Fréttastofa RÚV
Það er yfirleitt spennuþrungið andrúmsloft þegar styttist í Feneyjatvíæringinn, líklega nafntoguðustu myndlistarhátíð heims. Nú er aðeins einn mánuður til stefnu, hátíðin hefst 9. maí og stendur fram í nóvember. Nú virðist allt vera á suðupunkti. Ástandið í heiminum hefur smitast inn í hátíðarhöldin. Ísrael, Rússland og Bandaríkin setja mark sitt á hátíðina og aðalsýningarstjórinn er látinn. Feneyjatvíæringurinn hefur verið haldinn annað hvert ár, með örfáum undantekningum, frá 1895, og er nú haldin í 61. sinn. Þetta er nokkuð óvenjuleg myndlistarhátíð þar sem hún er annars vegar eins og hálfgerðir Ólympíuleikar eða heimssýning þar sem lönd heimsins, eða menningarmálaráðuneyti hvers ríkis, fá boð um að senda listamann fyrir sína hönd og sýna svo í svokölluðum þjóðarskálum. Sum lönd eiga sínar föstu byggingar á meðan önnur leigja rými á öðru tveggja sýningarsvæðanna eða annars staðar í borginni. Í ár eru það 99 ríki sem senda fulltrúa. Það er líka óvenjulegt að þetta sé hálfgerð keppni í myndlist. Einn þjóðarskáli er valinn bestur og fær gullljónið svokallaða. Samhliða þessu er svo haldin risastór listasýning með mörgu af því nýstárlegasta í listaheiminum. Að þessu sinni nefnist sú sýning In minor keyes, eða Í mollhljómum, og er sýningarstjórinn hin svissnesk-kamerúnska Koyo Kuoh. Fulltrúi Íslands í þetta skiptið er Ásta Fanney Sigurðardóttir og sýning hennar nefnist Pocket Universe, eða Alheimur í vasanum. Í kynningu frá Myndlistarmiðstöð segir að sýningin fjalli öðrum þræði um það hvernig „ímyndunaraflið og vonin opna á margs konar möguleika til aðgerða og hugarfarsbreytinga, sérstaklega á tímum óstöðugleika og óvissu. Tilviljanir og lukka fléttast um sýninguna og birtast í verkum þar sem leikur ræður för, kunnuglegar reglur eru gefnar í skyn en úrslitin eru óþekkt. Möguleikinn á að snúa aftur á byrjunarreit er alltaf til staðar.” Nú eru svo sannarlega tímar óstöðugleika og óvissu. Oft hafa deilumál heimsins ratað inn á þetta svið en eflaust sjaldan jafn mikið og nú. Úkraínustríðið, stríðið á Gaza og Trump hafa öll afgerandi áhrif. Sex þúsund þykja þátttaka Rússlands í andstöðu við markmið hátíðarinnar Byrjum á Rússlandi sem heldur úti skála á hátíðinni í ár ólíkt síðustu tveimur hátíðum. Landinu hefur ekki beint verið bannað að taka þátt en árið 2022, nokkrum mánuðum eftir að innrásin í Úkraínu hófst, ákváðu listamennirnir Kirill Savchenkov og Alexandra Sukhareva að hætta við þátttöku og sögðu að innrásarstríðið væri pólitískt og tilfinningalega óbærilegt. Það væri ekkert pláss fyrir list á meðan saklausir borgarar í Úkraínu væru að láta lífið. Tveimur árum síðar var rússneski skálinn notaður undir sýningu frá Bólivíu en nú ætla Rússarnir ekki að missa af tækifærinu til að koma menningu sinni á framfæri. Nú eru það 50 ungir tónlistarmenn, ljóðskáld og hugsuðir frá Rússlandi og víðar sem eru hluti af samsýningunni The Tree is Rooted in the Sky. Grunnhugmyndin er sögð vera sú að samtal menningarinnar sé í eilífðinni á meðan pólitík sé á hinu jarðneska og tímabundna sviði. Í kringum sex þúsund listamenn og fólk úr menningarlífinu hefur skrifað undir opið bréf þar sem aðstandendur tvíæringsins eru hvattir til að takast á við flækjurnar sem tengjast þátttöku Rússlands undir yfirskriftinni: „Hættum að eðlisgera stríðsglæpi í gegnum list“. Þar er því haldið fram að fyrirhuguð sýning Rússlands sé í andstöðu við yfirlýsingu tvíæringsins frá því í mars 2022 að slíta tengslum við opinbera rússneska aðila svo lengi sem stríðið í Úkraínu varir. Meðal þeirra sem hafa mótmælt þátttöku Rússlands er gjörningalistahópurinn Pussy Riot sem hefur tengingar við Ísland eftir að nokkrir meðlimir fengu ríkisborgararétt hér á landi. Menningarmálaráðherrar og utanríkisráðherrar 22 Evrópulanda sendu ákall til skipuleggjenda tvíæringsins um að endurhugsa boðið til Rússlands og vísuðu í kerfisbundna eyðileggingu á listalífi og menningararfi í Úkraínu. Ráðherrar frá öllum Norðurlöndunum, nema Íslandi, skrifuðu undir yfirlýsinguna. Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins hefur svo gengið lengra og hótað að draga til baka tveggja milljón evra styrk til hátíðarinnar, enda telji framkvæmdastjórnin að líklega sé þátttaka Rússlands brot á skilmálum sem fylgja fjárstuðningnum. Menning í Evrópu ætti að stuðla að og vernda gildi lýðræðisins, standa fyrir opnu samtali, fjölbreytni og tjáningarfrelsi. Þessi gildi séu ekki í hávegum höfð í Rússlandi í dag, er haft eftir talsmanni framkvæmdastjórnarinnar í The Guardian fyrr í mánuðinum. Baktryggðu sér að listamaðurinn gæti ekki sleppt því að opna skálann Þó er annað stríð sem hefur haft meiri áhrif. Fyrir tveimur árum ákvað fulltrúi Ísraels á hátíðinni, Ruth Patir, rétt fyrir opnun að halda skálanum lokuðum. Hún opnaði ekki þó að allt væri tilbúið fyrir sýninguna (M)otherland, eða móðurland eða annað land. Hún sagðist ekki opna fyrr en búið væri að semja um frið og fangaskipti og þannig leysa ísraelska gísla úr haldi. Að þessu sinni baktryggðu ísraelsk stjórnvöld sig og settu inn klausu í samninginn við fulltrúa sinn, rúmensk-ísraelska skúlptúrlistamanninn Belu-Simion Fainaru, þar sem hann skuldbindur sig að halda skálanum opnum allan sýningartímann – sama hvað á dynur. Hálft ár er frá því að Hamas og Ísrael gerðu vopnahlé en ásakanir um stríðsglæpi og þjóðarmorð og ósk um sniðgöngu hafa ekki þagnað. Um miðjan mánuðinn skrifuðu hátt í 200 listamenn og starfsfólk sem kemur að hátíðinni undir opið bréf þar sem þau hvetja til þess að Ísrael fái ekki að taka þátt. Þar er talað um þjóðarmorð Ísraels á Gaza og áhersla lögð á að ofbeldinu hafi einnig verið beint að list og menningarstofnunum sem tvíæringurinn álítur svo heilagar. Íslenski listamaðurinn Ásta Fanney og annar tveggja sýningarstjóranna, Unnar Örn, hafa skrifað undir þetta bréf. Þetta virðist þó ekki ætla að hafa áhrif á opnunina. Ísraelski fulltrúinn mun ekki sýna verk sitt í hinum hefðbundna ísraelska þjóðarskála, enda standa yfir framkvæmdir á þeirri byggingu. Sýning Ísraelans verður í Arsinale sem gagnrýnendur segja óheppilegt. Verkið sé þar í samtali við aðalsýninguna Mollhljómar en sé algjörlega í andstöðu við inntakið í þeirri sýningu. Hættu við að hætta við Áhrif stríðs Ísraels á Gaza hafa einnig haft áhrif á framlag tveggja annarra ríkja, Suður-Afríku og Ástralíu. Í febrúar í fyrra var tilkynnt að listamaðurinn Khaled Sabsabi færi fyrir hönd Ástralíu til Feneyja. Hann er fæddur í Líbanon og lagði hann áherslu á hversu magnað það væri fyrir hann, múslímskan flóttamann, að fá að vera fulltrúi landsins. Þetta væri til marks um hversu opið og umburðarlynt ástralskt samfélag væri. Fljótlega hljómaði þó gagnrýni á valið á listamanninum og í fjölmiðlum voru dregin upp tvö gömul verk listamannsins sem sögð voru hampa hryðjuverkamönnum og jafnvel vera til marks um gyðingahatur listamannsins. Annað verkið notaðist við raunverulegar upptökur af hryðjuverkaárásinni á tvíburaturnana 11. september en hitt við upptökur af leiðtoga líbanska stjórnmálaflokksins og/eða hryðjuverkahópsins Hezbollah, Hassan Nasrallah, sem var drepinn af Ísrael fyrir tveimur árum. Creative Australia, sem hefur umsjón með framlagi Ástralíu, tók þá ákvörðun að hætta við að senda Sabsabi en hann mótmælti og hélt því fram að skoðanagreinin hefði verið misvísandi lýsing á verkum hans. Þetta virtist ætla að verða einhvers konar opinber slaufun á listamanninum því planaðar sýningar hans voru settar á ís og enginn virtist vilja snerta á honum. Kollegar hans sýndu þó stuðning og allir þeir sem höfðu verið tilnefndir til að fara til Feneyja fyrir Ástralíu sögðust ekki myndu taka stað Sabsabi. Hálfu ári síðar var loks tekin ákvörðun um að hann færi þrátt fyrir allt til Feneyja og þar verður hann í maí. Senda ekkert framlag Niðurstaðan varð önnur í áþekku máli í Suður-Afríku. Þar var gjörningalistakonan Gabrielle Goliath valin til að vera fulltrúi landsins. Þegar í ljós kom að hún ætlaði sér að senda vídjólistaverk á átta skjám sem tækist á við dráp ísraelshers á palenstínska ljóðskáldinu Hiba Abu Nada þá kom annað hljóð í strokkinn. Verkið nefnist Elegy, eða harmljóð, og er verkefni sem Goliath hefur unnið og þróað í ýmsum myndum frá árinu 2015. Þar fæst hún við óréttlát dráp á hinum ýmsu hópum, konum og hinsegin fólki í Suður-Afríku, þjóðarmorð Þjóðverja í Namibíu í upphafi 20. aldarinnar og nú morðið á Nada í loftárás á Gaza árið 2023. Menningarmálaráðherra Suður-Afríku, Gayton McKenzie, bað um að verkinu yrði breytt en listakonan neitaði. Þá tók ráðherrann ákvörðun um að draga til baka boð hennar um að taka þátt. McKenzie er þekktur fyrir að vera stuðningsmaður Ísraels, ólíkt mörgum öðrum í ríkisstjórninni sem hefur gengið langt í að fordæma framferði Ísraels á Gaza og sakað um þjóðarmorð fyrir alþjóðadómstólum. Listakonan Gabrielle Goliath taldi ákvörðun ráðherrans ólöglega og fór með málið fyrir dóm en niðurstaða hæstaréttar var að ráðherra hefði heimild til að draga boðið til baka. Niðurstaða sem listakonan og sýningarstjóri hennar sögðu hafa hryllilegar afleiðingar fyrir tjáningarfrelsi suðurafrískra listamanna. Að lokum rann umsóknarfresturinn út og Suður-Afríka sendi ekkert framlag. Í öðrum snúningi á þessari sögu lítur allt út fyrir að verkið verði sýnt eftir allt saman í Feneyjum en ekki á tvíæringnum heldur á hliðarviðburði í kirkju í nágrenni við aðalsýningarsvæðið. Neita að taka þátt vegna ítaka MAGA-hreyfingarinnar Í Bandaríkjunum hafa enn fremur verið átök um þjóðarskálann. Það hafa yfirleitt verið gríðarlega þekktir og virtir listamenn á hátindi ferilsins sem hafa farið fyrir hönd Bandaríkjanna og þótt vera eftirsóknarvert verkefni og mikill heiður. Að þessu sinni gekk þó illa að fá slíka kanónu til að fara og niðurstaðan var að lítið þekktur listamaður, skúlptúrlistamaðurinn Alma Allen, fer fyrir hönd Bandaríkjanna. Ástæðan er sú hvernig fingur forsetans, Donalds Trumps, og MAGA-hreyfingarinnar eru farnir að reyna að herða tökin á menningarlífinu í landinu; skipta sér af einstaka sýningum í söfnum og styrkjaúthlutunum. Ekki var farið eftir þeim ítarlegu ferlum sem hingað til hafa verið notaðir til að velja listamann til að fara fyrir hönd Bandaríkjanna. Sýningarstjórinn og listamaðurinn höfðu aldrei hist eða rætt saman þegar ákvörðunin var tekin. Algjörlega nýtt batterí var stofnað til að sjá um framlagið, American Arts Conservancy, stýrt af konu með enga reynslu úr listheiminum en hefur stýrt fyrirtæki sem selur gæludýramat. Allen hefur sagst hafa orðið fyrir miklum þrýstingi að taka ekki þátt og galleríið sem hann var á mála hjá tjáði honum að þau myndu láta hann fara ef hann myndi þiggja boðið. Hann lét þó vaða. Það hefur þó ekki komið að sök því Allen hefur fengið samning hjá stóru frönsku galleríi. Fyrsta svarta konan til að gegna stöðu aðalsýningarstjóra látin Til viðbótar við þetta pólitíska drama lést aðalsýningarstjóri hátíðarinnar í miðjum undirbúningi. Það þótti sæta tíðindum þegar tilkynnt var um aðalsýningarstjóra hátíðarinnar því það var fyrsta svarta konan sem fékk það hlutverk. Koyo Kuoh fæddist í Kamerún árið 1967 og bjó þar til 13 ára aldurs þegar hún fluttist með fjölskyldu sinni til Sviss. Hún gat sér gott orð sem sýningarstjóri og komst til hæðstu metorða. Hennar aðalsmerki var að hampa afrískum listakonum, meðal annars sem safnstjóri Zeitz Museum of Contemporary Art í Cape Town. Hún lést í maí í fyrra eftir snarpa baráttu við krabbamein. Andlátið varð aðeins örfáum dögum áður en þemað skyldi vera tilkynnt. Í grein sem hún hafði skrifað fyrir The Guardian og kom út eftir andlátið skrifaði hún: „Þegar allt kemur til alls snýst hlutverk mitt sem fyrsta svarta konan til að sýningarstýra Feneyjatvíæringnum ekki um persónulega arfleifð. Þó að ég geri mér grein fyrir mikilvægi þess að vera fyrsta afríska konan til að gegna þessu embætti þá vona ég að skipun mín skapi fordæmi frekar en að verða undantekning. Mín sýn er framtíð þar sem slíkir áfangar eru ekki lengur merkilegir, einfaldlega vegna þess að svo margir aðrir hafa fylgt í kjölfarið. Raunverulegur mælikvarði á framfarir felst ekki í að vera fremstur heldur í því að tryggja að dyrnar séu áfram opnar fyrir þá sem koma næst.“ Teymi hennar ákvað að áfram skyldi haldið og reynt að vinna eftir hugsjón hennar. Þema hátíðarinnar er Minor Key. Það er aðeins mánuður þar til Feneyjatvíæringurinn hefst og allt virðist á suðupunkti. Ísrael, Rússland og Bandaríkin spila stórt hlutverk í pólitíska landslaginu, auk þess sem aðalsýningarstjórinn lést nýlega. Fjallað var um pólitíska landslagið sem einkennir Feneyjatvíæringinn í ár í Lestinni á Rás 1. Þáttinn má finna í spilaranum hér fyrir ofan.
Go to News Site