Աշխարհը փոխվում է՝ մենք ապրում ենք պատմական ժամանակներում

Այս տարին մտնելու է պատմության մեջ։ Բոլոր ժամանակներում, երբ պատմական իրադարձություններ են եղել, մարդիկ զբաղվել են իրենց գործերով՝ կերել են, քնել, արթնացել, գնացել են աշխատանքի եւ հոգացել են կենցաղային հարցերը։ Սակայն որոշ պահերին այդ մարդկանց կյանքում արտառոց իրադարձություններ են եղել, որոնց մասին հետո պատմել են սերնդե սերունդ։ Եղել է, որ այլ երկրների զորքեր են մտել իրենց քաղաք եւ որոշ ժամանակով սովորական կյանքը խափանվել է։ Հետո մի այլ կյանք է սկսվել՝ այլ կանոններով եւ օրենքներով։ Եղել է, որ քաղաքը այրել են, եւ մարդիկ ստիպված են եղել այլ քաղաք տեղափոխվել, կամ իրենց կալանել եւ տարել են անհայտ տեղեր, որտեղ իրենց անհասկանալի ճակատագիր էր սպասում։ Այն պատմական իրադարձությունները, որոնց հետեւանքները հասել են տարբեր քաղաքներ եւ գյուղեր, մարդիկ հաճախ չեն գիտակցել։ Իրենց համար այդ ամենը իրենց կյանքի կտրուկ փոփոխությամբ է արտահայտվել, կամ՝ որոշ դեպքերում, վաղաժամ ավարտ ունեցել։ Հետո են պատմաբանները այդ իրադարձություններին անուն տվել եւ խոսել դրանց ծավալի եւ կարեւորության մասին։ Մեր ժամանակներում իրավիճակը ամբողջապես գլխիվայր է՝ մենք իմանում ենք դեպքերի մասին, որոնք պատահում են այլ երկրում, այլ մարդկանց հետ։ Ու մեզ թվում է, որ դա մեզ հետ կապ չունի։ Մենք չենք տեսնում այն ծավալուն իրադարձությունները, որոնց արտահայտում են այդ դեպքերը։ Հիշո՞ւմ եք, ինչպես պատահեց COVID-ը։ Մեզ լուրեր էին հասնում, որ Չինաստանում մարդկանց սահմանափակում են, արգելում են փողոց դուրս գալ, քանի որ վտանգավոր վիրուս է ի հայտ եկել։ Մենք լսում էինք եւ շարունակում էինք ապրել մեր կյանքով՝ երեկոյան հանդիպում էինք քաղաքում, շրջագայում էինք, առանց վարանելու գրկում էինք հարազատներին։ Բայց մի օր այդ ամենն ավարտվեց, եւ մենք սկսեցինք թաղել այդ վիրուսից վաղաժամ մահացած նույն այդ հարազատներին։ Արցախի պատերազմը մնացած իրադարձություններից անկախ չէր։ Միջին Արեւելքը վաղուց ալեկոծվում էր, եւ այդ ալիքը հասավ մեզ։ Այսօր ընթանում է Երրորդ համաշխարհային պատերազմի հերթական փուլը, որը մեծ փոփոխություններ է բերում իր հետ։ Այն համաշխարհային է, քանի որ այդպիսի պատերազմներից հետո է, որ փոխվում է աշխարհի կառուցվածքը, ազդեցությունների եւ ուժերի բաշխումը, եւ պետությունների համակեցության նոր կանոններ են ձեւավորվում։ Այն համատարած չէ, քանի որ կա միջուկային զենք, բայց դրանից ավելի քիչ վտանգավոր չի դառնում։ Համաշխարհային պատերազմներ առանց մեծ կորուստների չեն լինում։ Այս մեկն էլ, եթե չդադարեցվի, ահռելի կորուստներ է առաջացնելու եւ կարող է վտանգել մարդկանց գոյությունը։ Սակայն անգամ եթե այն հենց վաղը դադարեցվի՝ մեծ կորուստներն արդեն անխուսափելի են։ COVID-ի արհավիրքները մանկական խաղ էին այն ամենի համեմատ, ինչ սպասում է մեզ մոտ ժամանակներում։ Արդյոք լսե՞լ եք, որ Հարավային Կորեայում կիրառվել է էներգիայի խնայողության պետական ծրագիր։ Որոշ երկրներում նորից պարտադրվում է տնից աշխատելը, որպեսզի նվազեցվի բենզինի ծախսը։ Սակայն դա միայն սկիզբն է։ Մեծ հավանականությամբ մենք շուտով կմոռանանք, որ կարելի է խմելու ջուր գնել շշերով, քանի որ պլաստիկը ավելի թանկ կդառնա, քան մետաղները։ Ուտելիքի գինը կտրուկ կաճի՝ արդեն իսկ պարարտանյութերի  զանգվածային պակաս է աշխարհում։ Հելիումի մատակարարման սահմանափակումը կտրուկ բարձրացնելու է էլեկտրոնային սարքերի առանց այն էլ բավականին աճած գները։ Ձեր հին հեռախոսը շուտով կարժենա ավելին, քան այսօրվա վերջին մոդելինը՝ հելիումը անհրաժեշտ է չիփերի արտադրության համար։ Վառելիքի բարձր գները կտրուկ կնվազեցնեն զբոսաշրջության ծավալները։ Օդանավակայնները զգալի մասով կդատարկվեն։ Սակայն դա էլ խնդրի չնչին մասն է։ Վառելիքը գնի կտրուկ աճի պատճառով անհնարին կդառնա բազմաթիվ ծավալուն պայմանագրային պարտավորությունների կատարումը։ Արդյունքում կխափանվեն գումարների հոսքերի շղթաները։ Շատ կազմակերպություններ կսնանկանան՝ ի վիճակի չլինելով կատարել պարտավորությունները նախապես սահմանված գներով։ Դրանց բանկային պարտքերի ծավալը մեծ հավանականությամբ 2008 թվականի ֆինանսական ճգնաժամից շատ ավելի մեծ խնդիր կառաջացնի։ Թե ինչ կլինի դոլարի, դրամի եւ այլ արժույթների հետ, ոչ ոք չի կարող կանխատեսել։ Բայց ոչ մի լավ բան չի լինի։ Տարբեր երկրներ տարբեր կերպով կտանեն այս տնտեսական փոթորիկի հետեւանքները։ Առավել հեշտ կլինի այն երկրներին, որոնք կարող են իրենց կերակրել, ունեն վառելիքի բնական պաշարներ եւ դժվար պայմաններում գոյատեւելու փորձ։ Օրինակ՝ Ռուսաստանին։ Միգուցե ԱՄՆ-ը շատ ծանր չտանեն, չնայած ֆինանսական մուրճը առաջին հերթին հենց իրենց է հարվածելու։ Հայաստանը շոշափելի իրական տնտեսություն եւ բնական պաշարներ չունի: Մեր տնտեսությունը զգալի մասով ֆինանսական է, այսինքն՝ մենք շատ խոցելի ենք։ Սակայն պղնձի շատ բարձր եւ շարունակաբար աճող գները միգուցե որոշ ժամանակով թեթեւացնեն մեր բեռը։ Մյուս կողմից, աշխարհում տնտեսական անկումը կարող է կտրուկ նվազեցնել պղնձի պահանջարկը՝ այն ձմռանը չի տաքացնի եւ չի կերակրի։ Մարդկությունը առաջին անգամ է անցնում նման փորձության միջով։ Աշխարհի տնտեսությունը եւ ֆինանսական համակարգը երբեք այսքան փոխկապակցված չեն եղել։ COVID-ն արդեն ցույց տվեց ինտեգրված աշխարհի խոցելիությունը։ Այս անգամ տնտեսական ճգնաժամը վերստին կփորձի մեր տեսակի ամրությունը։ Չեմ ուզում հոռետես լինել, բայց եւ անտարբեր մնալ չի ստացվում։ Եթե Իտալիայի պաշտպանության նախարարը չի կարողանում գիշերը քնել, գիտակցելով, թե ինչ է սպասում իր երկրին եւ ամբողջ աշխարհին, իրավիճակը իսկապես բարդ է։ Աշխարհը փոխվում է՝ մենք ապրում ենք պատմական ժամանակներում։ Արամ Փախչանյանը «Այբ» հիմնադրամի հոգաբարձուների խորհրդի նախագահն է։ Սյունակում արտահայտված մտքերը պատկանում են հեղինակին եւ կարող են չհամընկնել Մեդիամաքսի տեսակետներին:

Go to News Site