Fréttastofa RÚV
Íslendingar eiga tvo Nóbelsverðlaunahafa en þó er annar þeirra mörgum Íslendingum gleymdur. Niels Ryberg Finsen hlaut Nóbelsverðlaunin árið 1903 fyrir rannsóknir sínar á ljósmeðhöndlun við hörundsberklum og öðrum sjúkdómum og varð fyrsti danski handhafi verðlaunanna, sem þá voru nýtilkomin. Vegna sérsviðs síns var hann kallaður ljóslæknirinn. Uppruni Finsens teygir sig þó líka til Færeyja, þar sem hann fæddist, og til Íslands þar sem hann á rætur að rekja í föðurætt. Hann bjó hér um nokkurt skeið og lauk stúdentsprófi frá Lærða skólanum sem þá hét. Í aðalbyggingu Menntaskólans í Reykjavík er minnisvarði um námsár Finsens. Í þættinum Ljóslæknirinn: Hinn íslenski Nóbelshafinn á Rás 1 fjallar Jóhannes Ólafsson um Finsen, tengsl hans við Ísland og afrekin á sviði læknavísinda. Dani, Færeyingur eða Íslendingur? Segja má að Niels sé hinn íslenski Nóbelshafinn. Í daglegu tali og í umfjöllun um hann í fjölmiðlum var hann gjarnan kallaður ljóslæknirinn. Danir hafa hampað Niels hvað mest í gegnum tíðina enda var hann fyrstur Dana til að hljóta Nóbelsverðlaun. Íslenska og færeyska tengingin er þó skýr og hann dvaldi samtals helming ævi sinnar á Íslandi og í Færeyjum. Hann fæddist í Þórshöfn í Færeyjum 15. desember 1860. Móðir hans var dönsk, Johanne Sophie Caroline Christine, en faðir hans hét Hannes Kristján Steingrímur Finsen og var amtmaður í Færeyjum og af íslenskum ættum. Niels ólst upp í Færeyjum til 14 ára aldurs og gekk þar í barnaskóla. Sumarið sem hann varð 15 ára var hann sendur til Danmerkur þar sem hann var tekinn í í Herlúfshólms lærða skóla á Suður-Sjálandi. Einhverjar hindranir voru á skólagöngunni strax frá upphafi. Í bréfi frá föður Niels 1875 segir: „Það er mér lítið gleðiefni að sjá að þú hefur ekki staðið þig betur í skólanum en raun er á orðin.“ Niels tók sig á og fikraði sig upp í einkunnum en í vitnisburði rektors segir: „Niels Finsen er hjartagóður drengur en hæfileikar litlir, og hann vantar alveg dugnað.“ Þetta réð úrslitum og ákvörðun var tekin um að senda Niels til ömmu sinnar á Íslandi og fara í Lærða skólann. Ljóslæknirinn í Kaupmannahöfn Af fjölmiðlaumfjöllun á fyrri hluta 20. aldar að dæma var álitið svo að Íslendingar ættu svolítinn hlut í Nóbelsverðlaunum þessa heimsfræga læknis. Nokkuð var skrifað af minningargreinum um Niels og um afrek hans á sviði læknisfræðanna en svo má teljast líklegt að þessi annars ágæti lærðaskólasveinn hafi fallið endanlega í skuggann árið 1955 þegar hinn eiginlegi íslenski Nóbelshafi tók við sínum verðlaunum. Eftir stúdentsprófið sigldi Niels suður til Færeyja áður en hann hélt síðan til Kaupmannahafnar í nám. Hann skráði sig í læknisfræði og fluttist á Garð. Veturinn 1886 lagðist Niels inn á sjúkrahús, rúmlega tvítugur, og greindist með fyrstu einkenni sjúkdómsins sem dró hann til dauða tæpum 20 árum seinna. Að loknu læknisfræðinámi árið 1890 fékk Niels starf sem háskólakennari og kenndi líffærafræði og krufningar. Þrátt fyrir velgengni í því starfi var það augljóslega ekki á hans áhugasviði og sagði hann starfinu lausu 1893. Í júlí sama ár birtist grein sem var góð vísbending um þá átt sem ferill hans stefndi í. Hún birtist í Hospitaltidende og hét Om lysets indvirkning paa huden, eða Áhrif ljóss á húðina. Rannsóknir hans tóku að beinast að áhrifum sólarljóssins og annarrar geislunar á húðina. Tilgáta Niels var að húðberklar, lúpus vulgaris, stafi af sýklum í húðinni, en þó ekki í ysta lagi hennar vegna þess að ef svo væri myndi venjulegt sólskin hafa tilskilin áhrif. Þess vegna þyrfti að koma geislum inn í húðina til að drepa sýklana. Þetta var vel að merkja um þremur til fjórum áratugum áður en sýklalyf voru fundin upp og berklar gríðarlega algengur sjúkdómur. Niels prófaði sig áfram með rafljósi þar sem sólskinsstundirnar voru stundum af skornum skammti í Kaupmannahöfn. Hann fékk inni hjá Rafmagnsveitu Kaupmannahafnar í Gothersgötu árið 1895 og þar læknaði hann sinn fyrsta sjúkling af lúpus. Ljósálfar og þakklátir sjúklingar Ljósastofnun Finsens var loks stofnuð 23. október 1896, Finsen Medicinske Lysinstitut. Tilgangur hennar var að „rannsaka áhrif ljóssins á lifandi verur einkum í þeim tilgangi að nota ljósgeisla til lækninga“. Þar fengu margar ungar konur, yfirleitt af borgarastétt í Kaupmannahöfn, starf sem aðstoðarkonur. Þær voru titlaðar ljósálfar eða lysalferne á dönsku. Hlutverk þeirra var að vakta sjúklingana sem lágu í ljósameðferðinni, sem stundum tók marga klukkutíma. Við vinnu sína báru þær dökk gleraugu til að vernda augu sín fyrir sterkum áhrifum sólargeislunar af lömpunum sem notaðir voru við meðferðina. Ein þessara ljósálfa var íslensk. Hún hét Þórdís Sigríður Jónassen, kölluð Sigríður og var systir Maríu Finsen, eiginkonu Ole Peter Finsen póstmeistara, föðurbróður Nielsar. Þegar orðið tók að berast um gagnsemi ljósameðferðanna á stofu Nielsar komu þekktir læknar víða að í heimsókn til Kaupmannahafnar til að kynna sér af eigin raun lækningaaðferðirnar og fjöldi sjúklinga streymdi að úr nær öllum heimshornum, einhverjir frá Íslandi. Viðurkenning á starfi Nielsar Finsens kom fyrst og fremst frá almenningi sem naut góðs af lækningum hans. Fjölmörg bréf frá þakklátum sjúklingum og skrif í blöð vitna um hvað menn mátu lækningar hans mikils. Virtir vísindamenn í Evrópu höfðu samband við hann og fjársterkir og valdamiklir einstaklingar í Danmörku styrktu vísindastarf hans. Helstu andstæðingar hans komu úr röðum læknaprófessora við háskólann sem reyndu hvað þeir gátu að bregða fyrir hann fæti. Ekki nógu íslenskur eða í skugga Laxness? Niels Ryberg Finsen lést 24. september 1904 eftir langa baráttu við picks-sjúkdóminn. Þess vegna gat hann ekki tekið á móti Nóbelsverðlaunum í læknisfræði sem hann hlaut innan við ári áður. Í ljósi þess að Niels Ryberg Finsen var heimsfrægur og farsæll læknir og vísindamaður á sínum tíma og að tengsl hans við Ísland eru svo skýr sætir það furðu að Íslendingar minnist hans ekki meira en raun ber vitni. Það er eflaust margt sem spilar inn í þá sögu, til dæmis viðkvæmt samband Danmerkur og Íslands og sú staðreynd að 1955, rúmum áratug eftir fullt sjálfstæði Íslands fékk þjóðin sinn fulltrúa á Nóbelssviðinu sem engin önnur þjóð getur reynt að eigna sér. En allt fram að því töldu Íslendingar sig eiga í þessum manni og afrekum hans. Kannski hefur þjóðernisstoltið skyggt á sólargeislana seinna meir. Þess vegna er ef til vill vert að enda á lokaorðunum í minningargrein Steingríms Matthíassonar um Niels Finsen í Eimreiðinni 1905: „Meðan sól er á lofti, gleymist eigi nafn Finsens.“ Segja má að læknirinn Niels Ryberg Finsen sé hinn íslenski Nóbelshafinn en hann er mörgum Íslendingum gleymdur. Hann fékk Nóbelsverðlaunin árið 1903 fyrir ljósmeðhöndlun á hörundsberklum og átti sterka tengingu við Ísland. Jóhannes Ólafsson fjallaði um ljóslækninn Niels Ryberg Finsen og ræddi við Erlu Dóris Halldórsdóttur höfund bókarinnar Berklar á Íslandi, Sólveigu Guðrúnu Hannesdóttur rektor MR, Jónas Aðalstein Aðalsteinsson prófessor við læknadeild Háskóla Íslands og yfirlækni húð- og kynsjúkdóma á Landspítala og Ara Karlsson lögmann og frænda Níels. Þáttinn má finna í spilaranum hér fyrir ofan.
Go to News Site