Mediamax
Ներկայացնում ենք NSSG ռազմավարական ռիսկերի խորհրդատվական ընկերության վերլուծաբան Նիմա Խորամիի Why America’s AI Push in Armenia Faces Political and Security Risks հոդվածի հայերեն թարգմանությունը: Նիմա Խորամի Երբ ԱՄՆ փոխնախագահ Ջեյ Դի Վենսը փետրվարին ամիս այցելեց Հայաստան եւ Ադրբեջան, մեկնաբանությունների մեծ մասը վերաբերում էին ռազմական համաձայնագրերի եւ դիվանագիտական ազդանշաններին: Ավելի մեծ հետեւանքներ ունեցող զարգացումը պակաս ուշադրության արժանացավ. Վաշինգտոնը հաստատեց Nvidia Blackwell պրոցեսորների արտահանումը Firebird ընկերության կողմից կառուցվող եւ շահագործվող առաջին արհեստական բանականության (ԱԲ) խոշոր գերհաշվարկային կենտրոնի կառուցման համար: Այս գործարքը ոչ այլ ինչ է, քան աշխարհաքաղաքական պարտավորություն մի երկրում, որի քաղաքական ուղղությունը բացահայտորեն վիճարկվում է, եւ որտեղ հարակից ռիսկերը բավականաչափ ուշադիր չեն գնահատվել: Այս գնահատումը կարեւոր է, քանի որ Firebird կառույցի առջեւ ծառացած երկու հիմնական ռիսկերը կառուցվածքային առումով տարբեր են, գործում են տարբեր մեխանիզմներով եւ պահանջում են տարբեր արձագանքներ: Վաշինգտոնը պետք է երկու հարցի պատասխանի. ի՞նչ կլինի, եթե Հայաստանի հաջորդ կառավարությունը դաշնակցի Մոսկվայի հետ: Եվ ի՞նչ կլինի, եթե չիպերը հասնեն Ռուսաստան՝ անկախ նրանից, թե ով է կառավարում երկիրը: Վաշինգտոնի կողմից Հայաստանում հաստատված Firebird ԱԲ տվյալների կենտրոնը Firebird գերհաշվարկային կենտրոնը 100 մեգավատտ հզորությամբ կառույց է, որը նախատեսվում է շահագործման հանձնել 2026 թվականի երկրորդ եռամսյակում: Այն կլինի իր տեսակի մեջ առաջին նախագիծը Հարավային Կովկասում: Բաշխման կառուցվածքը արժանի է մանրամասն ուսումնասիրության: Հզորության 20 տոկոսը կմնա հայկական կազմակերպություններին, իսկ 80 տոկոսը՝ պայմանագրային կարգով տարածաշրջանում գործող ամերիկյան ընկերությունների համար է: Պարզ ասած՝ այս բաշխումը թե՛ առեւտրային է, թե՛ աշխարհաքաղաքական: Կապելով կառույցի արտադրանքի մեծ մասը ամերիկյան կորպորատիվ պահանջարկի հետ՝ Վաշինգտոնը ներգրավում է Հայաստանը ԱՄՆ-ի հետ կապված ԱԲ մատակարարման շղթաներում՝ միաժամանակ զարգացնելով ներքին հզորությունները: Սա հատկապես կարեւոր է՝ հաշվի առնելով, որ այս կառույցը հայկական կազմակերպությունների եւ Amazon-ի միջեւ ամպային տեխնոլոգիաների ոլորտում համագործակցության մեծ համաձայնագրերի մասն է: Միասին վերցրած՝ այս նախաձեռնությունները Հայաստանը կդարձնեն Հարավային Կովկասում Արեւմուտքի հետ կապված տեխնոլոգիական կենտրոն, եւ կանեն դա այն պահին, երբ Երեւանը ակտիվորեն վերաիմաստավորում է իր հարաբերությունները Մոսկվայի հետ: Այդ ռազմավարական տրամաբանությունը հիմնավոր է: Հարցն այն է, թե արդյո՞ք Վաշինգտոնը գնահատել է այն քաղաքական միջավայրը, որտեղ կգործի այս ենթակառուցվածքը։ Հայաստանի ընտրությունները եւ սահմանադրական բարեփոխումները քաղաքական ռիսկ են պարունակում Հայաստանը մոտենում է հունիսյան ընտրություններին, որոնց միակ անկասկած արդյունքը սահմանադրական փոփոխությունն է։ Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը խոստացել է ընտրություններից հետո հանրաքվե անցկացնել, որպեսզի ապահովի Ադրբեջանի հետ խաղաղության համաձայնագրի ստորագրումը եւ գուցե վերանայի պետության ու Հայ Առաքելական եկեղեցու միջեւ ինստիտուցիոնալ հարաբերությունները։ Եթե Փաշինյանը հաղթի եւ շարունակի այս ուղով, կառույցի գործունեության միջավայրը կկայունանա։ Ադրբեջանի հետ խաղաղության համաձայնագիրը կմեղմի տարածաշրջանային անվտանգության լարվածությունը, հնարավոր է՝ կբացի տարանցիկ միջանցքներն ու կամրապնդի արեւմտյան ներդրողների վստահությունը։ Ավելի վտանգավոր սցենար կլինի ընտրական անակնկալը։ Ռուսաստանաբնակ հայ միլիարդատեր Սամվել Կարապետյանը եւ նրա նորաստեղծ «Ուժեղ Հայաստան» շարժումը խոստացել են վերաշարադրել սահմանադրությունը, եթե խորհրդարանական մեծամասնություն ստանան։ Այդ խոստումը որոշակի ենթատեքստ ունի, որը բավարար ուշադրության չի արժանացել. Կարապետյանը ներկայում Ռուսաստանի քաղաքացի է, ինչը, ըստ ՀՀ գործող սահմանադրության, նրան իրավունք չի տալիս դառնալ վարչապետ կամ խորհրդարանի անդամ։ Սահմանադրության վերանայումը կարող է վերացնել այդ սահմանափակումը։ Հետեւաբար, Վաշինգտոնը բարձրարժեք ԱԲ ենթակառուցվածք է ներդնում մի երկրում, որտեղ ընտրական թեկնածուն ունի Ռուսաստանի քաղաքացիություն, խոստացել է սահմանադրական փոփոխություններ իրականացնել իրեն շահավետ ձեւով եւ իր առեւտրային կարողությունը հիմնականում կուտակել է ռուսական բիզնես շրջանակներում։ Հայաստանի ռիսկերը. քաղաքական գրավում եւ ուշադրության շեղում Քաղաքական գրավման ռիսկը վերաբերում է նրան, թե ինչ կարող է անել Կարապետյանի գլխավորած կառավարությունը օբյեկտի շահագործման միջավայրի հետ՝ ոչ թե բացահայտ բռնագրավման, այլ իրավական եւ կարգավորող շրջանակի աստիճանական վերակազմակերպման միջոցով։ Ներկայիս կառավարությունն արդեն կարեւոր իրավական նախադեպ է ստեղծում։ Փաշինյանը քայլեր է ձեռնարկել՝ չեղյալ համարելու Կարապետյանին պատկանող «Հայաստանի էլեկտրական ցանցեր»-ի (ՀԷՑ) լիցենզիան՝ կիրառելով Սահմանադրության 60-րդ հոդվածը, եւ ձեռնամուխ է եղել ձեռնարկությունը ազգայնացնելուն։ Հիմնավորումներն են կառավարման խախտումները, ֆինանսական խարդախությունները եւ էներգետիկ անվտանգության հետ կապված խնդիրները։ Այս կոնկրետ պնդումների էությունը կարեւոր չէ, ինչպես նաեւ Փաշինյանի թիմի հնարավոր քաղաքական դրդապատճառները՝ երկրում Կարապետյանի ամենաարժեքավոր ակտիվը զավթելու համար։ Գլխավորը կիրառվող իրավական մեխանիզմն է։ Հայկական պետությունը գործնականում հաստատում է, որ մասնավոր սեփականության ենթակառուցվածքները կարող են վերադասակարգվել որպես ռազմավարական ազգային ակտիվ եւ սահմանադրական դրույթների միջոցով ենթարկվել պետական վերահսկողության՝ առանց օրենքի գերակայության պաշտոնական ընթացակարգերը շրջանցելու եւ բացահայտ բռնագրավման, որն անմիջապես կհանգեցներ միջազգային արբիտրաժի: Այլ կերպ ասած՝ ռազմավարական ակտիվի օտարման իրավական հիմքը ներկայում փորձարկվում է Կարապետյանի ընկերության նկատմամբ: Սա էլ կարող է նախադեպ ստեղծել ապագա կառավարության համար: Կարապետյանի վարչակազմը կամ նմանատիպ շահեր ունեցող իրավահաջորդը կարող է նույն դատողությունը կիրառել այլ ենթակառուցվածքների նկատմամբ, որոնք կհամարի ռազմավարական առումով կարեւոր: Բարձրարժեք ԱԲ հաշվարկները՝ իրենց ակնհայտ ազգային անվտանգության չափանիշներով, հարմար թեկնածու են: Նման սցենարի դեպքում հարցն այն չէ, թե արդյոք նման քայլը իրավաբանորեն հնարավոր է: Որոշելով ազգայնացնել ՀԷՑ-ը՝ Փաշինյանն արդեն պատասխանել է այդ հարցին: Հետեւանքները, սակայն, սեփականության հարցով չեն սահմանափակվում: Կարեւորագույն համակարգչային ենթակառուցվածքների արդյունավետ վերահսկողությունը կախված է թե՛ անձնակազմին հասանելի լինելուց, թե՛ սեփականությունից: Համակարգի ադմինիստրատորների, սպասարկման կապալառուների կամ գործադիր ղեկավարության փոխարինումը ռուսական առեւտրային շահերի հետ կապված գործիչներով կհանգեցնի խոցելիությունների՝ ծրագրային ապահովման թարմացումների եւ հավատարմագրերի կառավարման մակարդակում: Կարգավորող միջավայրի փոփոխությունները, ներառյալ օտարերկրյա սեփականության պաշտպանության փոփոխությունը, վերանայված արտակարգ լիազորությունները կամ վերադասակարգված անվտանգության շեմերը կարող են նպաստել գործառնական իշխանության աստիճանական ներթափանցմանը։ Բացի այդ, Ռուսաստանն ունի լրացուցիչ լծակներ, որոնք ուժեղացնում են այս մտահոգությունները: Հայաստանը շարունակում է կախված լինել ռուսական էներգամատակարարումից, հացահատիկից եւ տարանցիկ ենթակառուցվածքներից: Ռուսաստանը պահպանում է նաեւ Գյումրիի ռազմաբազան: Մեծ ճնշման դեպքում կարող են կիրառվել ազգային անվտանգության դրույթների վրա հիմնված իրավական մեխանիզմները՝ արդարացնելու հարկադիր գործընկերությունները կամ տվյալների հարկադիր տրամադրումը: Անշուշտ, սա բարձր հավանականության սցենար չէ, բայց այն պետք է քննարկվի լուրջ ռիսկերի ծրագրման ժամանակ: Կա նաեւ դիվերսիայի իրական վտանգ, որը տարբերվում է քաղաքական գրավումից, քանի որ կախված չէ հունիսյան ընտրություններում հաղթանակից: Վերջին տարիներին Հայաստանը՝ Ղրղզստանի հետ մեկտեղ, այն մի քանի ուղիներից մեկն էր, որոնց օգնությամբ պատժամիջոցների ներքո գտնվող արեւմտյան ապրանքները մուտք են գործել Ռուսաստան: Մեծ Բրիտանիայում գործող ածխածնային մանրաթել արտադրող Cygnet Texkimp-ի վերջին դեպքը ցույց է տալիս մատակարարման շղթայի անթափանցիկությունը: Մեծ Բրիտանիայի արտահանման իշխանությունները կասեցրել են հայ գնորդի՝ Rydena ընկերության առաքումները՝ ռուսական ռազմական ցանցերի հետ կապերի պատճառով: Ճիշտ է, Firebird-ը ԱՄՆ-ում գրանցված ընկերություն է, որը Ռուսաստանի հետ որեւէ ուղղակի կամ անուղղակի կապ չունի, ինչը սահմանափակում է համեմատությունը: Այնուամենայնիվ, Մոսկվայի պաշտոնական եւ ոչ պաշտոնական առեւտրային ներկայությունը Հայաստանի տնտեսության հատվածներում՝ զուգորդված հաստատված մաքսանենգ ցանցերի հետ, նշանակում է, որ առաջադեմ չիպերի վերահասցեավորման հնարավորությունը անհավանական չէ: Ավելին, այս վտանգի իրականացման համար պետք չէ թշնամական կառավարություն ունենալ Երեւանում: Անhրաժեշտ է միայն, որ օբյեկտի մատակարարման շղթաներին մուտք ունեցող մասնավոր գործիչները խթաններ ունենան բաղադրիչները վերահասցեագրելու համար, եւ վերահսկողության մեխանիզմները բավարար չափով հզոր չլինեն՝ դա հայտնաբերելու կամ կանխելու համար: Հաշվի առնելով վտանգի ծավալը (նոր սերնդի Blackwell պրոցեսորներ)՝ ողջամիտ է ենթադրել, որ նման խթաններ կլինեն: Ինչ կարելի է անել. ԱԲ ենթակառուցվածքի պաշտպանությունը Քաղաքական ազդեցության դեմ առաջնահերթությունը պետք է լինի պայմանագրային եւ կառուցվածքային։ Համաձայնագրերը պետք է ներառեն ավտոմատ կասեցման կետեր, որոնք կապված են օբյեկտի կառավարման սեփականության փոփոխության եւ սահմանադրական փոփոխությունների հետ, որոնք էապես փոխում են արտասահմանյան ներդրումների պաշտպանությունը կամ միջամտում են ստուգման իրավունքներին։ Կարեւոր ենթակապալառուների եւ հիմնական անձնակազմի նշանակումների նկատմամբ ԱՄՆ-ի հաստատման իրավունքները նույնպես կնվազեցնեն աստիճանական գործառնական ներթափանցման հնարավորությունը։ Դիվերսիայի հետ կապված ռիսկերի առումով ԱՄՆ համապատասխան գործակալությունները պետք է ուսումնասիրեն ամենակենսունակ տարբերակներից մի քանիսը, այն է՝ խստորեն ստուգել վերջնական օգտագործումը, ուժեղացնել օբյեկտին հատուկ արտահանման համապատասխանության մոնիթորինգը եւ փոխանակվել հետախուզական տվյալներով Հայաստանի մաքսային եւ իրավապահ մարմինների հետ։ Այս երկու ռիսկերի երկարաժամկետ լուծումն է վերջերս ստեղծված Տեխնոլոգիական կորպուսի ռազմավարական ներկայությունը, ոչ միայն պաշտպանական պայմանագրերի կնքումը։ Ամերիկյան տեխնիկական անձնակազմի ներգրավումը, ԱԲ ոլորտի տեղական աշխատուժի վերապատրաստումը ԱՄՆ մասնագիտական չափանիշներին համապատասխան եւ Հայաստանի տեխնոլոգիական ոլորտում կայուն ինստիտուցիոնալ հարաբերությունների կառուցումը կբարդացնեն օբյեկտի գործառնական միջավայրը վերակողմնորոշելու հնարավոր փորձերը։ Մարդկային ցանցերը ավելի դժվար է (թեեւ ոչ անհնար) օրենսդրորեն վերացնել, քան պայմանագրային դրույթները: Վաշինգտոնը պետք է այս կառույցին վերաբերվի ոչ թե որպես միանվագ արտահանում, այլ շարունակական ինստիտուցիոնալ հարաբերությունների հիմք, որը կախված չէ ընտրությունների արդյունքից։ Փորձ, որն արժե լավ կատարել. ազգային անվտանգության ռիսկերը ԱԲ ենթակառուցվածքներում Վաշինգտոնը բարձրարժեք ԱԲ ենթակառուցվածքներ է ներդնում Հայաստանում հենց այն պահին, երբ երկրի քաղաքական հետագիծը, սահմանադրական շրջանակը եւ աշխարհաքաղաքական դասավորությունը շարժման մեջ են։ Սա չի նշանակում, որ արտահանման հաստատումը սխալ էր: Հայաստանի հեռացումը ռուսական կախվածությունից հազվագյուտ ռազմավարական հնարավորություն է, իսկ տեխնոլոգիական ներդրումը՝ այն ամրապնդելու օրինական գործիք: Բայց այս ներդրման արժեքը կախված է հարակից ռիսկերը ճշգրիտ նույնականացնելուց եւ կառավարելուց: Եթե Վաշինգտոնին հաջողվի ձեւակերպել ճիշտ մեղմացնող շրջանակները, Հայաստանը կդառնա օրինակ, թե ինչպես է Վաշինգտոնը օգտագործում գործընկերությունը ԱԲ ենթակառուցվածքների ոլորտում՝ նոր գործընկերներին ամերիկյան տեխնոլոգիական էկոհամակարգերում խարսխելու համար: Հակառակ դեպքում Firebird կառույցը կդառնա առաջին օրինակը, թե ինչ է պատահում, երբ աշխարհաքաղաքական եւ առեւտրային նկրտումները վտանգում են ազգային անվտանգությունը։ Թարգմանությունը՝ Մարիա Սադոյանի Այս հոդվածը թարգմանվել եւ հրապարակվել է «Գալուստ Կիւլպէնկեան» Հիմնարկութեան աջակցությամբ : Հոդվածում արտահայտված մտքերը պարտադիր չէ, որ արտացոլեն «Գալուստ Կիւլպէնկեան» Հիմնարկութեան կամ Մեդիամաքսի տեսակետները:
Go to News Site