Mediamax
Ներկայացնում ենք Միջազգային ճգնաժամային խմբի Հարավային Կովկասի հարցերով ավագ վերլուծաբան Ջոշուա Կուչերայի Iran Conflict Threatens Armenia-Azerbaijan Progress հոդվածի հայերեն թարգմանությունը։ Ջոշուա Կուչերա Անցյալ տարի ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը մեծ ձեռքբերում գրանցեց։ Սպիտակ տանը տեղի ունեցած անակնկալ գագաթնաժողովի եւ ստեղծագործական դիվանագիտության շնորհիվ նրան հաջողվեց վերսկսել վաղեմի թշնամիներ Ադրբեջանի եւ Հայաստանի միջեւ խաղաղության գործընթացը եւ խթանել այնպիսի դիվանագիտական առաջընթաց, ինչպիսին տարածաշրջանը չէր տեսել տասնամյակներ շարունակ։ Թրամփի՝ որպես համաշխարհային խաղաղարար չափազանցված ջանքերի ֆոնին սա իսկական հաղթանակ էր։ Սակայն հիմա Իրանի դեմ պատերազմի հետեւանքները սպառնում են չեզոքացնել Կովկասում նրա նվաճումները: Հայաստանի եւ Ադրբեջանի պաշտոնյաները մտահոգություն են հայտնում, որ Թրամփի արտաքին քաղաքական գործիչների վստահելի նեղ շրջանակը շեղել է ուշադրությունը տարածաշրջանից: Նույնիսկ հայտարարված հրադադարից հետո Սպիտակ տունը որոշ ժամանակ կենտրոնանալու է Իրանի վրա: Արդյունքում, Կովկասում խաղաղության հասնելու խթանը կարող է կորսվել: Երբ Թրամփը ներգրավվեց հայ-ադրբեջանական խաղաղության գործընթացում, այն արդեն զգալի առաջընթաց էր գրանցել։ 2020-2023 թվականներին իրականացված ռազմական գործողությունների արդյունքում Ադրբեջանը վերադարձրել էր 1990-ականների պատերազմի ժամանակ հայկական ուժերի կողմից օկուպացված բոլոր տարածքները, մասնավորապես՝ Լեռնային Ղարաբաղը եւ մի քանի հարակից ադրբեջանական շրջաններ։ Թուլացած Հայաստանը չէր կարող շարունակել մարտերը, եւ երկու կողմերն էլ պատրաստ էին լուրջ բանակցությունների։ 2025 թվականի սկզբին նրանք արդեն ավարտել էին խաղաղության համաձայնագրի տեքստի մշակումը։ Սակայն երկու առանցքային խնդիր մնացել էր։ Մեկը Հայաստանի սահմանադրության հարցն էր, որն անուղղակի հղումներ է պարունակում Լեռնային Ղարաբաղի նկատմամբ տարածքային պահանջների վերաբերյալ։ Ադրբեջանը պահանջում է, որ այս ձեւակերպումը հանվի վերջնական խաղաղության պայմանագրի ստորագրումից առաջ։ Երկրորդ վիճելի կետը Ադրբեջանի հիմնական տարածքը եւ Նախիջեւանի էքսկլավը հարավային Հայաստանի միջոցով կապող տրանսպորտային երթուղու ստեղծումն էր։ Սա առաջին անգամ ամրագրվել էր Ռուսաստանի միջնորդությամբ 2020 թվականին կնքված հրադադարի համաձայնագրում, որը վերջ դրեց մարտական գործողություններին: Համաձայնագրով նախատեսվում էր, որ երթուղու անվտանգությունը կապահովեն ռուսական սահմանապահ զորքերը։ Սակայն, 2022 թվականին Ռուսաստանի կողմից Ուկրաինա ներխուժումից հետո, Կրեմլի ազդեցությունը Կովկասում կտրուկ նվազեց, եւ այդ պայմանավորվածությունն անիրատեսական դարձավ։ Այդուհանդերձ, Ադրբեջանը շարունակում էր մեծ կարեւորություն տալ այս երթուղուն, որը կապահովեր ուղիղ կապ Նախիջեւանի, ապա նաեւ Թուրքիայի հետ։ Բաքուն պնդում էր, որ երթուղին պետք է լինի «անարգել», մի եզրույթ, որը ներառված էր սկզբնական հրադադարի տեքստում, սակայն տարբեր կերպ էր մեկնաբանվում կողմերի կողմից։ Իր մաքսիմալիստական դիրքորոշմամբ՝ Ադրբեջանը պահանջում էր, որ իր բեռնատարները եւ գնացքները չկանգնեն Հայաստանի սահմանին՝ անձնագրային կամ մաքսային ստուգումների համար։ Հայաստանը մերժեց պահանջը՝ պնդելով, որ դա Հայաստանի ինքնիշխանության անընդունելի խախտում է: Եվ ահա գործի անցավ Թրամփը։ Նրա արտաքին քաղաքական թիմը, որը, ըստ երեւույթին, փնտրում էր խաղաղության համաձայնագրեր, Հայաստանը եւ Ադրբեջանը դիտարկեց որպես «հեշտ ավար»։ Նրանք առաջարկեցին լուծում, որի համաձայն՝ Հայաստանը կպահպաներ իր սահմանների նկատմամբ իրավական վերահսկողությունը, սակայն փաստացի ստուգումները կիրականացվեն երրորդ երկրի մասնավոր ընկերության աշխատակիցների կողմից։ Առաջարկը նոր չէր. ամերիկացի եւ եվրոպացի պաշտոնյաները նմանատիպ գաղափար առաջ էին քաշել իրենց միջնորդական ջանքերի ընթացքում՝ նախքան Թրամփի պաշտոնավարումը, սակայն Թրամփի թիմը որոշ փոփոխություններ մտցրեց։ Մասնավորապես, նախատեսվում է, որ երթուղին կգործարկվի հայ-ամերիկյան համատեղ ձեռնարկության կողմից։ Եվ, իհարկե, այն կկոչվի նախագահի անունով՝ «Թրամփի միջազգային խաղաղության եւ բարգավաճման ուղի»՝ TRIPP: 2025 թվականի օգոստոսին Թրամփը երկու երկրների ղեկավարներին հրավիրեց Սպիտակ տուն՝ համաձայնագիրը ստորագրելու համար։ Նրա՝ Հայաստանի եւ Ադրբեջանի առաջնորդների հետ ժպտացող ու ձեռքսեղմող պատկերները Կովկասում շատերի համար անսպասելի տեսարան էին։ Թրամփի ներգրավվածության ակնհայտ ինքնագովազդային բնույթը, բնականաբար, նաեւ կասկածներ առաջացրեց։ Շատերը հարցականի տակ էին դնում՝ արդյո՞ք նրա վարչակազմը պատրաստ է իրականացնել նման բարդ նախաձեռնության համար անհրաժեշտ հետեւողական եւ մանրակրկիտ աշխատանքը, հատկապես, որ Թրամփը, կարծես, չգիտեր այն երկրների անունները, որոնց հետ գործ ուներ, դրանք բազմիցս անվանելով «Ալբանիա» եւ «Աբերբաջան»: Այնուամենայնիվ, Թրամփի նախաձեռնությունը որոշակի թափ հաղորդեց գործընթացին։ Սպիտակ տան գագաթնաժողովից հետո կողմերը սկսեցին ավելի ակտիվ քայլեր ձեռնարկել հարաբերությունների բարելավման ուղղությամբ։ Ադրբեջանական վերլուծական կենտրոնների ներկայացուցիչները սկսեցին այցելել Հայաստան, եւ հակառակը։ Ադրբեջանը սկսեց վառելիք մատակարարել Հայաստանին եւ թույլատրեց հացահատիկի տարանցումը Ռուսաստանից եւ Ղազախստանից իր տարածքով դեպի Հայաստան։ Մեկ տարի առաջ նման զարգացումները դժվար կլիներ պատկերացնել։ Ադրբեջանը, որը նախկինում սպառնալիքներ էր հնչեցնում Հայաստանի հասցեին այս երթուղու հարցում, զգալիորեն մեղմացրեց իր հռետորաբանությունը։ Միեւնույն ժամանակ, հայկական կողմում նոր պատերազմի վերաբերյալ մտահոգությունները սկսեցին նվազել։ Այս դրական դինամիկան մասամբ պայմանավորված էր նրանով, որ երկու առաջնորդներն էլ՝ յուրաքանչյուրը իր հաշվարկներով, ձգտում էին շահել Թրամփի բարեհաճությունը՝ գիտակցելով, որ նրա՝ որպես խաղաղարարի հեղինակությունը մեծապես կախված է իրենցից։ Հունվարին Միացյալ Նահանգները եւ Հայաստանը հրապարակեցին համաձայնագրի տեքստը, որը ուրվագծում էր TRIPP նախաձեռնության շրջանակը։ Սա ցույց տվեց, որ ամերիկյան կողմը զգալի նախապատրաստական աշխատանք էր իրականացրել կուլիսներում, եւ քննադատների կասկածները մեծապես չափազանցված էին։ Փետրվարի սկզբին ԱՄՆ փոխնախագահ Վենսը այցելեց Հայաստան եւ Ադրբեջան՝ ընդգծելով Վաշինգտոնի վճռականությունը՝ նախաձեռնությունը մինչեւ վերջ հասցնելու հարցում։ Այդ ընթացքում Թրամփը նույնիսկ սկսեց ճիշտ արտասանել «Ադրբեջան» անունը։ «Ես հիմա սիրում եմ դա ասել։ Գիտեք, սկզբում դժվարանում էի»,- նշեց նա փետրվարի 19-ին իր այսպես կոչված «Խաղաղության խորհրդի» բացման ընթացքում, որին մասնակցում էին Հայաստանի եւ Ադրբեջանի ղեկավարները։ Սակայն դրանից ընդամենը մեկ շաբաթ անց Թրամփը հարձակվեց Իրանի վրա։ Այս պատերազմը ու դրան ուղեկցող դիվանագիտական ջանքերը այժմ տարբեր ռիսկեր են ստեղծում TRIPP նախաձեռնության, եւ, ընդհանրապես, հայ-ադրբեջանական հարաբերություններում արձանագրված առաջընթացի համար։ TRIPP նախագծի առաջին փուլը իրականացվելու է Հայաստանի ամենահարավային հատվածում՝ անմիջապես Իրանի սահմանի հարեւանությամբ։ Այս պայմաններում այն ընկերությունները, որոնց ԱՄՆ-ը նախատեսում էր ներգրավել նախագծի կառուցման եւ շահագործման մեջ, արդեն վերանայում են իրենց ներդրումային ծրագրերը՝ գնահատելով անվտանգության ռիսկերը։ Երեւանի աղբյուրների փոխանցմամբ՝ տեղում հետազոտություններ իրականացնող ամերիկյան ընկերության այցը արդեն հետաձգվել է պատերազմի պատճառով։ Ավելին, թե՛ Երեւանի, թե՛ Բաքվի պաշտոնյաները գործընկերներիս եւ ինձ հետ խոսելիս նշեցին, որ վախենում են՝ պատերազմը կշեղի ԱՄՆ-ի ուշադրությունը TRIPP նախագծից։ Միացյալ Նահանգները եւ Հայաստանը դեռեւս պետք է վերջնական համաձայնություն ձեռք բերեն երթուղին կառավարելու ընկերություն ստեղծելու հարցում. գործնականում նման նախադեպ չկա, եւ գործընթացը պահանջում է բազմաթիվ զգայուն քաղաքական եւ ֆինանսական խնդիրների լուծում։ Այս գործընթացը վարում է նույն փոքր թիմը՝ Թրամփի խորհրդական Սթիվ Վիտկոֆի գլխավորությամբ, ով այժմ ամբողջությամբ կենտրոնացած է Իրանի վրա։ «Ակնհայտ է, որ TRIPP-ը ԱՄՆ վարչակազմի համար առաջնահերթություն չէ, առնվազն այս պահին, քանի որ մենք տեսնում ենք, թե ինչ է կատարվում եւ ինչով են նրանք զբաղված», - մարտին ասել էր Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը։ «Ցավոք, մեծ հավանականություն կա, որ սա կազդի TRIPP-ի իրականացման ժամանակացույցի վրա», - հավելել էր նա։ Ավելի լայն առումով, այս պատերազմը կարող է փոխել ԱՄՆ-ի առաջնահերթությունները Կովկասում՝ ավելի դժվարացնելով խաղաղության հաստատումը: Ներկայիս պայմաններում TRIPP նախագիծը փաստացի կարող է օգտակար լինել Իրանի համար՝ վերականգնելով խորհրդային ժամանակների երկաթուղային ցանցերը, որոնք Նախիջեւանի հանգույցով կապում են Իրանին։ Այն նաեւ հատկապես օգտակար կլինի Հայաստանի համար, որն Իրանի ամենակարեւոր առեւտրային եւ անվտանգության գործընկերն է: Արդյո՞ք Վաշինգտոնը կշարունակի հետաքրքրված լինել այն նախագծով, որը օգուտը կբերի Իրանին: Մինչ տարածաշրջանում շատերը ենթադրում էին, որ ԱՄՆ հետաքրքրությունը TRIPP-ի նկատմամբ կնվազի, երբ դրա անվանակիցը հեռանա իշխանությունից, դա տեղի չէր ունենալու մինչև 2028 թվականը։ Ենթադրվում էր, որ մինչ այդ խաղաղության գործընթացը կամրանա։ Սակայն ի՞նչ անել, եթե Թրամփն արդեն կորցրել է հետաքրքրությունը։ Դժվար է կանխատեսել նման անհատականացված դիվանագիտական նախաձեռնության իր հովանավորին կորցնելու հետեւանքները, սակայն պարզ է, որ վերջին ամիսների զգալի առաջընթացի հիմքում կանգնած են Թրամփի ու ԱՄՆ-ի ակտիվ ներգրավվածությունը։ Այս ամենի կորուստը կարող է իրական փորձություն դառնալ խաղաղության գործընթացի համար։ Հրաշալի կլիներ, եթե Իրանի հետ պատերազմը ստիպեր Հայաստանին եւ Ադրբեջանին ավելի ակտիվորեն ներգրավվել խաղաղության գործընթացում: Երկու երկրներն էլ ունեն նմանատիպ մտահոգություններ ԱՄՆ-ի եւ Իրանի միջեւ հակամարտության հնարավոր հետեւանքների վերաբերյալ, եւ դա կարող է նրանց դրդել ակտիվացնել երկկողմ ներգրավվածությունը: Ադրբեջանի մուտքը Նախիջեւան արդեն իսկ վտանգված է. մինչ TRIPP-ի իրականացումը, «մայրցամաքային» Ադրբեջանի եւ Նախիջեւանի միակ գործող ցամաքային ճանապարհը անցնում է Իրանի միջով եւ այժմ փակված է պատերազմի հետեւանքով։ Բացի այդ, երկու իրանական անօդաչու թռչող սարքեր հարվածել են Նախիջեւանին, այդ թվում՝ օդանավակայանին։ Հայ պաշտոնյաներից մեկը նշեց, որ եթե այս պատերազմը սկսվեր մեկ տարի առաջ, հայերը կվախենային, որ Ադրբեջանը այն կօգտագործեր որպես պատրվակ՝ իրենց վրա հարձակվելու համար։ Սակայն այժմ ի հայտ են եկել համագործակցության նոր հնարավորություններ. քննարկվում են կարճաժամկետ տարանցիկ համաձայնագրեր՝ սահմանների փակման խնդիրը լուծելու համար, ինչպես նաեւ Իրանից եկող սպառնալիքների վերաբերյալ օդային պաշտպանության տվյալների փոխանակման հարցը։ Սա, թերեւս, լավագույն սցենարն է։ Եթե այն չիրականանա, Իրանի հետ պատերազմը եւ դրա հետեւանքները կարող են խաթարել Թրամփի իրական ձեռքբերումներից մեկը եւ բացահայտել նրա խիստ անհատականացված ու օպորտունիստական դիվանագիտության ռիսկերը։ Թարգմանությունը՝ Դիանա Մանուկյանի Այս հոդվածը թարգմանվել եւ հրապարակվել է «Գալուստ Կիւլպէնկեան» Հիմնարկութեան աջակցությամբ : Հոդվածում արտահայտված մտքերը պարտադիր չէ, որ արտացոլեն «Գալուստ Կիւլպէնկեան» Հիմնարկութեան կամ Մեդիամաքսի տեսակետները:
Go to News Site