Այնթապը, կռիվը, հույսը եւ դաշնակիցները

Այնթապի ու այնթապցիների մասին առաջին հիշողությունս կապված է Երեւանի Կիեւյան պողոտան հատող փողոցներից մեկում տատիկիս տան հարեւանների՝ «անթեփցիների» մասին անսպառ պատմություններով։ Հայրենադարձների ընտանիքում ծնված մորս հուշերում նրանք մարդիկ էին, ովքեր աշնանը ձմեռվա տոլմայի համար ահռելի քանակությամբ մաքրած սմբուկ, կարմիր բուլղարական պղպեղ ու դդմիկ էին չորացնում, ովքեր առաջինը Հայաստանի մայրաքաղաք բերեցին լահմաջուն ուտելու մշակույթը, հսկա սինիներով եւ ուղիղ 48 շերտանոց փախլավան եւ ոչ միայն։ Ու թեեւ Պոլսից, Քյութահյայից եւ Կոնյայի Աքշեհիրից Երեւանի այս հատված հասած մորս ընտանիքում հայերենից շատ ավելի փայլուն թուրքերեն գիտեին բոլորը, բայց բարկանում էին տան երեխաների վրա, թե՝ «Հայ ես՝ հայերեն խոսի՛ր», մայրս ու մորաքույրներս հասցրին քիչ թե շատ կայուն թուրքերեն սովորել հենց այնթապցի իրենց հարեւաններից, իսկ հետագայում էլ այդ «ծանր ու մեծ» ժառանգությունը «գողացա» նաեւ ես։ Հետագայում, արդեն ուսանողությանս տարիներին, երկու անգամ պիտի հիշեի «տատիկի տան» այս այնթապյան դրվագները... Առաջինը, երբ պոլսահայ տիկին Մադլենը, լսելով, որ Այնթապի ինքնաթիռի տոմս եմ գնել եւ ոգեւորությամբ օրերն եմ հաշվում, քամահրանքով կատակեց Թուրքիայի «գաստրոնոմիկ մայրաքաղաք» Այնթապի մասին, թե՝ «Օրվա 18 ժամն ուտում են, մյուս ժամը մտածում, թե վաղն ինչ պիտի ուտեն»։ Երկրորդը, երբ Ստամբուլի գրադարաններից մեկի արխիվից հասցրել էի «պեղել» նաեւ ժամանակին Այնթապում հայատառ թուրքերենով տպագրվող «Մենտոր» թերթի երկու համար եւ մեծ հետաքրքրությամբ տնտղել դրանք։ Աղբյուրները, սակայն, հուշում են, որ 19-րդ դարի վերջին արդեն տարբեր բարերարներ եւ ընկերությունները ջանք չեն խնայել Այնթապում հիմնելու ու ապրեցնելու բազմաթիվ հայկական դպրոցներ, որոնք լիիրավ ծառայեցին իրենց նպատակին՝ քաղաքաբնակ այս հայերի ձուլման քաղաքականությանն ի հակառակ։ Այնքան, որ կրթօջախներով հայտնի Այնթապը ժամանակակիցները հաճախ կոչում էին «Արեւելքի Աթենք»: Անշուշտ, այլ է այսօրվա Այնթապը։ 1.5 մլն բնակչությամբ Այնթապը, ուր բալյանական «ամենանազիկ» տաճարներից մեկը բանտ ու մզկիթ դարձավ, իսկ հին թաղամասում դեռ կանգնուն հայկական առանձնատները ծառայում են որպես էլիտար, «քաղաքային հիշողությունը պահող» ռեստորաններ։ Հիշողություն, որում մենք չկանք։ Կամ էլ կանք։ Ի վերջո՝ Այնթապը տարիներ ի վեր կրում է «ղազի» կոչումը, որն իսլամում տրվում է հավատի մարտիկներին, հաղթանակած մարտիկներին։ Այնթապն այս պատվավոր կոչումը ստացավ ու դարձավ Գազիանթեփ՝ Քեմալական շարժման ժամանակ «օտար զավթիչների» դեմ տարած հաղթանակի շնորհիվ։ Այլ կերպ ասած՝ մեզ այստեղ ոչ միայն հիշում են, այլեւ ամեն տարի տոնում մեր այստեղ չլինելը։ Սուրբ Աստվածածնի տաճարը՝ «Ազատագրման» մզկիթ Թերեւս, միակ բանը, որ մեկից ավելի դար անց անփոփոխ է Այնթապում քաղաքի Մայր եկեղեցու՝ Աստվածամոր տաճարի՝ տեղի բոլոր գեղեցկություններից վեր ու վեհ մնալն է։ Հավանաբար, իմ այս համեստ ու սուբյեկտիվ կարծիքի հետ ինչ-որ տեղ համաձայն են տեղի իշխանությունները, որոնք այսքան ժամանակ անց վերակառուցեցին եւ մեծ շունքով վերաբացեցին այն՝ որպես «Ազատագրման» մզկիթ։ Նվաճումը իսլամում բացարձակ իրավունք է։ Սակայն եկեք սկզբից... Պարզվում է՝ սկզբում այս յուրահատուկ քաղաքի եկեղեցիներն այդքան ճոխ, այդքան վայելուչ չէին բնավ։ «Յուշամատեան» նախագծի՝ Այնթապին նվիրված բաժնում արեւելագետ Անի Ոսկանյանը, մեջբերելով Բաբկեն Եպիսկոպոսի հուշերը, լույս է սփռում այս պատմության կարեւոր եւ անտեսված մի կետի վրա. «Առաջին եկեղեցիների թւում յիշատակւում են երկուսը. մէկը կառուցուած 1723 թ., այնուհետեւ 1809 թ. կառուցուած այլ եկեղեցի՝ շէնքով եւ արձանագրութեամբ՝ Կիլիկիոյ «բարեհամբաւ» Կիրակոս կաթողիկոսի (Կիրակոս Ա. Աջապահեան Սսեցի 1797-1822)) եւ Այնթապի առաջնորդ «քաղցրաքարոզ» Յովհաննէս եպիսկոպոսի հովուապետութեան տարիներին: Այս եկեղեցին կառուցուել է 90 օրուայ ընթացքում: Շինարարները հիմնականում աշխատել են գիշերները՝ հայոց գերեզմանատան քարերով: 90-օրեայ ժամանակահատուածը «գեաւուրներին» (անհաւատներ) տրւում էր որպէս շնորհ՝ շինարարութիւնը աւարտելու համար: Հետեւաբար կառուցւում էին անշուք եկեղեցիներ՝ առանց գմբէթի կամ աշտարակի: Այնթապի վերջին հին եկեղեցին այդպիսի անշուք շինութիւն էր՝ ուղղանկեան ձեւով: 1850-ական թթ. Այնթապի առաջնորդ Մկրտիչ եպս. Աջապահեանը յաջողում է կրկին անշուք գմբէթ կառուցել տալ եւ հիմնական դուռը մեծացնել»: Այնուհետեւ հեղինակը, մեջբերելով Այնթապի անկումից հետո այնտեղ մնացած վերջին քահանայի՝ Տեր Գարեգին Պողարեանի՝ Այնթապի Մայր տաճարին նվիրված հայտնի գրվածքը, շարունակում է․ «Այնթապի Ս. Աստուածածին եկեղեցին 1807 թ. օգոստոսի 30-ին յանկարծակի փլուզւում է: Առաջնորդ Յովհաննէս եպիսկոպոսի եւ հայ ժողովրդի ջանքերով 1808-1809 թթ. եկեղեցին վերաշինւում է: Այն նախկինից աւելի ընդարձակ էր, կարող էր ներառել 3.000 հոգի, սակայն ճարտարապետական ոճը բաւականին խեղճ էր: Եկեղեցին ունէր քարաշէն 8 հաստ սիւն, փոքրաթիւ պատուհաններ: Կառուցուած էր առանց գմբէթի: Վերակառուցուած եկեղեցու օծումը կատարւում է 1809 թ. օգոստոսի 15-ին՝ Ս. Աստուածածնի Վերափոխման օրը: Սուլթան Աբդուլ Մեջիդ I-ի (1839-1861) Խաթթը Հիւմայունի հռչակումից յետոյ հնարաւոր է դարձել բացել լուսամուտներ եւ կառուցուել է գմբէթը։ Այս եկեղեցին հետզհետէ սկսում է չբաւարարել այնթապահայութեանը»: Միայն 19-րդ դարի երկրորդ կեսին է, որ հանգամանքները եւ հնարավորությունները թույլ են տալիս այնթապահայությանն ունենալու իրենց ճաշակին ու քաղաքի համբավին վայել նոր Մայր տաճար, եւ ոչ ավել ոչ պակաս՝ ճարտարապետ Սարգիս Բալյանի նախագծով։ Ի դեպ, նոր եկեղեցին քաղաքի կենտրոնական մասում կառուցելու եւ միանգամից երկու եկեղեցի ունենալու հնարավորությունից տեղի առաքելադավան հայությունը հրաժարվում է, նախընտրելով նորաշեն եկեղեցին հենց հնի տեղում վեր խոյացնել՝ համայնքը եկեղեցիներով չմասնատելու համար։ Ավելին՝ Այնթապի հայությունն իրեն հատուկ առատաձեռնությամբ ու ճոխությամբ են սկսում պատրաստվել  նոր տաճարի կառուցմանը՝ գնելով եկեղեցու առջեւի տարածքը շրջապատող բոլոր տները եւ փաստացի ընդարձակելով եկեղեցապատկան տարածքը։ Դա էլ կարծես բավարար չէր՝ մոտակա փողոցում կառուցվում է 14 խանութ, որոնք հասույթի աղբյուր էին դառնալու Մայր եկեղեցու համար։ Այսքան մեծամասշտաբ պատրաստություններից հետո Թաղական խորհուրդը Պոլսո պատրիարք Ներսես արքեպիսկոպոս Վարժապետյանին է վերջապես հղում պաշտոնական դիմում՝ այստեղ նոր եկեղեցի կառուցելու եւ եկեղեցու հատակագիծ ստանալու։ Ռուս-թուրքական պատերազմի եւ անգամ խոլերայի պատճառով պարբերաբար ընդհատված շինարարությունը ի վերջո ավարտին է հասնում 1893-ի հոկտեմբերին, երբ այնթապցիները, ինչպես նկարագրվում է Պողարեանի աշխատության մեջ, «մեծ հանդիսությամբ» դնում են քաղաքի նոր մայր տաճարի գմբեթի վերջին քարը։ Այնթապի մայր տաճարը, որն իրավամբ տարածաշրջանի ամենաճոխ եւ երեւելի կառույցներից է, հետագայում պատմության ընթացքում եւս երեք անգամ պիտի «ինքնություն» փոխեր եւ ամենաքիչը ապրեր ու հիշատակվեր որպես եկեղեցի։ Ծնունդով Այնթապից եվրոպաբնակ պատմաբան, փիլիսոփայության դոկտոր Ումիթ Քուրտը, որն արդեն երկու արժեքավոր հատոր է լույս ընծայել Այնթապի հայության դեմ ցեղասպանության ոճրի, ինչպես նաեւ 1915-ից հետո հայերի գույքի ապօրինի բռնազավթման թեմաներով, նշում է, որ 1915-ի օգոստոսի 22-ին Սուրբ Աստվածածին տաճարի ամբողջ գույքը տեղափոխվում է ախոռ, ապա վաճառվում տարբեր աճուրդներում։ Հետագայում որպես բանտ ծառայած եկեղեցու շենքի մասին հիշատակումներ ենք տեսնում թուրքական մամուլում՝ 1960-ականներին այստեղ բանտարկյալների բարձրացրած խռովության մասին հրապարակումների տեսքով։ Մինչ 1988 թվականն այդպես էլ բանտի կարգավիճակում մնացած շենքը 2017-ին վերակառուցվում է որպես մզկիթ՝ մեծ հանդիսությամբ բացվելով քաղաքի բնակիչների առաջ։ «Մեր նախնիների կողմից կառուցված ցանկացած կառույցի վերածնունդ մեզ ուրախացնում է», - բացման արարողությանն իսկապես նախանձելի «ճկունություն» ցուցաբերեց թուրք իմամը, իսկ քաղաքապետարանն, ի վերջո, որոշեց, ինչպես ասում են, «քարը փեշից գցել» եւ պաշտոնական կայքում սահմանափակվեց «որպես եկեղեցի կառուցված մզկիթ» ձեւակերպմամբ։ Դրանից ընդամենը մեկ տարի առաջ The Independent-ի հեղինակ Ռոբերտ Ֆիսկն իր  «A beautiful mosque and the dark period of the Armenian genocide» վերնագրով հոդվածում այս երեւույթը համեմատեց նացիստական Գերմանիայի կողմից Արեւելյան Եվրոպայում հրեական սինագոգների կրած ճակատագրերի հետ։ «Իրոք, եկեղեցին, որը հայերենով կոչվում է Սբ․ Աստվածածին, վերածվեց պահեստի, ինչպես շատ հրեական սինագոգներ նացիստական Գերմանիայում եւ նացիստների կողմից օկուպացված Արեւելյան Եվրոպայում Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, իսկ հետո՝ բանտի», - նշում է հեղինակը 2016-ի հոկտեմբերյան իր սյունակում եւ շարունակում. «Միակ բանը, որ հիշեցնում է նրա անցյալի մասին, եկեղեցու արեւելյան ճակատին քանդակված «1892» թիվն է, որը նշում է մեծ հայ ճարտարապետ Սարգիս Բալյանի աշխատանքի ավարտը։ Նա 19-րդ դարի սուլթան Աբդուլ Համիդ Երկրորդի պաշտոնական ճարտարապետն էր, ինչը սարսափազդու հեգնանքի է նման, քանի որ հենց Աբդուլ Համիդը սկսեց Օսմանյան Թուրքիայում 80,000 քրիստոնյաների (թիվը կարող է հասնել 300,000-ի) հայերի կոտորածների առաջին փուլը՝ ընդամենը երկու տարի անց այն բանից հետո, երբ հայ քանդակագործ վարպետ Սարգիս Թաշչյանը եկեղեցու ճակատային մասում փորագրեց այս ամսաթիվը։ Հետագայում՝ 1915-ի Հայկական Հոլոքոստի ժամանակ (նույնիսկ իսրայելցիներն են այդպես կոչում Հայոց ցեղասպանությունը) 1․5 մլն հայ կոտորվել են թուրքերի կողմից։ Շոկային է գիտակցել, որ Այնթապի զոհերի ահռելի թիվը այս սարսափելի պատերազմական հանցագործության միայն մի փոքր մասն է կազմում»։ Առաջին համաշխարհայինի՝ Թուրքիայի համար անփառունակ ավարտից հետո անգլիական, իսկ ավելի ուշ ֆրանսիական զորքերի՝ հայ կամավոր լեգեոներների հետ միասին մուտքն Այնթապ, ըստ Ֆիսկի, տեղի մուսուլման բնակչության համար Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրքի գլխավորած ազգայնական շարժմանը միանալու գլխավոր մոտիվացիան էր։ Նա նկատում է, որ հայերի տներն ու ունեցվածքը զավթաց մուսուլմանական վերնախավը վախեցավ ամենը կորցնելուց եւ զինված բախումների մեջ մտան ֆրանսիացիների ու նրանց դաշնակից հայերի հետ։ «Այսպես սկսվեց քաղաքի կեղծ պատմությունը», - կարճ եւ համարձակ վերջակետ է դնում Ֆիսկը։ Այնթապը, կռիվը, հույսը եւ դաշնակիցները 1919-ին կիլիկիահայության մի հոծ զանգվածի հետ միասին Այնթապի հայերը նույնպես վերադարձան, գտան իրենց տները թալանված ու ի հեճուկս դերզորյան անսահման վհատության ու հոգնածության, նոր հույսերով լծվեցին նոր կյանքի կառուցման։ Այստեղ կազմվեց նաեւ Այնթապի հայտնի Ազգային միությունը, որը փաստացի տեղական իշխանություն ձեւավորեց հայերի համար։ Ֆրանսիացի գնդապետ Ֆլի Սեն Մարիի գլխավորած 200 հոգանոց կայազորը Այնթապ մտավ արդեն նոյեմբերին։ Իհարկե, ֆրանսիական այս համեստ ուժերը լրացվելու կարիք ունեին, մանավանդ, երբ հայտնի դարձավ, որ  Մուսթաֆա Քեմալի զինակից,  Այնթապի թուրքական ուժերի հրամանատար կարգված Քըլըչ Ալին արդեն ակտիվորեն շրջակա գավառներից հավաքագրում էր տարբեր ավազակային խմբեր՝ Այնթապի հայկական թաղամասը գրոհելու։ Այս ավազակների հետ բախվելով Քիլիսից Այնթապ է հասնում ֆրանսիական հետեւակային երեք գունդ եւ եւս 200 հեծյալ, սակայն կարճ ժամանակ անց հետ են քաշվում նորից հարեւան Քիլիս։ Բարեբախտաբար, Այնթապի հայերը արդեն հասցրել էին կազմել Ինքնապաշտպանական կենտրոնական մարմին եւ 1920-ի առաջին օրերին կազմ պատրաստ էին մարտի։ Եվ չսխալվեցին։ Ֆրանսիացիների Քիլիս հետ քաշվելուց հաշված օրեր անց՝ 1920-ի ապրիլի 1-ին թուրքական կողմը լայնամասշտաբ հարձակում է գործում։ Ա. Կեսարի «Այնթապի գոյամարտը» մանրակրկիտ աշխատությունից տեղեկանում ենք, որ անհավասար գոյամարտում հայերը ոչ միայն կարողանում են տեւական ժամանակ պահել հայկական թաղամասերի պաշտպանությունը, այլեւ գրավում են մուսուլման բնակչության ձեռքում եղած թաղամասերի կտորներ, այդ թվում՝ 5 մզկիթ,որոնք վերածում են զորանոցների։ Այնթապի հայության հերոսամարտի, թերեւս, ամենաուշագրավ կետերից մեկն էլ, հարձակման առաջին իսկ օրն արագ ու սառնասրտորեն իրենք իրենց «շրջափակելու» փաստն է. հայերը պատեր են բարձրացնում հարձակվող խմբերի դեմ, ամբողջությամբ մեկուսացնելով քաղաքի հայկական մասն արտաքին աշխարհից։ Շուրջ 10 ամիս մնալով «ներսում» եւ ստեղծած լինելով քաղաք քաղաքի մեջ, ապահովում են պաշարված բնակչության տարբեր կարիքները, շարունակելով ինքնապաշտպանությունը։ Այնթապի հերոսամարտը եզակիներից է, որն ավարտվել է ոչ թե զուտ բարոյական, այլեւ փաստագրված հաջողությամբ։ 1920-ի նոյեմբերին Այնթապ է հասնում ֆրանսիացի գնդապետ Գուբոն, որից մոտ երկու ամիս անց թուրքական կողմն ինքն է առաջարկում դադարեցնել մարտերը։ 1921-ի փետրվարի 8-ին տեղի ֆրանսիական հրամանատարությանը ներկայացած թուրքական պատվիրակությունը հանձնում է զենքն ու զինամթերքը։ Մեկ ամիս անց Լոնդոնում կնքված թուրք-ֆրանսիական համաձայնագիրը հօդս ցնդեցրեց կիլիկիահայության, այդ թվում՝ Այնթապի հայության միամիտ հույսը, թե տունդարձի չարչարանքներով լի ճանապարհն այս անգամ վերջինը պիտի լիներ։ Արդեն 1922-ի մարտին, Այնթապի հայության հերոսամարտն ու կրկնակի գաղթն իր հայտնի «Տառապանքի օրագիրը»-ում նկարագրող Ներսես քահանա Թավուկչյանը Երուսաղեմի Հայոց պատրիարք Տեր Եղիշե Սրբազան արքեպիսկոպոսին հղված նամակում գրեց հետեւյալ տողերը․ «Բարձրաշնորհ Սր[բազան] Հայր, Անցեալ տարւոյն վերջին ամիսներուն մէջ երբ Այնթապի հայութիւնը գունտագունտ կը փոխադրուէր Հալէպ թուրքերը կ’շողոքորթէին եւ կ’ըսէին «մի երթաք, ձեզի համար բան չիկայ, այս երկիրը լաւ պիտի ըլլայ, մեր մտայնութիւնը փոխուած է, քեմալական կառավարութիւնը արդար եւ քաղաքակիրթ է եւլն» եւ հայոց հետ քաղաքավար վարմունք մը ունէին եւ փոխադրուիլ ուզողներուն դիւրութեամբ անցագիր կուտային։ Բայց շատ չի տեւեց իրենց ներքինը դուրս տուին եւ առաջին անգամէն սկսան հայոց դէմ սաստիկ պօյքօթ մը, զոր մինչեւ հիմայ կ’շարունակեն եւ օր ըստ օրէ կ’սաստկացնեն զայն։ Հիմայ Այնթապի մէջ հայու հետ գործ ընող մէկ հատ իսկ թուրք չի մնաց։ Ասկից ետքը հայուն Հալէպ երթեւեկութիւնը արգիլեցին բացարձակապէս։ Այս օրերս նոր օրէնք հանելով գաղթող հայերուն հոն մնացած շարժուն գոյքերուն եւ անշարժ կալուածներուն տիրացաւ կառավարութիւնը, եւ դպրոցներուն շարունակութիւնը անկարելի ըրին։ Որովհետեւ հրահանգ տուին որ թուրք լեզուին, պատմութեան եւ աշխարհագրութեան ուսուցիչները թուրք պիտի ըլլան, բոլոր դասերը թուրքերէնով պիտի աւանդուին, ուսուցիչները «էհլիյէթնամէ» պիտի ունենան եւ վարժարանները պետական արտօնագիր պիտի ունենան։ Մեր բոլոր վարժարանները ունէին արտօնագիր, բայց տարագրութեան միջոցին կորսուած եւ, նոյնպէս ուսուցիչներու «էհլիյէթնամէն», հայոց  տուներէն մեծ մասը կ’քանդեն, ոմանց համար հին է կ’պատրուակեն եւ միւսները ճամբու վրայ եթէ ըլլան ճամբան լայնցնել կ’ուզեն եւլն.։ Վերջապէս Այնթապ մնացող 4000ի չափ մարդիկը այն աստիճանի բերուած են որ մօտերս նոր գաղթ մը սկսելու հաւանականութիւնը մօտալուտ է եւ արդէն հոն մնացողներ փոխադրութեան միջոց չունեցող անկարողներ էին։ Միայն սա աղէկ բանը ունին որ առանց դառնալու պայմանով փոխադրուիլ ուզող ընտա նիքները կ’արտօնեն եւ ճամբու վրայ անապահովութիւն չի կայ առ այժմ։ Այս պայմաններուն մէջ Այնթապ կ’մնան երկու քահանաներ, որոնցմէ մէկուն ընտանիքը հոս է արդէն։ Հոն իր ժողովուրդին հետ մնացող ազգին ու եկեղեցիին գործերուն բոլոր ծանրութիւնը իր վրայ առնող պատուական քահանան է Արժ. Տէր Գարեգին քհնյ. Պօղարեան, որուն կրած զոհողութիւնը ամէն գնահատումէ վեր է»․․․ Սոֆիա Հակոբյան

Go to News Site