiðin koma - að útgjöld geti vaxið á öðrum hraða en tekjur. „Það er hins vegar þannig að bætur almannatrygginga drógust verulega afturúr. Það var orðinn mikill munur og kjörin mjög léleg.“ Hann segir að víðtæk samstaða hafi verið á þingi um að bæta kjörin og bætur hafi hækkað síðustu ár. „Það er enn langt í land og það er hluti af stjórnarsáttmála þessarar ríkisstjórnarinnar að loka þessu gati.“