Ձեր ուշադրությանն ենք ներկայացնում Ստամբուլի բանտարկված քաղաքապետ Էքրեմ Իմամօղլուի հոդվածը՝ գրված «Project Syndicate»-ի համար։ 2025 թվականի մարտին Էքրեմ Իմամօղլուն հեռացվեց պաշտոնից եւ կալանավորվեց։ Նա ընդդիմադիր Ժողովրդահանրապետական կուսակցության (ԺՀԿ) նախագահի թեկնածուն է։ Էքրեմ Իմամօղլու Նշելով Սիլիվրիի բանտում գտնվելուս առաջին տարելիցը՝ տեսնում եմ, որ այս պատերից դուրս ծավալվող իրադարձությունները վկայում են ոչ թե պարզապես քաղաքական կուրսի փոփոխության, այլ միջազգային կարգի փլուզման մասին։ Իրանական հակամարտությունը մարմնավորում է այն «խզումը», որը Կանադայի վարչապետ Մարկ Քարնին այդքան դիպուկ նկարագրեց Դավոսում իր ելույթի ժամանակ ։ Վերջին երեք տասնամյակները սահմանող սովորական դարձած պատկերացումներն առ այն, որ տնտեսական փոխկախվածությունը կկանխի հակամարտությունները, որ գլոբալ կառավարումը ժամանակի ընթացքում կխորանա, իսկ տեխնոլոգիական առաջընթացը կընդլայնի ազատությունը, արագորեն կորցնում են վստահելիությունը։ Դրանց փոխարեն ի հայտ է գալիս դաժան ճշմարտություն. գործիքները, որոնք կոչված էին միավորելու աշխարհը, վերածվել են ահաբեկման միջոցների։ Ավելին, համագործակցության բառապաշարն ինքնին դատարկվել է՝ նախ չափազանց շատ օգտագործման, իսկ այսօր արդեն՝ կեղծիքի եւ անբարեխղճության պատճառով։ Չափազանց հաճախ «դիվանագիտությունը» հանգում է ճնշման քաղաքականության՝ փոխգործակցության քողի տակ թաքնված սպառնալիքների, կուլիսային գործարքների կամ ֆոտոսեսիաների։ Թե՛ Դավոսում, թե՛ Մյունխենում ենթատեքստն այն էր, որ ճգնաժամերի կառավարումը պակաս հիերարխիկ է դառնում: Մեծ տերությունները առաջվա պես գերիշխում են, երբ խոսքը վերաբերում է զսպմանը, սակայն քանի դեռ հեգեմոններն անպատժելիորեն խախտում են միջազգային իրավունքը, դեէսկալացիայի եւ միջնորդության խնդիրներն ավելի ու ավելի հաճախ իրենց վրա են վերցնում միջին տերությունները: Այս պետությունները սովորում են համատեղ գործել ոչ թե միասնական ֆորմալ դաշինքի ձեւավորման, այլ թեմատիկ կոալիցիաների ստեղծման միջոցով, որոնք ունակ են շարժվել ավելի արագ, քան թույլ է տալիս մեծ տերությունների մրցակցությունը: Միջին տերությունները կարող են համակարգել պատժամիջոցներն ու հումանիտար միջանցքները, հանդես գալ որպես միջնորդներ գերիների փոխանակման հարցերում, ոչ պաշտոնական կապուղիներ ապահովել եւ աջակցել բազմակողմ ինստիտուտների գործունեությանը: Սակայն, որպեսզի միջին տերությունների որեւէ համակարգ կայուն լինի, այն պետք է կառուցվի ժողովրդավարական վստահության հիմքի վրա, որտեղ բոլոր մասնակիցները խաղում են նույն կանոններով: Ճեղքվածքների ժամանակաշրջանում ավտոկրատիկ պետությունները հաճախ իրենց ներկայացնում են որպես «անփոխարինելի» գլոբալ կայունության համար, բայց ավտոկրատները երբեք չեն կարող որպես կանոնների վրա հիմնված նոր կարգի վստահելի տնօրինողներ ծառայել, քանի որ կանոնները պարտադիր չեն համարում: Նրանց համար ամեն ինչ սակարկելի է: Նոր աշխարհաքաղաքականության մեջ մեծ տերությունները հակված են գործել հարկադրանքի միջոցով, իսկ դիվանագիտությունը մղվում է երկրորդ պլան: Սակայն, երբ երկրի ներսում իշխանությունը հենվում է ավելի շատ հարկադրանքի, քան համաձայնության վրա, արտաքին կայունությունը դառնում է փխրուն. քաղաքականությունը դառնում է ռեակտիվ, իսկ զսպումը՝ իմպրովիզացված: Պետության մանեւրելու հնարավորությունն էլ կախված է լինում ոչ թե ամուր պարտավորություններից, այլ ուժերի փոփոխվող հարաբերակցությունից: Արդյունքը ոչ թե նորացված կարգն է, այլ մի միջավայր, որտեղ մնացած բոլորը ստիպված են հարմարվել։ Դա անհաղթահարելի խոչընդոտ է: Այն կառավարությունը, որն օրենքը դիտարկում է որպես նպատակահարմարության գործիք, միշտ խոստանալու է բարեփոխումներ եւ գործնականում դիմադրելու է դրանց: Այն երկրների համար, որոնք սնվում են քաոսով եւ խռովությամբ, իսկապես արդար կարգը ոչ թե նպատակ է, այլ սպառնալիք: Ահա թե ինչու ցանկացած նոր գլոբալ համակարգ պետք է գլխավորվի ժողովրդավարական երկրների կողմից: Ժողովրդավարական համակարգերում առաջնորդները փոխվում են, բայց ինստիտուտները պահպանվում են: Օրենքը գոյություն ունի ուժի կամայական կիրառումը սահմանափակելու, այլ ոչ թե դրան ծառայելու համար: Ժողովրդավարության ինքնիշխան անկախության փորձաքարն այն է, թե արդյո՞ք այն կարող է պաշտպանել ոչ միայն իր տարածքն ու տնտեսությունը, այլեւ իր քաղաքական ապրելակերպն ու իրավունքի գերակայությունը: Հենց այս պարտավորություններն են ժողովրդավարական երկրներին դարձնում կանխատեսելի եւ վստահելի: Միամտություն է մտածել, թե աշխարհագրությունը կարող է նույնն անել: «Հենակետային երկիրը», որը հավասարակշռում է ուժը գլոբալ մրցակիցների միջեւ, կայուն ինստիտուտներին չի փոխարինի: Եթե ռազմավարական նշանակություն ունեցող պետությունն ունի թույլ ինստիտուտներ, այն միշտ անվստահելի գործընկեր է լինելու: Հենց ժողովրդավարությունն է պետական իշխանությունը դարձնում հուսալի, թույլ տալիս ընդունել երկարաժամկետ որոշումներ եւ ստեղծել ամուր դաշինքներ: Այն ընկած է այն համոզմունքի հիմքում, որ պարտավորությունները կկատարվեն, սխալները կուղղվեն, իսկ ճգնաժամերը կդիմավորվեն տոկունությամբ: Այն երկրներում, որտեղ օրենքը կիրառվում է որպես զենք ընդդիմությանը ճնշելու համար, առավել արդար միջազգային կարգի հաստատման կոչերը կորցնում են վստահելիությունը: Իմ երկիրը դրա վառ օրինակն է: Ես լուրջ եմ վերաբերվում միջին տերությունների միջեւ համերաշխության մասին Քարնիի կոչին: Սակայն, որպեսզի այդ համերաշխությունն արժեք ունենա, այն պետք է օգտագործվի պետությունների նոր համակարգ ստեղծելու համար, որոնք կառավարվում են իրավունքի գերակայությամբ եւ անկեղծորեն հավատարիմ են ժողովրդավարական նորմերին ու սկզբունքներին: Սկզբունքային դիվանագիտությունը շահերի կարգապահ հետապնդումն է միջազգային իրավունքի շրջանակներում՝ առանց հարկադրանքի եւ այլոց իրավունքների ժխտման: Այս տարի Դավոսից եւ Մյունխենից հնչող ազդակն այն չէ, թե դիվանագիտությունը մահացել է, այլ այն, որ դրա ծանրության կենտրոնը տեղաշարժվել է: Քանի դեռ մեծ տերությունների մրցակցությունը սրվում է, լարվածության նվազեցման գործնական աշխատանքն ընկնում է այն միջին տերությունների ուսերին, որոնք պատրաստ են իրենց դռները բաց պահել: Նրանք պետք է լուրջ վերաբերվեն այս պատասխանատվությանը, քանի որ 8,3 միլիարդ բնակչություն ունեցող աշխարհը չի դիմանա անվերջ հարկադրանքի եւ քաոսի բեռին: Աշխարհի միջին տերությունների համաձայնեցված գործողությունները օգուտ կբերեն ոչ միայն իրենց, այլեւ ողջ Գլոբալ Հարավի զարգացող երկրներին: Եթե միջին տերությունները միավորվեն, մենք կկարողանանք կառուցել միջազգային կարգի նոր հիմք, որը կվերականգնի հավասարակշռությունը: Իրանական ճգնաժամը հստակ ցույց է տալիս, որ նման վերականգնումը վճռորոշ նշանակություն ունի աշխարհաքաղաքականությունը սոսկ ուժով կառավարվող աշխարհից հեռու տանելու համար: Նույնիսկ բանտախցում նստած՝ ես հավատում եմ, որ նման հիմքը հնարավոր է: Copyright: Project Syndicate, 2026. www.project-syndicate.org