Aðgerð C10 í byggðaáætlun fjallar um aðlögun sveitarfélaga að áhrifum loftslagsbreytinga. Verkefni sem Byggðastofnun leiðir í samstarfi við Veðurstofu Íslands, Skipulagsstofnun og umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytið. Eins og gefur að skilja er þar verið að undirbúa sveitarfélög í að takast á við nýjan veruleika sem breytt veðurfar hefur í för með sér. Leiðarvísir fyrir sveitarfélög til að móta aðgerðir og aðlagast áhrifum loftslagsbreytinga Ragnhildur Friðriksdóttir, sérfræðingur hjá Byggðastofnun og verkefnastjóri C10, segir að verkefnið hafi staðið frá 2003 í kjölfar upphafsráðstefnu þess. „Þá í rauninni buðum við öllum sveitarfélögum á landinu að óska eftir þátttöku í verkefninu frá þeim loftslagsáskorunum sem þau væru að takast á við. Það voru um 20% íslenskra sveitarfélaga sem óskuðu eftir því að taka þátt í verkefninu og við enduðum sem sagt á að velja fimm íslensk sveitarfélög.“ Þessi sveitarfélög eru: Akureyrarbær, Reykhólahreppur. Reykjanesbær, Hornafjörður og Fjallabyggð, sem öll hafa fundið fyrir afleiðingum loftslagsbreytinga. Stjórnvöld hafa gefið út leiðarvísi fyrir sveitarfélög til að móta aðgerðir og aðlaga sig áhrifum loftslagsbreytinga. Innviðir sveitarfélaga eru hannaðir fyrir núverandi veðurfar og áskoranir og ráða því illa við aukinn ákafa í veðri. Málþing sem haldið var á Akureyri er lokapunktur þessa verkefnis og þar var kynntur fyrsti leiðarvísirinn fyrir sveitarfélög til að átta sig á og meta hvar áhættan er mest, móta aðgerðir og aðlaga sig áhrifum loftslagsbreytinga. Sveitarfélög ráða illa við aukinn ákafa í veðurfari „Það sýndi sig svo sannarlega í þessu verkefni að sveitarfélög á Íslandi, mörg hver, eru farin að eiga við alvöru áskoranir sem snerta daglegt líf íbúa. Atvinnuþróun á svæðinu, byggðaþróun, skipulagsmál, ýmsa innviði og bara heilsu og öryggi fólks og ekki síður andlega heilsu í einhverjum tilfellum,“ segir Ragnhildur. „Við erum með sveitarfélög sem eiga við mikil vandamál að etja vegna þurrka, við erum með hættu á gróðureldum, ágang sjávar og sjávarflóð sem eru sannarlega farin að banka upp á hjá ýmsum sveitarfélögum. Svo eru vandamál eins og hopun jökla, en undan jöklinum koma hlíðar sem geta verið óstöðugar og hættulegar ferðamönnum, til dæmis tengt jöklaferðamennsku eða annað. Þegar jöklarnir hopa verður landris sem getur breytt allri ásýnd landsins og vatnasviði, til dæmis, innan sveitarfélaga sem getur haft áhrif á landbúnað eða aðrar atvinnugreinar á svæðinu.“ Sérfræðingur frá Veðurstofunni sem talaði á málþinginu sagði að innviðir sveitarfélaga væru hannaðir fyrir núverandi veðurfar og áskoranir. Þeir réðu hins vegar ekki við aukinn ákafa í veðurfari, hækkaða sjávarstöðu, lengri þurrkatímabil og fleira í þá áttina. Vatnsból Reykhólahrepps að þorna upp Og það er af nægu að taka þegar rifjaðar eru upp fréttir af hamförum í náttúrunni, sumt gerist með látum, en annað er hægfara. Ólafur Þór Ólafsson er sveitarstjóri í Reykhólahreppi þar sem vatn hefur skort síðustu ár og vatnsból sveitarfélagsins duga ekki lengur fyrir samfélagið. „Því fylgja alls konar áskoranir sem við höfum þurft að díla við síðustu ár. Það hafa komið upp e-coli-smit í vatninu, fólk hefur þurft að spara vatn, við höfum áhyggjur af því að hafa ekki nægar birgðir ef það kæmi til dæmis upp eldsvoði. Þannig að það má nánast ekki gleymast að skrúfa fyrir slöngu niðri á bryggju því þá tæmist af kerfinu.“ Í fréttum RÚV í síðustu viku kom fram að Náttúruhamfaratrygging Íslands hefði varað sveitarfélög og suma húseigendur við að mögulega yrði hætt að greiða bætur ítrekað vegna nýbygginga nærri fjöruborði. Því þyrftu sveitarfélög að huga betur að hættu vegna sjávarflóða og þeir sem skipulegðu og byggðu hús við fjöruborðið gætu ekki vænst þess að fá tjón bætt. Þarna lægi ábyrgðin hjá skipulagsyfirvöldum og sveitarfélögum. Lögbundið hlutverk slökkviliða óljóst þegar vatn flæðir inn í hús eða sjór gengur á land Slökkviliðin eru miklir bjargvættir þegar flæðir, hvort sem rigningarvatn fyllir kjallara eða sjór flæðir á land. Ragnhildur segir að þar birtist samt vandi sem fæstir þekki og þurfi að ráða bót á. „Hlutverk slökkviliða er ansi óskýrt í svona atburðum. Það flæðir inn í hús og þeir mæta með sinn dælubúnað og fara að dæla út úr húsunum. En í grunninn er samt hlutverk slökkviliða af bjarga lífi og limum fólks þannig að um leið og komið er á svæði sem þetta, þar sem er að flæða inn í hús en allir eru öryggir, þá er hlutverk slökkviliðanna orðið svolítið óljóst. En þeir fara til dæmis í þetta og eyðileggja kannski talsvert af búnaðinum sínum við að dæla upp úr þessum húsum og þá kemur spurningin; hver á að borga fyrir það? Eru það tryggingafélögin eða er það sveitarfélagið, lendir þetta slökkviliðinu, sem virðist vera það sem er svolítið að gerast.“ „Þetta eru bara verkefni sem eru komin í fangið á okkur“ Ólafur segir að alls konar áskoranir tengdar veðrinu séu nú að birtast sveitarstjórnum sem ekki hafi verið gert ráð fyrir í upphafi og hafi jafnvel ekki verið til fyrr en núna. „Já, það má eiginlega segja að það er ekkert val lengur og það verður einfaldlega að tækla ýmsa hluti sem ekki voru áður. Eins og að tryggja að það sé nægt og öruggt vatn, sem dæmi, annars staðar getur þurft að kljást við ofanflóð eða hvað sem er, brot á strandlengju. Og þetta eru bara verkefni sem eru komin í fangið á okkur og það verður bara að taka á þessu núna, ekki að fresta þessu fram á næsta áratug eða næstu fjárhagsáætlun.“