Fréttastofa RÚV
Nína Hjálmarsdóttir skrifar: Þegar gestir ganga inn um dyrnar í aðalsýningarrýminu í Arsenale, gömlu skipasmíðastöðinni, með sínum gríðarlegu háu múrsteinsveggjum, er það fyrsta sem grípur athygli þeirra ljóð palestínska skáldsins Refaat al-Areer, sem Ísraelsher drap á Gaza árið 2023, sem hefst á orðunum „Ef ég verð að deyja / verður þú að lifa / til að segja sögu mína”. Spölkorn frá innganginum er ísraelski skálinn, hvers þátttaka í tvíæringnum, þrátt fyrir ákall alþjóðalistasenunnar um sniðgöngu, hefur hrint af stað atburðarás sem náði hámarki með verkfalli og kröfugöngu á þriðja degi foropnunarinnar, þar sem tvíæringurinn sigaði lögreglu á friðsæla mótmælendur. Þannig er hátíðin eins og heimurinn í smámynd, þar sem ljóð dáins skálds er örfá spor frá ríkinu sem myrti hann. Þó svo að ásetningur listræna stjórnandans hafi verið að skynja listina í mollhljómum og lágu tíðnunum, þá er æringurinn öskrandi í ár. Sætasta stelpan á ballinu var tvímælalaust austurríski skálinn, þar sem fólk beið í röðum í allt að þrjá klukkutíma, til að bera augum listaverk danshöfundarins Florentinu Holzinger, SÆVERÖLD eða SEAWORLD, sem valdið hefur miklu uppnámi innan evrópsku dans- og leikhússenunnar undanfarin ár, og er arftaki austurrískra gjörningatöffara eins og Christoph Schlingensief og Günter Brus. Ég hitti Holzinger fyrst þar sem ég sat á fremsta bekk í Tjarnarbíói á Reykjavík Dance Festival árið 2015, við hliðina á sviðslistakennurunum mínum, þegar í miðju dansverki klæddi hún sig í ól og stóran gervilim sem hún stakk varlega inn í endaþarm samdansara síns, – gjörð sem hljómar klúr en var einhver fallegasta sena sem ég hef orðið vitni að á sviði. Síðan þá hefur hún í vaxandi mæli getið sér gott orð og sýningar hennar líka, þar sem áhorfendur taka andköf af hrifningu sem og óþægindum. Hvert sem litið er í skálanum er vatn, eða um 10.000 lítrar. Fyrir miðju má sjá glertank eins og á sædýrasafni, og í honum er manneskja með súrefnisgrímu til að anda, sem leggur sig stundum í vatninu með sæng og kodda. Beggja vegna tanksins eru ferðaklósett þar sem áhorfendur geta losað sig við þvag, sem er síðan hreinsað og leitt í tankinn og skálann allan. Við hlið þeirra eru tvær konur í klæðnaði ræstingafólks að berjast við stjórnlausa risaslöngu sem fyllir rýmið af brúnu skólpi, á meðan nakin kona keyrir sæþotu hring eftir hring, þannig að bensínmettaðir dropar frussast yfir æsta áhorfendur. Hinum megin við hana klífa naktir flytjendur hægt upp og niður vindhana, á meðan eldri kona heldur á bók og starir á áhorfendur. Viðbrögðin hafa verið misjöfn, margir eru ofsahrifnir, aðrir líkja verkinu við Hollywood-æsimyndir, á meðan enn aðrir segja verkið satanískt eða segja að þetta sé ekki list. Holzinger hefur umbreytt austurríska skálanum í skólphreinsistöð með vísunum í alls konar líkamlegt blæti og fantasíur. Eftir að hafa dvalið svolitla stund þarna inni byrjaði ég að fylgjast með hreingerningarkonunum sem laumuðust meðal áhorfenda, þrifu klósettin og útskýrðu síunarkerfi vökvans fyrir hverjum sem vildi hlusta. Það hvernig áhorfendur, sumir augljóslega hluti af ríkustu og fínustu öngum myndlistarsenunnar, hunsuðu þær til að troða sér fremst og ná góðu sjónarhorni á sæþotuna, eða spurðu hver annan hvort Florentina sjálf væri á vindhananum (hún var þar en var líka ein af konunum sem voru að þrífa), það varð að stærri myndlíkingu verksins sem flestir virtust missa af. Það hvernig áhorfendur haga sér í rýminu, verður hluti af verkinu, sem spyr: frammi fyrir loftlagskrísunni og vistfræðilegum hamförum, hverjir eru það sem hreinsa upp skítinn? Stéttaskipting og staða kvenna í heiminum er órjúfanleg hamfarahlýnun. Það sem þú hunsar í dag verður eitthvað sem þú munt sjá eftir að hafa ekki veitt meiri athygli. En það er líka áhugavert að verk sem á að gagnrýna ofsatúrisma, er um leið stuðla að honum, að fæða skrímslið. Fyrir framan skálann stendur krani og í honum hangir stór bjalla, eins og kirkjuklukka. Alltaf á heila tímanum klífur flytjandi upp í bjölluna og hringir henni með nöktum líkama sínum, sem um stundarsakir hættir að vera líkami manneskju og verður líflaus hlutur sem slengist fram og til baka með háværum ómi bjöllunnar, áminning um fangelsi klukkunnar í gróðadrifinni veröld. Þessi mynd er fengin að láni frá Hieronymus Bosch, úr altaristöflunni hans af síðasta dómsdeginum frá árinu 1486. Það meikar sens, verk Bosch eru eitt af því fáa sem ég gæti líkt við sjónarspil Florentinu Holzinger. Eftir að hafa horft á bjölluna klingja innan úr skálanum, þar sem útsýnið innihélt líka ofgnótt af fólki með símana á lofti, fékk ég mér sæti hjá félaga mínum sem var augljóslega djúpt snortinn af performansinum. Hann sagði mér frá vægi bjöllunnar í mexíkóskum kúltúr, þaðan sem hann er, hvernig hún boðar til bæna og miðlar skilaboðum til samfélagsins, og er tákn fyrir sjálfstæðisbaráttu þjóðarinnar. Ég sagði honum að það fyrsta sem hefði komið upp í minn huga væri Íslandsklukka Halldórs Laxness, þegar kóngurinn sendi eftir bjöllunni á Þingvöllum, síðasta fallega muninum sem eftir var á Íslandi. Frá 1895 hefur Feneyjatvíæringurinn haldið stöðu sinni sem mikilvægasta listasýning heimsins, og ákveðin pílagrímsför fyrir listaheiminn. Æringurinn hefur alltaf verið svið þar sem spurningar um birtingarmyndir, ríkisvald og siðferði stofnana eru hluti af umgjörðinni, eins og litmuspróf fyrir pólitík augnabliksins. Módel tvíæringsins, að listamaður komi fram fyrir hönd þjóðar sinnar og er styrktur af stjórnvöldum, lætur listina óumflýjanlega endurspegla pólitík landsins sem sendir hann. Eitt sterkasta dæmið er bandaríski skálinn, sem hefur áður verið meðal beittustu skálanna en var í ár gert að fylgja stefnu stjórnvalda, sem varð til þess að listin kjarnaði andleysið sem fylgir antí-vókinu. Mesta deilan í ár upphófst þegar dómnefndin, skipuð af Koyo Kouoh, sem hefur það hlutverk að veita Gull-ljónið, aðalverðlaun hátíðarinnar, tilkynnti að hún myndi ekki taka til greina listamenn skála þeirra þjóða sem hafa leiðtoga sem alþjóðaglæpadómstóllinn hefur ákært fyrir glæpi gegn mannkyni, og voru þar augljóslega að vísa til Rússlands og Ísraels. Samkvæmt Art Not Genocide Alliance þá hótaði listamaður ísraelska skálans að draga dómnefndina fyrir evrópska mannréttindadómstólinn, og í stað þess að vernda dómnefndina tók tvíæringurinn undir hótanirnar. Því neyddist dómnefndin til að segja af sér og Evrópusambandið dró til baka tveggja milljóna evra stuðning við tvíæringinn þar sem þátttaka Rússlands væri brot á þeim skilmálum sem fylgja fjárstuðningnum. Á svipuðum tíma mótmælti Logi Einarsson menningarmálaráðherra þátttöku Rússlands, og Halla Tómasdóttir forseti afþakkaði boð á hátíðina þar sem henni þótti ekki við hæfi að mæta í ljósi deilnanna. Tilkynnt var að verðlaununum yrði breytt þannig að gestir hátíðarinnar gætu kosið besta listaverkið. Nú hafa um 60 listamenn, þar á meðal sumir af þekktustu listamönnum hátíðarinnar, og 30 þjóðarskálar, þar á meðal Ásta Fanney Sigurðardóttir fyrir hönd íslenska skálans, dregið sig úr úrtakinu fyrir verðlaunin . Það er því ekki lengur ljóst hver merking verðlaunanna er eiginlega, eftir allt sem hefur gengið á, verðlaun sem áður höfðu máttinn til að skjóta listamanni beint upp á stjörnuhimininn. Þessari risastóru bylgju samstöðu innan listheimsins, tókst að rífa tvíæringinn upp með rótum, og sýna að keisarinn er nakinn. Segja má að umræðan hafi náð flugi innan myndlistarheimsins á Íslandi í kjölfar viðtals við Cecilie R. Ragnheiðardóttur Gaihede, forstöðumann Myndlistarmiðstöðvar, í Kastljósi, þar sem hún var spurð hvort það hefði komið til greina að taka þátt í sniðgöngu á tvíæringnum, eins og gert var með Eurovision í ár. Svar Cecilie var að teymið hefði ákveðið að stíga inn í þetta mál með það hugarfar að einblína einungis á það sem sameinar okkur, frekar en það sem dregur okkur í sundur, og að sýning Ástu Fanneyjar stuðlaði einmitt að því. Afstaða Myndlistarmiðstöðvar minnir ískyggilega á listaverkin í bandaríska skálanum, eða þá hugmynd að listaverk og liststofnanir geti verið hlutlausar, og að það að gera ekki neitt sé það sama og að stuðla að friði. Það er nefnilega nákvæmlega ekkert sem sameinar okkur varðandi þetta tiltekna málefni, og það að segjast vilja beina athyglinni að því jákvæða en ekki því sem sundrar, er það sama og að taka afstöðu með gerandanum, sem í þessu tilfelli er ísraelska ríkið og vettvangurinn sem tvíæringurinn gefur því til að listþvo þjóðarmorð. Það er sorglegt, að á meðan ríkisstjórn Íslands tekur þátt í ákæru Suður-Afríku um að Ísrael verði dæmt brotlegt samkvæmt þjóðarmorðssáttmála Sameinuðu þjóðanna, þá geti Myndlistarmiðstöð ekki notað tækifærið til að gera afstöðu íslenska skálans gegn þjóðarmorði og hvítþvotti tvíæringsins skýra. Orð kommisjónsins enduróma vinsæla orðræðu, sem Íslendingar hafa oft notað eftir hentisemi, um mikilvægi samtals og sameiningar, og að það muni aldrei komast á friður ef lokað er á samskipti. Eins og að vel meinandi listamaður geti með stórfenglegri list sinni höfðað til hins mannlega hjá Ísraelum og reddað málunum. Þessi holi rökstuðningur vanmetur það að sniðganga getur þvingað fram alvöru breytingar vegna þess að kostnaður af þjóðarmorði og aðskilnaðarstefnu verður of hár fyrir gerandann, og vanmetur þau mörgu atvik í sögu tvíæringsins þar sem mótmæli og sniðganga hafa haft í för með sér varanleg áhrif. Á samfélagsmiðlum má sjá innlegg fólks sem greinir pólitík tvíæringsins, og bendir á mótsagnir eins og það hvernig listasenan sviðsetur kóreógrafíu upphefðar steinsnar frá þjóðríkjum sem fá að þvo glæpi sína og aðskilnaðarstefnu. Í einu slíku myndbandi er fjallað um að drifkraftur tvíæringsins í samtíma okkar sé aðallega að halda viðburði sem líta vel út, svo hægt sé að pósta þeim á netið. Í bakgrunni má sjá klippu frá viðburði Myndlistarmiðstöðvar sem vakti mikið umtal meðal íslenskra hátíðargesta þar sem hann var lokaður öðrum en útvalinni elítu, þar sem Björk Guðmundsdóttir sneri plötum í íburðarmiklum dúnkenndum klæðnaði. Tilfinning margra virðist vera sú, að tvíæringurinn sé orðinn að sviði eigin rotnunar. Það er ekki nóg að friðþægja með því að fá róttækan listrænan stjórnanda. Það sem er að brotna er módelið sjálft, að til séu fyrirbæri eins og lönd og landamæri og þjóðir, sem geti átt í diplómatískum samskiptum um list í skugga þjóðarmorðs. Spurningin er ekki lengur hvaða lönd tvíæringurinn eigi að útiloka, heldur hvort stofnun, sem svarar ákalli um að taka ábyrgð á eigin strúktúr, með því að leysa upp möguleikann til að andmæla, hvort að þannig stofnun geti yfir höfuð gert tilkall til eigin lögmætis. Í lokin skulum við fara aftur að mótífi Koyo Kouoh fyrir þennan tvíæring, að hugsa og vera í mollhljómum. Í músík, þegar tónskáldið notar mollhljóma í dúrhljóma tónsmíð, verður til einhver blanda sem nístir áheyranda inn að beini, og togar fram tár í jafnvel hörðustu töffurum. Listamennirnir sem ég hef dregið mynd af hér eiga það sameiginlegt að spila mollhljóma í dúrhljóma heimi, og í heimi þar sem er brestur í grundvallarforsendum, eða þar sem forsendurnar voru alltaf blekking, þá er list sem þessi einhver vísbending um það hvernig við lifum af. Er hægt að eiga í diplómatískum samskiptum á sviði lista í skugga þjóðarmorðs? Nína Hjálmarsdóttir rýnir í ólympíuleika myndlistarinnar, Tvíæringinn í Feneyjum. Nína Hjálmarsdóttir flutti pistil sinn í Víðsjá á Rás 1 sem finna má í spilaranum hér fyrir ofan. Nína er lektor og fagstjóri fræða við sviðslistadeild Listaháskóla Íslands.
Go to News Site