Իրանի ապագան Խամենեից եւ պատերազմից հետո. հավանական սցենարները

Ներկայացնում ենք Foreign Affairs ամսագրի կայքում հրապարակված Աֆշոն Օստովարի The Real War for Iran’s Future հոդվածի հայերեն թարգմանությունը: Աֆշոն Օստովարը Ռազմածովային ասպիրանտուրայի դոցենտ, Արտաքին քաղաքականության հետազոտությունների ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող է: Աֆշոն Օստովար 2026 թվականի մարտի 1-ին Իրանի կառավարությունը պաշտոնապես հայտարարեց. «Իր ամբողջ կյանքում մաքառելուց հետո Իրանի գերագույն առաջնորդ Ալի Խամենեին խմեց նահատակության քաղցր, անարատ ըմպելիքը եւ միացավ Գերագույն երկնային թագավորությանը»։ Պետական հեռուստատեսության հաղորդավարը գովաբանեց Խամենեին «անդադրում եւ անխոնջ», «վեհ ու երկնային ոգի» լինելու համար։ Նա կարդում էր հայտարարությունը, իսկ տեսախցիկի հետեւում մարդիկ հեկեկում էին։ Երբ հաղորդավարն ավարտեց կարդալ, նա նույնպես արտասվեց։ Իրանցիների մեծ մասը, հավանաբար, լաց չեղավ, երբ իմացավ Խամենեիի մահվան մասին։ Ավելի քան 35 տարի Իրանի գերագույն առաջնորդը կառավարել է երկաթե բռունցքով՝ ճնշելով կանանց, փոքրամասնություններին եւ բոլոր նրանց, ովքեր համարձակվել էին մարտահրավեր նետել նրան։ Սակայն մահվան հայտարարության դրամատիկ ձեւակերպումը որոշ իմաստով արդարացված էր. ավելի քան որեւէ մեկը՝ Խամենեին Իսլամական Հանրապետության եւ դրա հետ կապված ամեն ինչի ճարտարապետն էր։ Չնայած այաթոլլահ Ռուհոլլահ Խոմեյնին էր ստեղծել կրոնապետությունը՝ զավթելով իշխանությունը Իրանի 1979 թվականի հեղափոխության ժամանակ, նրա իրավահաջորդն էր, որ երկիրը դարձրեց այն, ինչ այն կա հիմա։ Հենց Խամենեին ապահովեց, որ Իրանի գերագույն իշխանությունը լինի գերագույն առաջնորդի ձեռքում գործնական առումով, ոչ միայն սկզբունքորեն։ Խամենեին էր, որ մղեց Իրանը տարածաշրջանային գերիշխանության՝ երկիրը դատապարտելով Իսրայելի եւ ԱՄՆ-ի հետ մշտական հակամարտության։ Եվ հենց Խամենեին էր, որ վերածեց Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսը (ԻՀՊԿ)՝ ժամանակին անորոշ ապագայով զինված ուժը, կառավարության կենտրոնական հենասյան։ Իրանի վերնախավը արագ փոխարինող նշանակեց։ Խամենեի մահից ընդամենը մեկ շաբաթ անց Գերագույն առաջնորդին նշանակելու առաջադրանք ունեցող հոգեւորական մարմինը՝ փորձագետների ժողովը, հայտարարեց, որ պաշտոնը կստանձնի Խամենեիի որդին՝ Մոջթաբան։ Սակայն արագությունն ու ծագումը չեն փակի Իրանի իշխանական վակուումը։ Միայն ավագ Խամենեին ուներ անհրաժեշտ փորձն ու հեղինակությունը՝ վերահսկելու վարչակարգի տարբեր ճամբարները։ Արդյունքում Իրանի բարձրաստիճան պաշտոնյաներն այժմ երկրի ապագան որոշելու հերթ են կանգել։ Այս հոդվածը գրելու պահին հաջողության հասնելու լավագույն շանսերն ունեն ԻՀՊԿ-ի հետ կապված անձինք, այդ թվում՝ Մոջթաբա Խամենեին։ Որպես Իրանի ամենահզոր զինված ուժ, ԻՀՊԿ-ն ունի իր կամքը երկրի բնակչությանը պարտադրելու ռեսուրսներ։ Սա վատ նախանշան է Իրանի համար։ ԻՀՊԿ-ի առաջնորդների մեծամասնությունը կոշտ գծի կողմնակիցներ են, որոնք բարգավաճում են արտաքին եւ ներքին ուժերի հետ մշտական հակամարտության շնորհիվ։ Եթե նրանք ամրապնդեն իրենց իշխանությունը, Թեհրանը կմնա թշնամական Իսրայելի, ԱՄՆ-ի եւ երկրի ներսում ժողովրդավարամետ տարրերի նկատմամբ։ Սակայն այս ապագան կանխորոշված չէ։ ԻՀՊԿ-ի անզիջում քաղաքականությունը փաստորեն չկարողացավ պաշտպանել երկիրը, առավել եւս՝ օգուտ բերել ժողովրդին, եւ վարչակարգի բարեփոխիչները վաղուց համարում են, որ այն փակուղի է տանում։ Կան շատ բարեփոխիչներ, այդ թվում՝ ներկայիս պաշտոնյաներ եւ նախկին նախագահներ, որոնք կարող են ավելի զիջող ուղի ընտրել։ Եթե նրանք կարողանան ձեւավորել պետությունը, վարչակարգը գուցե համաձայնվի իր միջուկային ծրագիրը եւ տարածաշրջանային ագրեսիան փոխանակել տնտեսական օգնության եւ զարգացման հետ։ Իրատեսներին դժվարին պայքար է սպասում։ Ի տարբերություն կոշտ գծի կողմնակիցների՝ նրանք զինված ուժեր չունեն։ Նրանք նաեւ կորցրել են Իրանի ժողովրդի վստահությունը, քանի որ բավական կերպով չեն դատապարտել կամ ուղղակիորեն աջակցել են ռեժիմի կողմից ժողովրդական բողոքի դաժան ճնշմանը։ Սակայն Իրանը քաոսի մեջ է, եւ բարեփոխիչների թվում կան անհրաժեշտ փորձ ունեցող մարդիկ, որոնք կարող են կառավարությունն ավելի կայուն հիմքերի վրա դնել։ Նրանք կարող են օգտվել այն փաստից, որ կոշտ գծի կողմնակիցների շարքերը նոսրացել են ԱՄՆ-ի եւ Իսրայելի հարվածներից հետո եւ ստանձնել իշխանության ղեկը։ Սակայն դա անելու համար նրանք պետք է դիմեն Իրանի հիասթափված, բազմաչարչար քաղաքացիներին՝ խոստանալով ավելի խաղաղ, բարգավաճ եւ քաղաքականապես ազատ ապագա։ Հետեւեք գահին Ալի Խամենեին չպետք է Իրանի գերագույն առաջնորդը լիներ։ Հեղափոխության ժամանակ նա Խոմեյնիի բազմաթիվ հետեւորդներից մեկն էր։ Իր կարգավիճակով, որպես միջին մակարդակի հոգեւորական, որն ավելի շատ հետաքրքրված է քաղաքականությամբ, քան գիտական աշխատանքով, նա ցածր էր դասվում ըստ բարձր կրոնական չափանիշների, որոնք Խոմեյնին ակնկալում էր ապագա ղեկավարներից։ Խամենեին արագորեն հզոր դաշնակիցներ ու հեղինակություն ձեռք բերեց, եւ 1981 թվականին ընտրվեց Իրանի նախագահ։ Սակայն այդ ժամանակ Խոմեյնիի խարիզմատիկ կառավարման հետեւանքով նախագահությունը երրորդական դեր ուներ։ Խորհրդարանի խոսնակ Ալի Աքբար Հաշեմի Ռաֆսանջանին էր Խոմեյնիի ամենավստահելի անձը։ Սակայն Խոմեյնին եւ նրա մերձավոր շրջապատը մի կողմ հրեցին այն հոգեւորականներին, որոնք կարող էին մարտահրավեր նետել նրա կրոնական հեղինակությանը։ Օրինակ՝ մեծ այաթոլլա Քազեմ Շարիաթ-Մադարին ազատվեց իր պաշտոնից (նա շիա խոշոր կենտրոնի՝ Ղոմի սեմինարիայի ղեկավարն էր), եւ Խոմեյնիի տեղակալները նրան տնային կալանքի դատապարտեցին։ Գերագույն առաջնորդը դեմ դուրս եկավ նաեւ իր նշանակած իրավահաջորդին՝ առաջադեմ այաթոլլա Հուսեյն Ալի Մոնտազերիին՝ մի շարք հարցերում բացահայտորեն իրեն չենթարկելու համար, այդ թվում՝ 1988-ին Իրան-Իրաք պատերազմի ավարտին հազարավոր քաղբանտարկյալների մահապատժին դեմ լինելու համար։ Երբ 1989 թվականին Խոմեյնիի առողջությունը վատթարացավ, նա հայտնաբերեց, որ կենսունակ իրավահաջորդներ չունի։ Նա վերաշարադրեց սահմանադրությունը, որպեսզի իրեն կարողանա հաջորդել ցանկացած միջին մակարդակի հոգեւորական, որն աջակցում է Իրանի իսլամիստական կառավարման համակարգին եւ տեղյակ է երկրի աշխարհաքաղաքական իրավիճակին։ Այս փոփոխությունը թույլ տվեց Խոմեյնիի երիտասարդ օգնականներին մրցել նրա գահի համար: Խամենեին նրանց թվում էր։ Նույնիսկ այդ ժամանակ Խամենեիի գահ բարձրանալը ամենեւին երաշխավորված չէր։ Ընդհակառակը, առաջատար թեկնածուն Ռաֆսանջանին էր։ Նա էլ, հավանաբար, կստանձներ այդ պաշտոնը, եթե չորոշեր, որ Խոմեյնիի մահից հետո նախընտրում է լինել Իրանի նախագահը։ Ռաֆսանջանիի կարծիքով, Խոմեյնիի մահից հետո գերագույն առաջնորդի պաշտոնը դառնալու էր պակաս կարեւոր, իսկ նախագահը կվայելեր ամենամեծ հեղինակությունը։ Նա ուրախությամբ գերագույն առաջնորդի պաշտոնը զիջեց իր ընկեր Խամենեիին եւ նույնիսկ բարեխոսեց Խոմեյնիի եւ փորձագետների ժողովի մոտ Խամենեիի համար։ Խոմեյնին մահացավ 1989-ի հունիսի 3-ին, հաջորդ օրը Խամենեին նշանակվեց նրա իրավահաջորդ, իսկ հաջորդ ամիս Ռաֆսանջանին ընտրվեց նախագահ։ Բայց Ռաֆսանջանին սխալվում էր՝ կարծելով, որ սահուն կերպով ձեռք կբերի Իրանի անվիճելի իշխանությունը։ Երկու բարձրաստիճան պաշտոնյաները շուտով տարաձայնություններ ունեցան հետպատերազմական քաղաքականության շուրջ եւ սկսեցին պայքարը իշխանության համար։ Սկզբում Ռաֆսանջանին առավելություն ուներ։ Նա Խոմեյնիի ամենաընդունակ աշակերտն էր եւ Իրանի ամենախորամանկ քաղաքական գործիչը։ Նա նաեւ հստակ օրակարգ ուներ երկրի քայքայվող տնտեսությունն ու ենթակառուցվածքները վերականգնելու համար։ Խամենեին հստակ ծրագիր չուներ։ Առավել մտահոգիչ էր, որ նա լեգիտիմություն չուներ։ Ռաֆսանջանին նախագահ դարձավ՝ հաղթելով ընտրություններում, իսկ Խոմեյնին՝ գերագույն առաջնորդ՝ գլխավորելով հեղափոխությունը, ապա Խամենեին իր պաշտոնը ձեռք բերեց գաղտնի գործարքներով։ Նա չուներ ժողովրդի աջակցությունը։ Սակայն Խամենեին գիտակցեց իր թույլ դիրքը եւ սկսեց փնտրել մի խումբ, որն այն կամրապնդի։ Երկար փնտրելու կարիք չեղավ. ԻՀՊԿ-ն էլ նոր քաղաքական գործընկեր էր փնտրում։ Պահապաններն օգնել էին Խոմեյնիին հաղթել իր մրցակիցներին հեղափոխությունից հետո, բայց Իրաքի հետ պատերազմի ավերածությունները եւ բարձր ծախսերը վնասել էին ԻՀՊԿ-ի դիրքը, իսկ Ռաֆսանջանին քայլեր էր ձեռնարկում նրանց ազդեցությունը սահմանափակելու համար։ Խամենեին աջակցեց Հեղափոխության պահապաններին, որոնց նպատակն էր կրկին համախմբել հասարակությունը պահպանողական իսլամական բարքերի շուրջ։ Նա օգտագործեց իր պաշտոնի հեղինակությունը՝ ԻՀՊԿ հրամանատարներին ներքին քաղաքականության մեջ ավելի մեծ ձայն եւ իրանական հասարակությունում ավելի մեծ իշխանություն տալու համար։ ԻՀՊԿ-ն, իր հերթին, օգտագործեց իր զինված ուժը՝ սանձելու եւ ձերբակալելու բարեփոխիչներին, այդ թվում՝ Ռաֆսանջանիի հետ կապ ունեցողներին։ Երբ Ռաֆսանջանին երկու ժամկետից հետո լքեց պաշտոնը, նախագահական իշխանությունն արդեն կորցրել էր նախկին փայլը։ Հազարամյակի սկզբին Խամենեիի եւ Պահապանների կորպուսի միջեւ սիմբիոտիկ հարաբերությունները ապահովել էին Թեհրանում կոշտ գծի կողմնակիցների իշխանությունը: ԻՀՊԿ-ն բազմիցս ճնշել է բարեփոխումների կողմնակիցների եւ ուսանողների ցույցերը: Այն թույլ չտվեց Ռաֆսանջանիի բարեփոխիչ իրավահաջորդ Մոհամմադ Խաթամիին որեւէ նշանակալի փոփոխություն կատարել: Նույնիսկ կոշտ գծի կողմնակից Մահմուդ Ահմադինեժադը, որը զբաղեցրել էր նախագահի պաշտոնը 2005-2013 թվականներին, մարգինալացվեց Խամենեիի եւ ԻՀՊԿ-ի կողմից՝ գործադիր իշխանության վրա ազդեցությունը վերականգնելու փորձերի համար: Միայն Խամենեին եւ ԻՀՊԿ-ն կարող էին իրական իշխանություն ունենալ: Վեհության մոլուցքը Գերագույն առաջնորդի համագործակցությունը ԻՀՊԿ-ի հետ մասամբ աշխատեց նրանց ընդհանուր ներքին պահպանողական իսլամիստական օրակարգի շնորհիվ։ Սակայն այն գործունակ էր նաեւ համաշխարհային հարցերի վերաբերյալ համահունչ տեսակետներով պայմանավորված։ Երկուսն էլ ձգտում էին Իրանի արտաքին քաղաքականության կենտրոնում տեսնել Խոմեյնիի՝ աշխարհի մասին տեսակետը, որ ԱՄՆ-ն իսլամական քաղաքակրթության գլխավոր թշնամին է, իսկ Իսրայելը՝ ամերիկյան ազդեցության հիմնական մեխանիզմը։ «Երուսաղեմի ազատագրումը», այսինքն՝ Իսրայելի պարտությունը որպես հրեական պետություն, եւ Ամերիկայի գլխավորած միջազգային կարգի տապալումը դարձան նրանց հիմնական նպատակները։ Սկզբում առաջընթացը փոփոխական էր։ Իսլամական հեղափոխությունը արտահանելու ձգտումը կորցրեց իր թափը Իրաքի հետ պատերազմի ֆոնին։ 1990-ականները դարձան ներքին խնդիրներով լի ժամանակաշրջան, իսկ ԻՀՊԿ-ի արտաքին գործողությունները հիմնականում սահմանափակվեցին ահաբեկչությամբ։ Սակայն ԻՀՊԿ-ն հավակնություններից չհրաժարվեց, եւ երբ ԱՄՆ-ն 2001-ին ներխուժեց Աֆղանստան եւ 2003-ին՝ Իրաք, նրանց ճակատագիրը փոխվեց։ Երկու գործողություններն էլ ստեղծեցին անվերջ հակամարտություններ, որոնք հեշտ էր շահագործել, եւ Իրանը, որը սահմանակից է երկու պետություններին, կատարյալ դիրքում էր՝ օգտվելու տարածաշրջանային ցնցումներից: Աֆղանստանում Իրանն օգնեց հակամարտության երկու կողմերին էլ, բայց ի վերջո աջակցեց Թալիբանի խմբավորումներին՝ միջոցներ եւ զենք տրամադրելով: Իրաքում Թեհրանը ստեղծեց նոր աշխարհազորայիններ՝ ամերիկյան ուժերի դեմ պայքարելու համար: Երբ ԱՄՆ զորքերը 2011 թվականին լքեցին Իրաքը, այս կապերը պահպանվեցին, եւ Թեհրանը դարձավ Բաղդադում ամենաազդեցիկ արտաքին խաղացողը: Իրանն օգտագործեց այս հաջողությունը որպես ձեւանմուշ: Երբ 2010-ականներին տարածաշրջանում տարածված «Արաբական գարունը» նոր հակամարտություններ առաջացրեց, ԻՀՊԿ-ն օգտագործեց անկայունությունը, որ տարբեր զինված ուժերի հետ հարաբերություններ հաստատի, Սիրիայում՝ Բաշար ալ-Ասադի կառավարությունը փլուզումից փրկելու, հետո՝ հուսիթներին Եմենում իշխանության գալուն օգնելու համար: Խամենեիի վճռական արտաքին քաղաքականությունը զուգորդվում էր Իրանը մեծ ռազմական տերության վերածելու նկրտումների հետ։ Վարչակարգը մեծ ներդրումներ կատարեց զենքի մեջ, ինչը թույլ տվեց Իրանին հեռվից սպառնալ իր թշնամիներին եւ հանգեցրեց բարդ հրթիռային եւ անօդաչու թռչող սարքերի ծրագրերի մշակմանը: Վարչակարգը աշխատեց նաեւ միջուկային հարստացման ոլորտում: Չնայած Թեհրանը մշտապես հերքում էր, որ փորձում է միջուկային զենք արտադրել (Խամենեին նույնիսկ այն արգելող կրոնական հրամանագիր արձակեց), ծրագրի առաջընթացը շատ ավելի մեծ էր, քան անհրաժեշտ էր քաղաքացիական օգտագործման համար։ Իրանի միջուկային ջանքերը երկրին տվեցին առնվազն  ռումբ ստեղծելու համար անհրաժեշտ նյութեր ու գիտելիք։ Որոշ ժամանակ այս ռազմավարությունը արդյունավետ էր։ 2020-ականների սկզբին Իրանը գերիշխող քաղաքական միավոր էր Մերձավոր Արեւելքի մեծ տարածքում՝ ներառյալ Իրաքը, Լիբանանը եւ Եմենը։ Իրանի էքսպանսիոնիզմը եւ դրա հետեւանքով առաջացած հակամարտությունները է՛լ ավելի հզորացրին ԻՀՊԿ-ը վարչակարգի ներսում՝ դարձնելով այն արտաքին գործերում գերիշխող ձայն։ Անվտանգության հետ կապված լայնածավալ ծրագրերը թույլ տվեցին ԻՀՊԿ-ին վերահսկել նաեւ Իրանի տնտեսության հսկայական մասը։ Սակայն դրա գինն ահռելի մեծ էր։ Օրինակ՝ հսկայական ռազմական ծախսերը խանգարեցին Թեհրանին ներդրումներ կատարել Իրանի ժողովրդի օգտին։ Երկրի միջուկային եւ հրթիռային ծրագրերը հանգեցրին ԱՄՆ խիստ պատժամիջոցների։ Իրանի տնտեսությունը անկում ապրեց, իսկ գնաճը կտրուկ աճեց։ Իրանցիները սկսեցին բողոքել իրենց չընտրված բռնապետի դեմ՝ սկզբում 2009-ին, հետո պարբերաբար՝ 2017-ից մինչեւ 2022 թվականը, եւ վերջերս՝ 2025թ. դեկտեմբերին եւ 2026թ. հունվարին։ Ի վերջո, Թեհրանը սկսեց միջազգային անհաջողությունների բախվել։ Երբ «Համաս»-ը՝ Իրանի դաշնակիցներից մեկը, 2023-ի հոկտեմբերի 7-ին հարձակվեց Իսրայելի վրա, հրեական պետությունը այլեւս չհրաժարվեց Իսլամական Հանրապետության կարողությունները ոչնչացնելու իր նախկին մտադրությունից։ Հաջորդ երկու տարիներին Իսրայելը բազմիցս հարվածներ հասցրեց «Հեզբոլլահ»-ին, Սիրիայում ԻՀՊԿ դիրքերին եւ հուսիթներին։ Արդյունքում ոչնչացվեցին Իրանի բազմաթիվ ՀՕՊ համակարգեր եւ հրթիռների արտադրության օբյեկտներ, եւ ԱՄՆ-ի օգնությամբ ռմբակոծվեցին ու թաղվեցին բազմաթիվ միջուկային օբյեկտներ։ 2026-ի փետրվարին երկու երկրները կրկին հարձակվեցին՝ սպանելով Խամենեիին եւ այլ ականավոր պաշտոնյաների, եւ հսկայական վնաս հասցրին Իրանի ողջ ռազմական եւ անվտանգության ապարատին։ Հավատքի ճգնաժամ Խամենեիի մահը փոփոխությունների դուռ բացեց Իրանում։ Սակայն մինչ այժմ դրա հիմնական հետեւանքը ԻՀՊԿ-ի հզորացումն է։ Նախքան սպանությունը միայն Խամենեին էր վերահսկում Պահապանների քմահաճույքները եւ ապահովում էր, որ չնայած ԻՀՊԿ-ն ստանում էր այն, ինչ ուզում էր, այն երբեք իրեն լիովին հաղթանակած չհամարի։ Հիմա ԻՀՊԿ-ն իրեն հավասարը չունի։ Անկախ նրանից՝ կմնա Մոջթաբա Խամենեին, թե ոչ, գերագույն առաջնորդի գրասենյակն այլեւս չի կարողանա խոչընդոտել Պահապանների օրակարգին։ Իր հերթին սա նշանակում է, որ Իրանի ընտրված պաշտոնյաները ավելի քիչ իշխանություն կունենան, քան երբեւէ։ Խամենեիի օրոք Իրանի գործադիր իշխանությունը երբեմն հակադրվում էր ԻՀՊԿ-ին. գերագույն առաջնորդը, օրինակ, թույլ տվեց նախագահ Հասան Ռոհանիին՝ 2013-ից 2021 թվականներին ծառայած բարեփոխիչին, բանակցել եւ ստորագրել 2015-ի միջուկային համաձայնագիրը ԱՄՆ-ի հետ՝ չնայած ԻՀՊԿ-ի առարկություններին։ Այսօրվա բարեփոխումների կողմնակից նախագահ Մասուդ Փեզեշքիանը շատ ավելի թույլ դիրքում է։ Այսպիսով, Իրանի ամենահավանական ապագան ռազմական վերահսկողության տակ գտնվող ավտորիտար պետությունն է՝ կրոնապետական առաջնորդով։ Նման կառավարությունն անկասկած ռազմատենչ կլինի։ ԻՀՊԿ-ի մեծ մասը կոշտ գծի կողմնակիցներ են, ուստի այն պատրաստ է շարունակել հակամարտել Իսրայելի եւ ԱՄՆ-ի հետ եւ երկրի տնտեսության մնացորդները ուղղել բանակի վերակառուցմանը։ Օգնության համար այս պաշտոնյաները, հավանաբար, կդիմեն Չինաստանին եւ Ռուսաստանին՝ Իրանի երկու հիմնական հովանավորներին։ Սակայն այս ուղին հղի է լուրջ մարտահրավերներով։ Պեկինը եւ Մոսկվան զբաղված են իրենց արտաքին քաղաքականության խնդիրներով եւ պետք է հավասարակշռեն Իրանի հետ իրենց կապերը արաբական պետությունների հետ հարաբերություններով, որոնց զայրացնում է այն, որ Իրանը հարձակվել է իրենց վրա՝ ի պատասխան ԱՄՆ եւ Իսրայելի հարվածների։ Քիչ հավանական է, որ նրանք օգնեն Իրանին վերականգնել կորցրած տարածաշրջանային ազդեցությունը։ Մինչդեռ Թեհրանը սնանկ է։ Այն չի կարող արագ վերականգնել իր բանակը, ստեղծել նոր ստորգետնյա ենթակառուցվածքներ՝ միջուկային ծրագիրը վերսկսելու համար կամ վերազինել իր դրածոներին, հատկապես՝ այս ամենն անել  միանգամից։ Իրանի ագրեսիան եւ փոխզիջման գնալու անկամությունը նոր հարձակումներ կհրահրեն: Եվ որքան էլ վարչակարգը մխիթարվի դիմադրության միապաղաղ հռետորաբանությամբ, կոշտ հայտարարությունները չեն լուծի Իրանի ժողովրդի ծայրահեղ դժգոհությունը, չեն կանխի ապագա անկարգությունները: Իշխանության մեջ մնալու համար վարչակարգի պաշտոնյաները ստիպված կլինեն կրկին ապավինել բռնությանը։ ԻՀՊԿ-ն դեմ չէ դրան: Իր առաջնորդների համար կարեւոր է միայն իշխանության մեջ մնալը՝ իրենց պայմաններով: Նրանց սնում է Իսրայելի եւ ԱՄՆ-ի նկատմամբ իրենց զայրույթը, իսկ այն պատերազմի շնորհիվ բազմապատկվել է: Բայց վարչակարգի ոչ բոլոր անդամներն են ցանկանում, որ Իրանի ապագան նման լինի անցյալին՝ հատկապես հաշվի առնելով, որ նախկին քաղաքականությունը հանգեցրել է աղետի, եւ ոմանք ուզում են այլ ուղղություն ընտրել: Նրանց թվում է նաեւ Փեզեշքիանը: Մարտին նախագահը խնդրեց ԻՀՊԿ-ին համագործակցել իր կառավարության հետ՝ Իրանի պատերազմից հետո ծանր տնտեսական իրավիճակը նախապես լուծելու համար: IranWire-ի հաղորդման համաձայն, երբ ԻՀՊԿ-ի երիտասարդ սպան հանդիպման ժամանակ անտեսեց Փեզեշքիանին՝ հայտարարելով, որ մշտական արտակարգ դրությունը լավ է Թեհրանի համար, քանի որ ոչ մի իրանցի «չի համարձակվի դժգոհություն հայտնել», նախագահն ապշեց։ «Սա պատասխան չէ՛, - վրա բերեց նա։ - Նշանակում է, որ պատերազմի ավարտից հետո մենք պետք է կրկի՞ն սպանենք բողոքողներին։ Սա՞ եք անվանում պլանավորում»։ Դա չի նշանակում, որ Իրանը ԻՀՊԿ-ից պոկելը հեշտ կլինի՝ հաշվի առնելով, թե հարկադրանքի ինչ ուժ ունի կազմակերպությունը։ Իրանում Պահապանների համեմատական իշխանությունը մեծացել է հարձակումներից ի վեր, սակայն նրանց բացարձակ իշխանությունը նվազել է։ Ի վերջո հենց ԻՀՊԿ-ի ռազմավարությունն ու քաղաքականությունն էր, որ Իրանը հասցրեց պարտության եզրին, սնանկացրեց տնտեսությունը եւ ժողովրդի մեծ զանգվածներին շրջեց վարչակարգի դեմ։ Արդյունքում ԻՀՊԿ-ն կորցրեց ներքին քաղաքական կապիտալը եւ խոցելի դարձավ վարչակարգի ներսում քննադատների համար։ ԻՀՊԿ-ը իշխանություն ձեռք բերեց, քանի որ Ալի Խամենեին այլեւս չկա որպես զսպող ուժ։ Սակայն Խամենեի մահից հետո ԻՀՊԿ-ն զրկվեց իր ամենամեծ եւ ամենաազդեցիկ աջակցից։ ԻՀՊԿ-ն կարող է նաեւ դժվարություններ ունենալ իր հարկադրանքը կիրառելու հարցում: Պատերազմն ավերեց նրանց շարքերը, այդ թվում՝ սպանելով ամենաունակ անձանցից շատերին, օրինակ՝ անվտանգության բարձրաստիճան պաշտոնյա Ալի Լարիջանիին եւ Խամենեիի ավագ խորհրդական Ալի Շամխանիին: Մինչդեռ բարեփոխումների կողմնակից ամենաիրազեկ առաջնորդները մեծ մասամբ կենդանի են մնացել՝ Փեզեշքիանը, Ռոհանին եւ Խաթամին: Նրանց թվում է նաեւ Ահմադինեժադը, որն իր նախագահությունից հետո դարձավ ստատուս քվոյի քննադատ եւ փաստացի տնային կալանքի տակ հայտնվեց: (ԱՄՆ-ի եւ Իսրայելի հարվածները թերեւս օգնեցին նրան ազատվել դրանից): Վերջապես, նրանց թվում են ԻՀՊԿ-ի արտաքուստ կոշտ գծի ջատագովները, որոնք պակաս դոգմատիկ են, օրինակ՝ խորհրդարանի խոսնակ Մոհամադ Բաքեր Քալիբաֆը, որը փորձել է իրեն ներկայացնել որպես իրատես ղեկավար եւ որը բավական ազդեցություն ունի համակարգում՝ այն փոխելու համար: Այս պաշտոնյաները խորամանկ գործիչներ են եւ կարող են օգտագործել Իրանի վարչակարգի նորահայտ թուլությունը՝ փոփոխություններ իրականացնելու համար: Նրանք կարող են դա անել՝ միավորելով պետությունը, հետնաբեմում գործելով՝ աջակցություն ստանալ այլ ուղու համար, եւ իրենց աշխատանքը հանրությանը ներկայացնել: Եթե այս գործիչները կարողանան մշակել երկրի տնտեսությունը բարելավելու, անապահովության խնդիրը լուծելու եւ սոցիալական ճնշումները մեղմելու հստակ ծրագիր (այս ամենը՝ պահպանելով կրոնապետական համակարգը), ապա ԻՀՊԿ-ին դժվար կլինի նրանց անտեսել: Փոփոխություն, որին կարելի է հավատալ Կա եւս մեկ խումբ, որը կարող է ստիպել Թեհրանին փոխել ուղղությունը. հասարակ իրանցիները: Նրանք են ազգային լեգիտիմության ամենահզոր պոտենցիալ աղբյուրը: Նրանք դեռեւս իրական պաշտպան չեն ունեցել կառավարության ներսում, բայց վարչակարգի ներսում կարող է լինել մեկը, որը կօգտվի այդ լավ հնարավորությունից: ԻՀՊԿ-ն շրջանցելու կամ այն վերափոխելու լավագույն հնարավորությունն այս նախաձեռնող անձի համար կլինի անմիջապես ժողովրդին դիմելը: Անցյալի զանգվածային բողոքի ցույցերը էական բարեփոխումների չհանգեցրին: Սակայն իրանական հասարակությունում դեռ կան ազդեցություն ունեցող դասակարգեր: Մեկը երկրի մանր առեւտրականներն են՝ բազարիները, որոնք Իրանի բնակչության փոքր տոկոսն են, բայց վերահսկում են ավանդական տնտեսությունը եւ կարեւոր քաղաքային կենտրոնները: Իսլամական Հանրապետության պատմության առաջին երկու տասնամյակներին բազարիները կրոնապետության ամենակարեւոր ընտրազանգվածն էին, սակայն տնտեսական անկայունության տարիները խաթարել են նրանց աջակցությունը վարչակարգին: Նմանապես Իրանի բազմաթիվ արհմիություններն ու միությունները ազդեցություն ունեն Իրանի էներգետիկայի եւ տրանսպորտի ոլորտների վրա եւ տուժել են երկրի անկումից: Եթե բազարիները եւ աշխատավորների խմբերը միավորվեն, նրանք կարող են գործադուլներով եւ բոյկոտներով կանգնեցնել տնտեսության մեծ մասը։ Իրանի երիտասարդ սերունդը նույնպես կարող է հզոր դաշնակից լինել։ Երիտասարդները որեւէ կապ չունեն 1979 թվականի հեղափոխության հետ եւ ճանաչում են միայն կոռումպացված եւ դաժան վարչակարգը։ Նրանց կյանքը ձեւավորվել է տասնամյակների հակամարտություններով եւ զրկանքներով։ Նրանք գլխավորել են վերջին բողոքի ցույցերի մեծ մասը եւ ամենաշատն են տուժել այլախոհության դեմ դաժան արշավից։ Այնուամենայնիվ, հենց նրանք են քաղաքականապես ամենաակտիվ ժողովրդագրական խումբը։ Փոփոխությունների համար պայքարող նախաձեռնող քաղաքական գործիչը կարող է միլիոնավոր ոգեւորված հետեւորդներ ձեռք բերել, եթե հաջողությամբ մոտիվացնի այս խմբին։ Եթե Իրանի իրատեսները կամ բարեփոխիչները կարողանան իշխանության գալ, երկրի ապագան շատ տարբեր կլինի անցյալից։ Նոր առաջնորդները, հավանաբար, կկենտրոնանան տնտեսության բարելավման եւ կառավարության աջակցության ընդլայնման վրա, ինչը կստիպի Վաշինգտոնի հետ մշտական հակամարտությունից ազատվելու ուղիներ փնտրել։ Հետեւաբար, նրանք կձգտեն կա՛մ մեծ համաձայնագիր կնքել ԱՄՆ-ի հետ, կա՛մ մի շարք փոխզիջումների կգնան, որոնք կհանգեցնեն զիջումների միջուկային եւ ռազմական ճակատներում՝ պատժամիջոցների մեղմացման դիմաց։ Դա Իրանի ժողովրդին հույս կտա եւ, հետեւաբար, կնվազեցնի ապստամբելու ցանկությունը։ ԱՄՆ-մ պետք է փորձի հզորացնել այս իրատեսներին, ոչ թե պարզապես ոչնչացնել նրանց մրցակիցներին։ Օրինակ՝ Վաշինգտոնը պետք է դիվանագիտորեն շփվի նրանց հետ, ովքեր պատրաստ են բանակցել։ Վաշինգտոնի հետ ուղիղ կապ ունենալն ինքնին պրագմատիկ տարրերին ավելի մեծ ազդեցություն կտա համակարգի ներսում։ ԱՄՆ-ն պետք է նաեւ չափավոր խրախուսանքներ առաջարկի Իրանին, օրինակ՝ մեղմել թիրախային պատժամիջոցները՝ հիմնական ոլորտներում փոխզիջման գնալու դիմաց։ Նույնիսկ չափավոր իրանցի առաջնորդները երեւի չեն ընդունի Վաշինգտոնի մաքսիմալիստական պահանջները, բայց նրանք կարող են համաձայնվել աստիճանական քայլերին, որոնք սկզբում կկենտրոնանան միջուկային հարցի վրա, իսկ հետո կտարածվեն ռազմական եւ արտաքին քաղաքականության վրա։ ԱՄՆ պաշտոնյաները կարող են նաեւ ճնշում գործադրել, որ Իրանը թույլ տա ավելի մեծ սոցիալական ազատություններ եւ դադարեցնի կրոնական փոքրամասնությունների հետապնդումը, ինչը կնվազեցնի հակակառավարական տրամադրությունները։ Նման միջոցառումները համադարման չեն։ Վարչակարգի իրատեսները դժվար թե ժողովրդավարության կողմնակից լինեն։ Թեեւ Իրանին կործանման եզրին հասցրին կոշտ գծի կողմնակիցները, լիովին մեղսակից էին նաեւ երկրի չափավոր ուժերը։ Բոլոր ռմբակոծություններից հետո վարչակարգը մնում է անփոփոխ, եւ չկա կենսունակ այլընտրանք, որը պատրաստ կլինի փոխարինել այն։ Այսպիսով՝ Թեհրանը բարեփոխելու ամենաարդյունավետ միջոցը փոփոխություններին աջակցող ներսի մարդկանց հետ աշխատելն է։ Նրանք գիտեն, թե ինչպես է գործում համակարգը եւ ինչպես այն աշխատեցնել։ Ուլտրապահպանողականների տասնամյակներ տեւած գերիշխանությունից հետո Իրանում տիրող քաոսը նշանակում է, որ այս չափավոր ուժերը վերջապես հնարավորություն ունեն փոփոխություններ իրականացնելու։ Թարգմանությունը՝ Մարիա Սադոյանի Այս հոդվածը թարգմանվել եւ հրապարակվել է «Գալուստ Կիւլպէնկեան» Հիմնարկութեան աջակցությամբ : Հոդվածում արտահայտված մտքերը պարտադիր չէ, որ արտացոլեն «Գալուստ Կիւլպէնկեան» Հիմնարկութեան կամ Մեդիամաքսի տեսակետները:

Go to News Site