Fréttastofa RÚV
Soffía Auður Birgisdóttir skrifar: Ljóðabókaútgáfa er í miklum blóma þessi árin. Á hverju ári koma út hér á landi tugir frumsamdra ljóðabóka, auk ljóðaþýðinga, ljóðasafna og endurútgáfna. Í Bókatíðindum frá síðasta ári eru skráðir tæplega 50 titlar ljóðabóka en þó má ætla að meira en helming útgefinna ljóðabóka sé ekki að finna í Bókatíðindum því það er undantekning að bækur sem skáldin gefa út sjálf rati þangað. Fæstir sem standa að sjálfsútgáfu leggja í þann kostnað. En sjálfsútgáfa ljóðabóka er mjög algeng hér á landi. Það er tiltölulega auðvelt í framkvæmd að gefa út ljóðabók, tækniframfarir síðustu áratuga hafa auðveldað skáldum umbrot bóka og kostnaður við prentun er í flestum tilvikum viðráðanlegur. Góða úttekt á sjálfsútgáfu ljóðabóka er að finna í grein sem birtist í síðasta hefti ársritsins Són, tímarits um ljóðlist og óðfræði . Greinin er eftir ljóðskáldið Ægir Þór Jähnke en hann er einn þeirra sem gefið hefur út ljóðabækur sínar út í nafni eigin forlags, Endahnútar, sem einnig hefur gefið út bækur fleiri skálda. Í greininni fjallar Ægir Þór um sjálfsútgáfu í sögulegu og bókmenntafræðilegu samhengi, auk þess að ræða hina ágengu sköpunar- og skriftarþrá sem yfirleitt liggur að baki sjálfsútgáfu. Því miður er það sjaldgæft að bækur sem höfundar gefa út sjálfir fá þá athygli sem margar þeirra ættu svo sannarlega skilið að fá. Það er staðreynd að þær bækur sem koma út hjá viðurkenndum bókaforlögum hafa mikið forskot þegar kemur að umfjöllun og gagnrýni í fjölmiðlum. Í haust kom út ljóðbókin Söngur tímafuglsins og fleiri ljóð eftir Ægi Þór Jähnke og er þetta níunda sjálfsútgefna ljóðabók hans og nefna má að í fyrra kom einnig út, hjá Bókabeitunni, fyrsta skáldsaga hans, Grár köttur, vetrarkvöld . Söngur tímafuglsins og fleiri ljóð er óvenju löng ljóðabók, hún skiptist niður í fimm hluta og hver þeirra hefði í raun alveg getað staðið undir því að birtast sér á bók; segja má að lesandinn fái hér fimm ljóðabækur í einni. Það er þó kannski ekki allskostar rétt að líta svo á, því greina má tengsl á milli einstakra hluta. Hver hluti hefur sína yfirskrift og eru þeir aðskildir með svörtum blaðsíðum. Fyrsti hluti bókarinnar hefur yfirskriftina „það sem er yfir“ og hefur að geyma 23 ljóð. Þar er að finna ljóðið „milljón ár af sandi“ sem hefst svona: ég þarf ekki að vita að ljóðin sem ég yrki ekki eru betri en þau sem ég skráset hér ekki frekar en ég þarf að þekkja muninn á mýkt og skýi eða skynja söng tímafuglsins eða finna ilminn af hugmyndinni um hægindastól í mannlausri stofu (25) Þetta er aðeins fyrsta erindi ljóðsins sem teygir sig yfir þrjár síður og skiptist í sjö erindi sem hefjast sum á orðunum „ég þarf ekki að vita“ en einnig: „ég þarf ekki að skilja“ og „ég þarf ekki að sjá“. Ljóðið hefur rólegt yfirbragð en í því er margt sem vekur umhugsun og fær lesanda til að staldra við, lesa jafnvel aftur og huga að merkingunni. Og ef til vill spyrja sig hver forsenda og tilgangur ljóðalesturs (og kannski lífsins) sé – ef hann er ekki fólginn í að vita, skilja og sjá? Kannski einfaldlega að skynja? Er skáldið að vísa óbeint í hina frægu hendingu „A poem should not mean but be“ eftir bandaríska ljóðskáldið Archibald MacLeish? Er það hallt undir þá kennisetningu að ljóð eigi ekki að bera merkingu heldur einfaldlega að vera , kvikna og lifa í þeirri skynjun sem það vekur hjá lesandanum? Þetta er heimspekileg spurning og Ægir Þór er svo sannarlega heimspekilegt skáld, enda menntaður í slíkum fræðum. Það má líka kalla hann lært skáld sem sjá má af beinum og óbeinum vísunum í íslenska og erlenda ljóðahefð sem koma víða fyrir í ljóðum hans. Sjaldnast lætur hann þó lærdóminn sliga skáldskapinn, það þarf ekki að lesa ljóðin með alfræðibók eða bókmenntasögu á kantinum. Þvert á móti virðist mér stefnt að einfaldleika í ljóðmáli bókarinnar þótt undirtexti sé oft mikill og vítt merkingarsvið geti opnast þeim sem staldrar við og íhugar ljóðmálið. Í ljóðinu sem vitnað var í hér áðan var minnst á „söng tímafuglsins“ sem er ekki bara titill ljóðabókarinnar í heild heldur einnig yfirskrift annars hluta hennar sem hefur að geyma ljóðabálk sem teygir sig yfir 27 blaðsíður (41-68) og hefst á orðum sem fá lesandann sannarlega til að staldra við, jafnvel snarstoppa: maðurinn stóð við brún hengiflugsins hugleiddi næstu skref (41) Ljóðið í heild reynist vera hugleiðing um lífsgönguna, um dagana sem „líða og líða og líða / sama hvað þú öskrar“ (41), um árin sem lita „hár okkar grátt“ (42), og um tilvistina; um innra líf og ytri veruleika, um borgarlíf og náttúru, um samskipti fólks; ástina, þrána og sorgina, um eilífðina og andartakið, og síðast en ekki síst um skáldskapinn; um „blekið í pennanum [sem] þornar upp / því allt hefur ekkert að segja / þú engu við það að bæta“ (43), eins og segir á einum stað. Í síðara hluta ljóðsins rekumst við á skáld sem „rammvillt skimar skjalfesta auðn“ og „grípur tómið báðum höndum / heldur á lofti, hrópar / sjá! ég færi yður mann – “ (57). Í framhaldinu segir: og tómið sem smýgur milli fingra þræðir myrkurs flétta reipi þar sem það spriklar – skáldið í merkingarsnörunni sem hefur hengt sig í samhenginu – Undir lok ljóðsins hittum við aftur fyrir: skáldið sem kom og las ljóð um söknuð og trega einsog vaggandi haf og laufin féllu og allt var kyrrt og enginn var að hlusta nema vaggandi haf Ljóðinu lýkur á eftirfarandi erindum: við upphefjumst við endimörkin fótspor okkar blóðug slóð rist í landslag kortsins fegurðin er þriðjudagskvöld í febrúar og flugurnar suða sálumessu fyrir heim sem brestur * á öftustu síðuna teikna fingur hennar myndir af vindinum Ljóðabálkurinn „Söngur tímafuglsins“ er kraftmikil og mögnuð ljóðlist, ljóð sem lesa má aftur og aftur og dvelja við. Ljóðið er hlaðið tilvísunum sem þó þarf ekki endilega að bera kennsl á til að skynja merkinguna – sem þarna er hvað sem öðru líður – og „undir öllu þessu sama músík / tif klukku sem gengur / svo skelfilega hratt“ (46), því tíminn er furðufugl aldrei floginn heldur situr þarna utan seilingar á efstu grein hlær að þér og skrækir (53) Ég hef dvalið við þennan annan hluta bókarinnar, við bálkinn sem ber sama titill og bókin í heild. Hann hefði staðið fyllilega undir því að standa einn og sér á bók. En á eftir honum koma þrír hlutar í viðbót sem nefnast „Hundadagar“ (71-88), „0,0“ (91-102) og „laufin, ferðasaga“ (105-123). Í Hundadögum er að finna mörg mögnuð ljóð þar sem hið persónulega og pólitíska fléttast gjarnan saman á áhrifaríkan hátt. Hér má nefna ljóðið „vegir hórusar“, en þar má til dæmis lesa: ég sé hvar ránfuglinn hnitar hringi heyri sprengjurnar og þegi á ekki orðin sem gætu haft neitt að segja segi ég – ekki frekar en sársauki segi ég sem á engan rétt á að segja aldrei hef ég fundið höggbylgjuna á eigin húð þurft að tína glerbrotin úr hárinu steinflísar úr augunum grafa börnin mín samt má ég ekki þegja of margir þegja og þögn er annað orð yfir dauða […] (80) Í upphafi næstsíðasta hluta bókarinnar er vísað í fræg orð Theodore Adornos „að það sé villimennska að yrkja ljóð / eftir Auschwitzh“ (91); „sjötíu og fimm árum síðar / hefur ekkert breyst / nema andlit villimennskunnar“ segir skáldið síðan og brýnir skáld til að yrkja gegn villimennskunni i öllum formum, því eins og sagði í ljóðinu sem vísað var í áðan: „þögn er annað orð yfir dauða“. Það þyrfti meiri tími en hér er skammtaður til að gera ljóðabók Ægis Þórs viðunandi skil. Söngur tímafuglsins og önnur ljóð er þykk og efnisrík bók sem sýnir að Ægir Þór er kraftmikið og áhugavert skáld, sem þeir sem hafa áhuga á íslenskri samtímaljóðlist ættu ekki að láta fram hjá sér fara. Soffía Auður Birgisdóttir er doktor í bókmenntafræði og starfar við Rannsóknarsetur Háskóla Íslands á Höfn í Hornafirði. Hún flutti pistilinn í Víðsjá sem finna má í spilaranum hér fyrir ofan.
Go to News Site