Yfirvöld í Bretlandi og víðar ráða fólki eindregið frá ónauðsynlegum ferðalögum til Kúbu og hvetja þau sem þar eru til að huga að heimför hið fyrsta. Íslensk yfirvöld hafa ekki gefið út ferðaviðvörun, en í svari við fyrirspurn Morgunblaðsins segist ráðuneytið vilja brýna fyrir fólki, í ljósi frétta af alvarlegri stöðu á Kúbu, að það íhugi áhættuna sem fylgi ferðalögum þangað og hvetur Íslendinga til að koma sér þaðan sem fyrst. Ástæðan fyrir þessu er sú að Bandaríkjamenn hafa stöðvað nær allan olíuinnflutning til landsins, með þeim afleiðingum að fjölmörg flugfélög hafa ýmist hætt flugi til og frá Kúbu eða dregið verulega úr því. Markmið Bandaríkjastjórnar er ekkert leyndarmál: Að koma kúbversku stjórninni frá völdum. Fjallað var um þetta í Speglinum á fimmtudag og föstudag, og rætt við Tómas R. Einarsson, sem er þar heimavanur. Hlusta má á þá umfjöllun með því að smella á klippuna hér að neðan, eða lesa hana áfram þar fyrir neðan. Bandaríkin hafa sett Kúbustjórn úrslitakosti og stöðvað innflutning olíu til Kúbu. Það veldur víðtæku rafmagnsleysi og miklum samgöngutruflunum. Tómas R. Einarsson segir stjórnina veruleikafirrta og spáir falli hennar áður en árið er liðið. Efnahagurinn rjúkandi rúst Efnahagur Kúbu er ein rjúkandi rúst eftir áratuga óstjórn kommúnistastjórnarinnar í efnahagsmálum og áratuga ólöglegt viðskiptabann Bandaríkjanna í ofanálag. Því var reyndar aflétt 2015, undir lok valdatíðar Baracks Obama, en það var svo innleitt að nýju þegar Trump komst fyrst til valda 2017. Hann hefur svo hert enn á þvingunaraðgerðum gegn Kúbu þetta ár sem liðið er af öðru kjörtímabili hans. Allt stefndi í algjört hrun eftir hrun Sovétríkjanna, helsta stuðningsríkis Kúbu, á tíunda áratugnum, en þá kom Venesúela til bjargar og sá Kúbu fyrir ódýrri olíu í skiptum fyrir aðgengi að kúbverskum læknum, hjúkrunarfræðingum, lögregluliði og leyniþjónustu. Þessi olía nægði til að knýja bíla- og flugflota landsmanna og sjá landinu öllu fyrir nægu rafmagni, og jafnvel til að skila gjaldeyristekjum með því að selja hluta olíunnar áfram. Síðustu ár hefur verulega dregið úr þeim olíuinnflutningi og eftir að Bandaríkjamenn réðust inn í Venesúela og rændu forsetanum Nicolás Maduro í ársbyrjun hefur hann svo gott sem stöðvast. Vilja knésetja Kúbustjórn Nær algjör stöðvun á öllum olíuflutningum til Kúbu er svo nýjasti liðurinn í aðför Bandaríkjastjórnar að stjórnvöldum í Havana. Í kjölfar árásarinnar á Venesúela hafa þeir Donald Trump Bandaríkjaforseti og utanríkisráðherrann Marco Rubio, sem er afkomandi kúbverskra innflytjenda, ítrekað sagt að Kúba væri næst, og nú virðast þeir ætla að láta kné fylgja kviði. Án innfluttrar olíu fer öll rafmagnsframleiðsla – sem hefur verið verulega stopul á Kúbu í áratugi – endanlega úr skorðum. Tómas R. Einarsson tónlistarmaður hefur heimsótt Kúbu margoft síðasta aldarfjórðung eða svo. Hann á þar fjölda vina og fylgist grannt með framvindu mála. Stór orð en lítið á bak við þau Forseti Kúbu, Miguel DÍaz-Canel, segir að Kúba muni aldrei láta undan þrýstingi og ofríki Bandaríkjanna og að barist verði til síðasta blóðdropa. En er einhver innstæða fyrir slíkum stóryrðum? Tómas R. Einarsson telur svo ekki vera. Hann þekkir Kúbu vel eftir að hafa heimsótt landið margoft og dvalið þar langdvölum. „Hann talar ekki alltaf eins, hann Diaz-Canel. Hann er ekki talinn þungavigtarmaður miðað við þá bræður Raúl og Fídel á sínum tíma, ekki afgerandi maður þannig,“ sagði Tómas í viðtali í Speglinum. „Stundum er hann hófstilltari en svo tekur hann gömlu tuggurnar hinn daginn og maður veltir stundum fyrir sér hvað þeir séu að hugsa því að í hetjuræðum, eftir að Maduro var fluttur frá Venesúela og það kom í ljós að Kúba gæti orðið næst, stigu menn fram og það var eins og þeir færu út í bílskúr að sækja haglabyssuna sína og segðu 'nú ætlum við bara að berjast fyrir sósíalismann á Kúbu. Maður við mann og það verður ekki mikið úr Bandaríkjamönnum þegar þeir mæta okkur með vopnin.'“ Þarna minnist þeir mögulega Svínaflóaárásarinnar 1961 þegar kúbanskir útlagar réðust inn í Svínaflóa en voru hraktir í burtu, segir Tómas.. Hann telur að allt byssutal og heræfingar sem hafi verið haldnar á Kúbu síðustu vikur sé til að „gera bara eitthvað". Allar hugmyndir um að Kúbverjar geti hrundið allsherjarinnrás Bandaríkjamanna beri hins vegar vott um veruleikafirringu stjórnarherranna í Havana. Mögulega lognið á undan storminum Tómas hefur heyrt frá fólki á Kúbu að í miðborg Havana sé allt með kyrrum kjörum en sárafáir bílar á götum. Þetta sé mögulega lognið á undan storminum. Hann las yfir tvö helstu málgögn kommúnistaflokksins og í þeim voru fréttir af íþróttum fyrirferðameiri en stjórnmál. „Menn bara bíða taugaveiklaðir, sem sagt valdstréttin. Hvað gera valdamenn sem hafa ráðið innan einræðisstjórnar í 65 ár? Svoleiðis fólk segir sig ekki frá völdum fyrr en dauðinn blasir við þeim.“ Þrálátar sögur ganga af leynilegum viðræðum í Mexíkó um friðhelgi og frjálsa för Castro-fjölskyldunnar og æðstu ráðamanna frá Kúbu. Þessu neita stjórnvöld í Havana en örlög Maduros ættu þó að knýja þau til að velta því fyrir sér, segir Tómas, hvort og þá hvaða kosti aðra þau eigi í stöðunni, núna þegar allir fyrri bakhjarlar eru úr leik. „Það er enginn sem styður núna Kúbu á þann máta sem gerðist fyrir 60 árum í kalda stríðinu,“ bendir hann á. Rússar hafi talað um að koma olíu til Kúbu en að vegna hræðslu við Trump þori þeir því ekki. „Þeir náttúrulega eru með fangið fullt í stríði annars staðar.“ Þá hafi stjórnvöld í Rússlandi varað við ferðalögum til Kúbu eins og fleiri ríki. Rússar viti að Bandaríkin ætli á einn eða annan máta að fella stjórnvöld á Kúbu - og ætli ekki að gera neitt í því. Einræðið fellur á næstu mánuðum - „það getur ekki farið öðruvísi.“ Þeir Trump og Rubio hafa brýnt ráðamenn á Kúbu til að semja áður en það verður um seinan – en um hvað er hægt að semja? Tómas segir að Venesúela-leiðin sé einn möguleiki. „Þar sem innrásarríkið, ef við köllum Bandaríkin það, nýtir fólk úr fyrrverandi einræði [...] til þess að koma sínu fram. En [í Venesúela] eru þeir ekki bara að tryggja sér áhrif í kringum Karíbahafið heldur er olía þar. Það er engan pening að hafa á Kúbu og það er það sem verður spurningin, af því að það blasir við að einræðið fellur á Kúbu á næstu mánuðum, það getur ekki farið öðruvísi.“ Tómas bendir á sjónarmið um að þessi leið, að svelta Kúbu til hlýðni, fari illa í kúbanskan almenning, sem gæti þá leitt til þess að habb kunni þá frekar að fara að styðja við stjórnvöld. Raunin sé hins vegar sú að kúbönskum almenningi sé slétt sama um stjórnvöld, hann hugsi aðeins um sig. Aðgerðir Bandaríkjamanna séu þegar farnar að bíta varðandi flutning á vörum og fólki, allt sé farið að dragast saman. Allir flutningar gætu lagst af á næstu vikum, nema helst með hestum. Sumir segi að áróðurslega veiki það stöðu Bandaríkjanna í huga fólks á Kúbu, sé hert of mikið að fólki. Aðrir telji að fólk sé til í þrauka í nokkra mánuði, þýði það að hægt verði að losna við einræðisstjórnina. Mótmæli barin barin niður af hörku og fólk þess vegna varfærið Tíðar og víðtækar rafmagnsskammtanir og -truflanir voru ein helsta ástæða mikilla fjöldamótmæla á Kúbu sumarið 2021, þegar tugir þúsunda söfnuðust saman víða um land til að mótmæla stjórnvöldum og krefjast umbóta. Þau mótmæli voru barin niður af mikilli hörku. „Og þá fengu menn forsmekkinn, þetta voru krakkar, fjórtán til tvítugs, sem voru mest áberandi þarna, og þessir krakkar fengu tíu og ellefu ára fangelsisdóma,“ segir Tómas. Og síðustu mánuði, áður en Bandaríkjamenn hófu þessar síðustu aðgerðir sínar, hefur fólk verið að fara út á göturnar, berja í potta og pönnur í mótmælaskyni og krefjast þess að fá rafmagn og vatn - því vatn hefur líka verið af skornum skammti þar vestra upp á síðkastið. „Fimm ár í tugthúsi, ef þú varst talinn standa fyrir þeim hrópum . Þannig að sko fólk er bara náttúrulega varfærið. Það hleypur ekkert út á stræti, þegar þetta er það sem það á von á.“ Þess vegna er það, segir Tómas, að margir kjósi bara að bíða og sá hvað verður, og setja sitt traust á að þeir Marco Rubio og Trump knýi fram breytingar. Mikil fátækt og lítið framleitt Það hefur löngum verið erfitt að átta sig á sannleiksgildi frétta frá Kúbu og ekki alltaf auðvelt að átta sig á því hvor er fjær raunveruleikanum, sú mynd sem kúbversk stjórnvöld og ríkisfjölmiðlar draga upp eða hin, sem bandarískir og vestur-evrópskir fjölmiðlar halda að fólki. Í nýlegri grein í breska tímaritinu The Economist er til að mynda fullyrt að um sjö af hverjum tíu Kúbverjum neyðist til að sleppa minnst einni máltíð á dag og að nær 90 prósent lifi í sárri fátækt, örbirgð. Satt, ýkt eða logið? „Ég hugsa að það gæti nú bara farið nálægt lagi,“ segir Tómas. „Það er að vísu ansi há tala og það er ekki það sem maður upplifir þannig, ef maður er að labba niður í miðborg Havana, þá er það ekki þannig.“ Lífskjörum almennings á Kúbu hafi hins vegar hrakað mjög á þeim 25 árum eða svo, sem hann hefur verið þar tíður gestur. Og allan þennan tíma hafi það raunar verið þannig, að fólk þarf að taka laugardaginn í það, ef það ætlar að ná sér í einn kjúkling. „Af því að þá eru bara biðraðir og þannig. Og allt þetta hefur bara versnað og versnað.“ Tómas segir kúbverskan landbúnað aldrei hafa verið björgulegan undir byltingarstjórninni og alla framleiðslu aðeins brot af því sem hún var fyrir byltingu. „Landið framleiðir svo lítið,“ segir hann, það séu helst vindlar og romm, auk þess sem stjórnvöld leigi lækna og hjúkrunarfólk til annarra landa, gegn þóknun. Segir mikinn meirihluta andsnúinn stjórnvöldum Það fer líka minnst tvennum sögum af tryggð og stuðningi almennings við byltinguna og byltingarstjórnina á Kúbu, og hefur alltaf gert. Stjórnin fullyrðir enn að hún hafi þjóðina að baki sér, aðrir - þar á meðal Tómas - að núna vilji mikill meirihluti þjóðarinnar stjórnina burt. Langstærstur hluti almennings „hreyfir ekki litla fingur til þess að bjarga þessari einræðisstjórn,“ segir hann. Og ef efnt yrði til frjálsra kosninga á Kúbu núna væri það kraftaverk, að hans mati, ef kommúnistaflokkurinn fengi svo mikið sem tíu prósent atkvæða. Líklegra að fólk „bíði eftir Kananum“ en að það efni til uppreisnar Mikil og almenn óánægja með stjórnvöld er eitt, en uppreisn - gagnbylting - er annað. Hverjar eru líkurnar á því að sagan frá 2021 endurtaki sig í þeim aðstæðum sem nú eru uppi á Kúbu, og þá jafnvel af enn meiri krafti? Það veltur að miklu leyti áþví, hvað herinn og lögreglan gera, segir Tómas. „Þú heimtar rafmagn og það eru fimm ár í tugthúsi, þú ferð út á götu eins og einhver unglingur 2021 og segir 'Díaz-Canel er asni' og það eru ellefu ár í tugthúsi.“ Fólk sé þess vegna - skiljanlega - varfærið. Annað sem dregur úr líkum á uppreisn, segir Tómas, er sá mikli fólksflótti sem staðið hefur yfir síðasta áratuginn eða svo. Tvær til þrjár milljónir hafi flutt til Suður- og Mið-Ameríku og Bandaríkjanna á þessum tíma. „Þetta fólk hefði verið mögulegri kandídatar til að rísa upp“ en þau sem eftir urðu, að hans mati; fólkið, sem hafði kraft til að rífa sig upp og fara. „En það sem maður hefur núna á tilfinningunni, menn bíða bara eftir því að tökin séu hert ennþá meir og að Kanarnir nái að gera eitthvað.“ Meðan enn sé verið að fjölga í lögreglunni og yfirvöld sitji að byssunum, þá sé fólk ekkert að flykkjast út á göturnar. „Af því að þú vonast bara eftir kraftaverkinu. Og kraftaverkið í þessu tilviki - hverju sem það kann síðar að koma fram - það er náttúrulega bara að kaninn geri eitthvað."