Հայկական ազգային շուրջպարում երբեւէ եղած ցանկացած ոք կարող է հավաստել բառերով դժվարությամբ բնորոշվող այն զգացողությունները, որոնք մարդուն տեղափոխում են միանգամայն այլ իրականություն՝ տարածությունից ու ժամանակից դուրս մի էներգետիկ միջավայր, որը հավերժի մասին է։ Ինչու՞մ է հայկական ազգային պարերի կախարդանքը. այս հարցն ուղղում եմ «Մենք» կրթամշակութային ՀԿ-ի հիմնադիր Ստեփան Թորոյանին։ «Պատկերացրեք. միանում ես մի ընդհանուր հոգեւոր ցանցի, որը քեզնից առաջ գոյություն է ունեցել հազարավոր տարիներ, ներկա պահին ապրում է նաեւ քո մեջ եւ քեզանից հետո էլ է ապրելու»,- բացատրում է նա։ «Շուրջպարի մեջ այդ ձեռքսեղմումը միայն քոնը չէ, այլեւ քեզանից առաջ հարյուրավոր սերունդների ձեռքսեղմումն է, որն այդպես սերնդեսերունդ սեղմվելով փոխանցվել ու հասել մեզ։ Յարխուշտայում այդ զարկը միայն քո զարկը չէ, քեզանից առաջ հազարավոր սերունդներ են զարկել, ու դու էլ այդ զարկը փոխանցողն ես։ Պարի ժամանակ մի տեսակ հավերժության շրջապտույտի մեջ ես ընկնում, շարքի մեջ դու քո ես-ը խառնում ես մենք-ին՝ քո հայկական, հոգեւոր ինքնությանը, որ մշտապես ապրում է, եւ չնայած տարբեր ժամանակների ազդեցությամբ կարող է փոփոխությունների ենթարկվել, միջուկում միշտ մնում է նույնը, որին էլ մարդիկ պարելիս միանում են՝ լիցքավորվելով ու իրենց հերթին լիցքեր փոխանցելով»։ Ստեփան Թորոյանի այս բացատրությունից արդեն պարզ է դառնում, թե ինչ նշանակություն ունի իրենց կազմակերպության «Մենք» անունը. այն ոչ միայն խորհրդանշում է ժամանակակիցներիս՝ միասնության մեջ, այլեւ նրանց, որ եղել են ու դեռ պիտի գան։ Ազգային պարի խմբակներ ու դասախոսություններ «Մենք»-ը հիմնադրվել է 2012 թվականին։ Սկզբում այն ազգային պարի սիրողական խմբակ էր, որը հետզհետե ընդլայնվել է՝ ձեւավորելով ոչ միայն տարբեր տարիքային պարային խմբեր, այլեւ վերածվել հայ ազգային պարի հանրահռչակմանն ուղղված նախագծի։ Ինքը՝ Ստեփանը, ազգային պարերի ոլորտում է դեռեւս 2005 թվականից, երբ սկսել է սովորել ազգային պար «Կարին» ավանդական երգի եւ պարի խմբում։ «Մեզ համար կարեւոր առաքելություն է ազգային պարի տարածումը, եւ այս ճանապարհին մենք շատ հանգրվաններ ենք ունենում։ Ամենամեծ գործունեությունն, իհարկե, պարի խմբերն են, որոնց հաճախելով մարդիկ հիմնավոր կերպով սովորում են ազգային պարը։ Դրան զուգահեռ ծավալում ենք նաեւ հանրային գործունեություն՝ բաց դասախոսություններով եւ այլ միջոցառումների միջոցով ազգային պարը հասանելի դարձնելով ավելի լայն շրջանակների»,- պատմում է Ստեփան Թորոյանը։ Նման ծրագրերից մեկը «Պարախոսություն»-ն է, որը հայկական ազգային պարատեսակների մասին բաց դասերի շարք է՝ տեսական ներկայացմամբ, պատմական եւ մշակութային ակնարկով, ինչպես նաեւ գործնական ուսուցմամբ։ 2022 թվականից սկսած իրականացնում են նաեւ «Պարուսուցումներ դպրոցներում» ծրագիրը, որի շրջանակում արդեն հասցրել են այցելել Երեւանի եւ մարզերի 20-ից ավելի դպրոցներ՝ ազգային պարերի դասեր անցկացնելով շուրջ 2700 աշակերտի հետ։ Ներկայումս ունեն համագործակցություն նաեւ Կարմիր Խաչի հետ, որի շրջանակում անվճար գործում է պարի խմբակ 50-ից բարձր տարիքային խմբի համար։ Միեւնույն ժամանակ՝ Երեւանի տարբեր վայրերում գործում է «Մենք»-ի 10 խումբ. ընթանում է ընդունելություն ինչպես հիմնական, այնպես էլ սիրողական խմբերում՝ 6-70 տարեկանների համար։ Ստեփան Թորոյանի խոսքով՝ նպատակ ունեն հետզհետե ընդլայնելու խմբերի քանակը. «Ինչքան շատ լինենք, այնքան մեր մշակութային ոգին ուժեղ կլինի»։ Ճապոնացիները պարում են Խամ խամա ու Յարխուշտա Համացանցում շուրջ 4,5 մլն դիտում էր հավաքել մի տեսանյութ , որում մի խումբ ճապոնացիներ պարում էին հայկական Խամ խամա: Այլ տարածված տեսանյութերում նրանք պարում էին նաեւ Էջմիածին, Յարխուշտա, Իշխանաց պար եւ այլն։ Ճապոնացի երիտասարդների պարուսույցները, որոնք այժմ պարբերաբար հայկական ազգային պարի դասեր են վարում Տոկիոյում եւ Կիոտոյում, վերապատրաստվել են «Մենք»-ի կողմից։ Այս համագործակցությունը ձեւավորվել է մոտ 1,5 տարի առաջ, երբ Ճապոնիայի Ժողովրդական պարերի ազգային ֆեդերացիան, որը զբաղվում է տարբեր ժողովուրդների էթնիկ պարերի ուսումնասիրությամբ, նաեւ Հայաստան գործուղեց ճապոնացի երաժիշտներ եւ պարուսույցներ՝ հայկական ազգային պարերը սովորելու եւ Ճապոնիայում տարածելու նպատակով: «Հայաստան ժամանելուց առաջ նրանք արդեն համացանցով փորձել էին որոշ պարեր սովորել, բավականին նման էր ստացվում, սակայն Յարխուշտայի զարկը պետք է հենց մեր լեռնաշխարհում զգաս։ Իրենք Հայաստանում զգացին հայկական մշակույթի ամբողջ հարստությունը»,-ասում է Ստեփան Թորոյանը։ Ճապոնացիներին Հայաստանին սիրահարեցնելու համար «Մենք»-ում ջանք չէին խնայել. երկու շաբաթվա ընթացքում հյուրերին ուղեկցել էին Հայաստանի տարբեր քաղաքներ, ծանոթացրել հայկական խոհանոցին, կենցաղավարությանը, Հայաստանի բնությանը, այցելել թանգարաններ եւ այդ ամենին համադրել ազգային երգի ու պարի ամենօրյա պարապմունքները։ Ստեփան Թորոյանն ասում է, որ հայերի ու ճապոնացիների հոգեւոր հաճախականություններն իրար մոտ են. հյուրերը բաց նյարդով զգում էին իրենց։ «Հիմա Տոկիոյի եւ Կիոտոյի իրենց պարուսուցումներին հարյուրավոր ճապոնացիներ են մասնակցում. երբ որ նայում ես, թե ինչպես են մոտ 800 ճապոնացի միասին Էջմիածին պարում, կամ մեկ այլ դրվագում՝ խնջույքի ժամանակ արդեն սակեյով գինովցած հայկական երգեր երգում ու պարում, կարծում եմ յուրաքանչյուր հայի հպարտություն է պատում՝ տեսնելով, որ իր մշակույթը համաշխարհային ճանաչում եւ արժեք է ձեռք բերում»,- ասում է նա։ Ազգային պարը՝ համայնքի կենսունակության գործիք «Մենք»-ի հիմնադիրը կարծում է, որ ազգային մշակույթը հասարակությունն առողջացնելու գործիք է։ Մասնավորապես ազգային պարի լայնորեն կիրառումը կարող է լուծել անհատի ինքնաիրացման խնդիրներն ու միեւնույն ժամանակ ապահովել կենսունակ համայնքներ։ «Տարբեր տոների ժամանակ համայնքով հավաքվելն ու միասին պարելը մարդու թե´ կենսաբանական, թե´ հոգեհուզական դաշտի վրա կազդուրիչ ազդեցություն է ունենում։ Մյուս կողմից՝ նույն համայնքում մարդիկ սկսել են իրար չճանաչել. երբ որ մի խնդիր է առաջանում, յուրաքանչյուրն իր մասին է մտածում, եւ հանրությունը, որպես միավոր, կորցնում է իր կենսունակությունը։ Ենթադրենք՝ գյուղի ջուրը փակում են. մեկը ջերմոց է սարքում ու ջրագիծը տանում, գյուղը պիտի կանգնի, որ գերան կոտրի։ Հիմա որպեսզի այդ պայմանական ասված գյուղը կանգնի, համայնքին միավորող շաղախ է պետք, որի դերը ստանձնում է մշակույթը, այս պարագայում՝ ազգային պարը»,- ասում է Ստեփան Թորոյանն ու պարզաբանում, որ շուրջպարի մեջ մարդիկ որոշակի տեւական շրջան բոլորով գտնվում են նույն հոգեհուզական դաշտի մեջ, միասին դրական հույզեր են ապրում, իրար հետ կապվում լավ հիշողություններով. «Հենց այդ կապն է ձեւավորում համայնքի կենսունակության հիմքը»,-հավելում է նա։ Հիմնվելով «Կայթ» մշակութային հանգույցի իրականացրած հետազոտության վրա՝ Ստեփան Թորոյանն արձանագրում է, որ Հայաստանի բնակավայրերի 70%-ում չկա որեւէ մշակութային օջախ։ Այս փաստը ցույց է տալիս, որ մշակութային ոլորտում բացերը շատ են։ Մյուս կողմից՝ համայնքի մշակութային կյանքը կարող է հիմնավոր կերպով ակտիվանալ, եթե ծնունդ առնի հենց համայնքի միջից։ Իրենց հանրային գործունեությամբ «Մենք»-ում նաեւ այս նպատակն ունեն եւ արդեն իսկ գրանցել են որոշ հաջողություններ։ «Այսօր Շիրակի մարզի Սառնաղբյուր գյուղում ունենք «Մենք»-ի մասնաճյուղ, որը ստեղծվել է մեր պարուսուցման այցից եւ պարուսույցին վերապատրաստելուց հետո։ Նորաշեն գյուղում եւս կարողացանք խմբակ ունենալ, որը թեեւ ձմռան ամիսներին չէր գործում՝ պայմանների բացակայության պատճառով, բայց շուտով կվերագործարկվի։ Այս տարի նորից փորձելու ենք գյուղերով շրջել ու համայնքներին համոզել՝ եկեք պարենք»,-ասում է նա։ Համայնքային գործունեությունն ավելի արդյունավետ դարձնելու համար «Մենք»-ն ակտիվորեն համագործակցում է նույն դաշտում գործող «Կայթ» եւ «Վարը Վարենկ» կազմակերպությունների հետ։ Նրանք ձգտում են հետզհետե նոր կապեր ձեւավորել՝ համատեղելու ջանքերը ազգային մշակույթի հանրահռչակման գործում։ Տղամարդու հոգեկերտվածքն ազգային մշակույթում «Մենք»-ի սիրողական խմբի պարի դասին այցելելով նկատեցի, որ մասնակիցների գերակշիռ մասը կանայք են։ Պարերի հետ կապված տղաների շրջանում առկա են որոշակի կարծրատիպեր կամ թյուրընկալումներ, որոնք կոտրելը եւս կարեւոր առաքելություն է «Մենք»-ի համար։ Այն փաստը, որ հիմնական խմբերում տղաների ու աղջիկների թիվը գրեթե հավասար է, արդեն իսկ խոսում է գրանցած հաջողությունների մասին։ Այնուամենայնիվ, որտեղի՞ց են գալիս այդ կարծրատիպերը. Ստեփան Թորոյանի դիտարկմամբ՝ տղաների չպարելը մեր ժողովրդի իմունային համակարգի աշխատանքն է։ «Ազգային պարերը երկար ժամանակ եղել են ամբողջական համակարգի մաս, որում կանանց ու տղամարդկանց կերպարները համահունչ են արտահայտվում ազգային հոգեկերտվածքի սահմանադրությանը՝ մեր ենթագիտակցության մեջ սահմանված հայ կնոջ եւ հայ տղամարդու կերպարին»,- ասում է Ստեփանն ու բացատրում, որ ըստ այդ «սահմանադրության»՝ տղամարդը պետք է լինի համեստ, վստահելի, ուժեղ, աշխատասեր, այլ ոչ թե, օրինակ, պոռոտախոս ու թիթիզ։ Այս որակներն արտահայտվում են տղամարդու վարքի, շարժուձեւի, խոսքի, հագուկապի մեջ, նույնությամբ նաեւ ազգային պարերում։ «Խորհրդային շրջանում մեկ գաղափարի կրող ընդհանուր հանրություն ստեղծելու նպատակով ճնշվում էր ազգայինը։ Պարերի պարագայում էլ ժողովրդին սկսեցին հրամցնել այսպես կոչված ժողովրդական պարեր, որոնց մշակման համար հրավիրում էին բալետմայստերների։ Այդ շրջանից տարածում ստացած ժողովրդական պարերը, որոնք տղամարդկանց թելադրում են անբնական շարժումներ՝ արհեստականորեն ձգված թաթ, քիթը ցցած կեցվածք եւ այլն, հագուստի պարագայում էլ՝ տրիկոներ, ուղիղ հակասության մեջ են տղամարդու հոգեկերտվածքի մեր ենթագիտակցական ընկալման հետ։ Այստեղից էլ գալիս է երիտասարդ տղաների դիմադրությունը պարերի հանդեպ, եւ ինչ-որ տեղ դա լավ է՝ խոսում է ազգային իմունային համակարգի արթնացման մասին։ Իսկ մենք ձգտում ենք փոխանցել ազգային, պապերից ավանդված պարը. Յարխուշտայով «ճնշում ենք» այդ իմունիտետն ու առողջացնում, ցույց տալիս՝ ինչպես են պարում հայ տղամարդիկ»,- մանրամասնում է Ստեփան Թորոյանն ու հավելում, որ հիմա ազգային պարի իրենց միջոցառումներում մեծ թվով տղամարդիկ են ներգրավվում։ Ռազմի դաշտում բաբախող հավաքական սիրտը Հայկական ազգային պարի մշակույթում յուրահատուկ տեղ ունեն ռազմապարերը։ Դրանք անգամ կողքից դիտելու դեպքում էլ ակնհայտ զգացվում է ռազմիկի հուժկու էներգետիկան, որը զորեղ ալիք է փոխանցում։ Ռազմապարերը Ստեփան Թորոյանը բնորոշում է որպես երկսայր սուր, որը մի կողմից սնուցվում է ժողովրդի կողմից, մյուս կողմից՝ ինքն է սնուցում ու մաքուր պահում։ «Ռազմապարը ռազմիկներն են ստեղծում, բայց այն ռազմիկներին ավելի ռազմիկ է դարձնում։ Դրանք նաեւ ֆիզիկապես են պատրաստում, սովորեցնում տոկունություն, ցավի հանդեպ դիմացկունություն։ Յարխուշտայի ժամանակ ձեռքերն ուժեղ ցավում են, հաճախ՝ կապտում, բայց այս կերպ փոքր տարիքից տղաները սովորում են պայքարի մեջ մտնել, կռիվ տալ։ Զարկի ժամանակ նաեւ մեկը մյուսի հետ ուժով են կիսվում, մեկը մյուսին հոգի տալիս»,- մանրամասնում է նա։ Ազգային պարերի ոլորտում շատ են կռված տղաները։ Ինքը՝ Ստեփանը, 2020 թվականի 44-օրյա պատերազմում կամավոր մեկնել է ռազմաճակատ, եղել Թաղավարդի դիրքերում, եւ նաեւ փորձել ռազմապարի ազդեցությունը ռազմի դաշտում։ «Մոտ 15 հոգանոց մեր դասակով պետք է հատուկ գործողության գնայինք, որը թեեւ շատ վտանգավոր չէր, բայց խիստ անորոշ էր՝ չգիտեինք, ինչի կհանդիպենք։ Մեկնելուց առաջ դասակով հավաքվեցինք ու պարեցինք Գյովնդ, Մշո խըռ ու Յարխուշտա։ Դրանով իրար ուժ տվեցինք, հաղթահարեցինք բոլոր անհանգստությունները։ Ազգային ռազմապարը դուրս է մղում անասնական վախերը, ձեռքի զարկով նորից միանում ես «Մենք»-ին», ձեւավորվում է հավաքական սիրտ»,- ասում է Ստեփան Թորոյանը։ Նրա խոսքով՝ ազգային պարող տղաների համար հայրենիքի վտանգի դեպքում ռազմաճակատ չմեկնելն ամոթ է։ Դա պատվի հարց է, որը թելադրում է ազգայինի ձեւավորած միջավայրը։ «Ազգային պարը մեր հոգեկերտվածքին ամենահարազատ պարային դրսեւորումն է։ Եթե որոշում եք պարել, պետք է սովորել մերը»,- ամփոփում է «Մենք»-ի հիմնադիրը։ Գայանե Ենոքյան Լուսանկարները՝ Դավիթ Ղահրամանյանի եւ «Մենք»-ի