Fréttastofa RÚV
Í Borgartúni í Reykjavík koma þrjár konur saman. Það er þriðjudagskvöld í mars og það er frekar kalt úti. Konurnar eru þær Svala Jóhannesdóttir formaður Matthildarsamtakanna og sjálfboðaliðarnir Anna Þórhallsdóttir og Guðný Þóra Þórðardóttir. Anna og Guðný Þóra eru á leiðinni út til þess að hitta skjólstæðinga samtakanna, sem bjóða upp á skaðaminnkandi þjónustu fyrir fólk sem reykir fíkniefni. Þrátt fyrir að milljörðum sé varið í stríðið gegn fíkniefnum árlega er gríðarlegt framboð af fíkniefnum á Íslandi, ekki síst kókaíni. Aldrei hefur verið lagt hald á eins mikið kókaín og í fyrra. Sífellt fleiri reykja efnið, sem kallast þá krakk. „Það eru átta komnir á listann, plús eitt símtal,“ segir Svala þar sem hún fer yfir verkefni kvöldsins. „Þessi hérna, hann B, uppi í Breiðholti, hann er á mjög þungum stað, hann er orðinn heimilislaus. Síðan er það þessi, rekur sitt eigið fyrirtæki en er með ópíóíðavanda. Henni finnst alveg erfitt að koma því hún er náttúrulega bara svona vel „fúnkerandi“ kona, sérstaklega svona út á við.“ Þjónusta Matthildarsamtakanna Matthildarsamtökin eru samtök um skaðaminnkun sem hafa það að markmiði að allir sem nota vímuefni hafi aðgang að skaðaminnkandi þjónustu og stuðningi, til að tryggja öryggi sitt og heilbrigði. Samtökin sérhæfa sig í að aðstoða þá sem reykja vímuefni, svo sem ópíóíða eða kókaín. Önnur samtök, Frú Ragnheiður, sérhæfa sig frekar í að aðstoða þá sem nota vímuefni í æð. Dæmi um skaðaminnkandi inngrip og þjónustu sem Matthildarsamtökin veita: Skaðaminnkandi búnaður til vímuefnanotkunar Örugg neyslurými Efnagreining vímuefna Ópíóíðalyfjameðferðir Dreifing á Naloxone Upplýsingar og leiðbeiningar um öruggari vímuefnanotkun og varnir gegn ofskömmtun „Nú erum við bara að fara út á feltið, förum í bílnum og hittum skjólstæðingana, munum bara taka stöðuna á þeim, hvernig þeim líður og hvaða búnað þá vantar,“ segir Anna um leið og hún gengur út í bíl ásamt Guðnýju Þóru. „Þetta er allur aldurshópur, allar þjóðfélagsstéttir, þetta er allt frá því að vera fólk sem er heimilislaust yfir í fólk sem á stóra fjölskyldu, sinnir sínu heimili, sinnir sinni vinnu.“ Samtökin hitta skjólstæðinga sína tvisvar í viku en sinna símatíma alla virka daga. Þau þjónusta allt landið og senda meðal annars búnað til skjólstæðinga á landsbyggðinni. Svala segir að þjónustan hafi verið sett á laggirnar í febrúar í fyrra og að á fyrsta árinu hafi um 240 manns leitað til samtakanna. Þjónustan hafi verið veitt í um 1.100 skipti. „Sem sagt einstaklingar sem eru að reykja ópíóíða og kókaín, eða krakk og methamfetamín,“ segir Svala. „Þetta hefur verið ört stækkandi hópur á Íslandi og þess vegna skiptir gríðarlega miklu máli að við séum með skaðaminnkandi þjónustu fyrir þennan hóp. Og margir innan markhópsins í dag treysta mjög mikið á okkur.“ Eina fólkið sem rétti hjálparhönd Við hittum mann sem var í þessum heimi í hátt í 20 ár og bæði notaði og seldi fíkniefni. Hann vildi ekki þekkjast og við köllum hann því „Þorstein“. „Ég er búinn að vera edrú í ár og það hefur aldrei nokkurn tímann gengið svona vel,“ segir hann. „Og þess vegna kannski finn ég að þar sem ég er búinn að vera svona lengi partur af vandamálinu, að í dag langar mig að vera partur af lausninni. Mig langar að hjálpa mönnum.“ „Þorsteinn“ segir að skaðaminnkun geti skipt sköpum fyrir þá sem nota vímuefni. Það fann hann þegar hann var hvað verst staddur. „Fólkið í skaðaminnkunarúrræðunum, þetta er kannski eina fólkið sem lét sig einhvern veginn varða um það hvernig mér leið, eða hvað var í gangi hjá mér, og var raunverulega að reyna að rétta mér hjálparhönd.“ Þeir sem leita til Matthildarsamtakanna koma úr öllum stigum samfélagsins, að sögn Svölu. „25% af okkar fólki er í fullri vinnu og er samt að glíma við þungan vímuefnavanda. Við erum líka að þjónusta fólk sem er heimilislaust, 10% af okkar fólki er heimilislaust.“ Hún segir að tugir þeirra sem hafi leitað til samtakanna undanfarið ár eða svo hafi náð því að verða edrú eða séu í það minnsta komnir í góðan bata. „Það er ótrúlega ánægjulegt af því að eitt af markmiðum Matthildarsamtakanna er að koma fyrr inn í vímuefnavanda fólks, áður en vímuefnavandinn fer að verða mun alvarlegri, eða að fólk missi húsnæði sitt og verði heimilislaust eða detti alveg út úr vinnu.“ Svala segir að um 70% skjólstæðinga samtakanna reyki ópíóíða á borð við oxycontin. Annar hópur hafi aftur á móti stækkað ört, hópur þeirra sem reykja krakk. Krakk er kókaín sem er blandað með matarsóda og vatni og sú blanda er síðan unnin með ákveðnum hætti svo hægt sé að reykja efnið. Rannsóknir benda til þess að krakk sé enn meira ávanabindandi en hefðbundið kókaín. 25 þúsund krónur fyrir grammið Við erum komin heim til ungs manns í Reykjavík. Hann vill ekki þekkjast en við köllum hann „Kára“. Þrátt fyrir ungan aldur hefur hann notað fíkniefni um langt skeið. Eitt þeirra efna sem hann notar reglulega er krakk. „Hérna set ég kókaín í skeiðina,“ segir „Kári“ um leið og hann mokar hvítu dufti í skeið sem hann er búinn að skorða með lítilli styttu. Og þetta er eitt gramm af kókaíni? „Já, þetta er slétt gramm af kókaíni.“ Hvað kostar grammið af kókaíni? „Gramm á götunni af hreinu kókaíni er á 25 þúsund kall.“ „Kári“ heldur áfram að blanda efnið, eða „cooka“ það eins og það er kallað á vondri íslensku. Það er augljóst að þetta er ekki í fyrsta skipti sem hann blandar krakk. „Það myndast svona lítill pollur af olíu í miðjunni, svo munum við fiska olíuna upp úr, til þess að fá úr henni krakkið.“ Og það er svo hægt að reykja? „Já, þá er búið að umbreyta kókaíninu yfir í reykjanlegt form.“ Þegar „Kári“ er búinn að blanda efnunum saman notar hann kveikjara til að hita skeiðina. Á meðan efnið kraumar í skeiðinni opnar hann lítinn pakka og tekur úr honum splunkunýja pípu sem er sérstaklega gerð til þess að reykja krakk. „Þetta er sem sagt frá Matthildi, skaðaminnkunarsamtökunum. Þau eru með ákveðna þjónustu sem er að keyra búnað út til notenda og bara stuðla að því að fólk geti nálgast þetta mannlega „touch“ ef það er í vanda.“ Skiptir það þig máli að fá svona hreina pípu? „Já, það skiptir gríðarlega miklu. Margir eru að reykja úr plastflöskum og búa til alls konar svona heimagerðar pípur. Það er náttúrulega ekkert það besta fyrir mann að reykja úr einhverju plasti. Þau eru að veita alveg einstaka og mikilvæga þjónustu fyrir notendur.“ Reykja fyrir vinnu Svala segir að um helmingur skjólstæðinga Matthildarsamtakanna reyki krakk reglulega. „Sumir sem koma til okkar eru til dæmis í vinnu, eru að vinna í risastórum eldhúsum eða í byggingarvinnu, þau ná að vera með ákveðinn ramma á sínum vanda. Þau reykja kannski áður en þau fara í vinnuna og kannski í hádegishléinu og þegar þau eru komin heim.“ „Kári“ tekur undir þetta. „Það er algjör mýta að vímuefnaneytandi sé bara einhver ein týpa af manneskju.“ Bara einhver á götunni, það er ekki þannig? „Það er bara ekkert raunverulega myndin.“ Venjulegt fólk sem reykir krakk Svala segir að stór hluti skjólstæðinga samtakanna eigi við mikinn kókaínvanda að stríða. Þetta séu einstaklingar með mikla þráhyggju sem séu stöðugt að reyna að verða sér úti um næsta skammt. „Kári“ þekkir þetta vel. „Ég hef séð fólk fara mjög illa út úr þessu, þar sem það er að eyða bara öllu sem það á, mörg hundruð þúsund bara á einhverjum dögum. Þetta er bara geðveiki.“ Hvernig fjármagnar fólk svona dýra neyslu? „Fólk er að selja eiturlyf, það er að selja líkama sinn. Margir eru vinnandi menn líka,“ segir hann. „Þannig að þetta er miklu margþættara en fólk heldur, það er mikið af venjulegu fólki sem reykir krakk og notar hörð fíkniefni.“ „Þangað til þú átt ekki meira“ Viðmælendur Kveiks eru sammála um að sífellt fleiri noti krakk hér á landi, sem skýrir að minnsta kosti að einhverju leyti hvers vegna eins mikið af kókaíni er flutt til landsins og raun ber vitni. „Það er bara búinn að vera krakkfaraldur,“ segir „Þorsteinn“. „Það er aðallega þráhyggjan í krakkið, það er þessi þráhyggja þar sem þú trúir því að þú þurfir alltaf einn í viðbót, bara einn „smók“ í viðbót, bara eitt stykki í viðbót. Og víman endist nánast ekki neitt.“ „Alveg sama hvað þú ert með mikið af krakki, þú bara reykir þangað til þú átt ekki meira.“ Geturðu lýst áhrifunum af því að rekja krakk? „Já, ég get reynt það. Það dofnar fyrir eyrunum á þér, þú heyrir svona... heyrnin verður svona suð. Og þetta er bara svona 100% „euphoric“ tilfinning. Ekkert skiptir máli, það skiptir ekki máli hver þú ert, börnin þín skipta ekki máli, mamma þín skiptir ekki máli, pabbi þinn skiptir ekki máli. Það skiptir ekkert máli í þessa smástund á meðan þú ert þarna hæst uppi.“ „Margir tala um að þetta sé eins og himnarnir opnist. Þetta er stutt víma. Aðeins of stutt,“ segir „Kári“ þegar hann er búinn að reykja nokkuð stóran hluta af því krakki sem hann blandaði. Byrjar þetta strax að virka? „Já, þetta virkar strax. Það er eiginlega þannig.“ „Þetta eru einhverjar sekúndur, ég ætla að segja kannski upp í eina mínútu, þar sem þú ert hæst uppi, svo liggur leiðin einhvern veginn strax niður og niður og niður,“ útskýrir „Þorsteinn“. „Og þegar þú ert að koma niður byrjar þráin einhvern veginn strax að „kicka“ inn. Þú vilt meira, þú þarft meira, núna strax.“ Hann segir að krakk sé örvandi efni. „Eftir langvarandi neyslu af þessu er fólk bara ansi nálægt því að missa vitið. Og sefur ekki. Fólk vakir og vakir og vakir og vakir og vakir.“ Sprenging í fyrra Lögreglan á höfuðborgarsvæðinu hefur ekki farið varhluta af því að mikið kókaín sé í umferð hér á landi. Vignir Örn Oddgeirsson, aðstoðaryfirlögregluþjónn á stoðsviði lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu, segir að það sé mikið áhyggjuefni að sífellt fleiri reyki krakk. „Að neyta krakks er mjög hörð neysla, gerist varla harðara,“ segir hann. „En ég veit ekki, við þurfum að sjá - er þetta faraldur eða er þetta tímabundið?“ Engu að síður er það staðreynd að framboð á fíkniefnum hefur aldrei verið meira. „Það varð hreinlega sprenging á síðasta ári í fjölda stórra innflutningsmála sem komu í gegnum Keflavíkurflugvöll og það var algjört metár hvað varðar þyngd og magn efna,“ segir Vignir. Sífellt hreinni efni Í fyrra var hald lagt á yfir 106 kíló af kókaíni í samtals 337 málum. Slíkar tölur hafa ekki sést áður. Það er ríflega tvöföldun í þyngd frá árinu 2024 þegar lögregla lagði hald á rúmlega 44 kíló af kókaíni í 239 málum. Það sama á við um kókaín í vökvaformi. Lögregla lagði hald á rúm 27 kíló af kókaínvökva á síðasta ári, sem er margföld aukning frá síðustu árum. Tæknideildin sér sífellt oftar hreinni og þar af leiðandi sterkari efni. „Þorsteinn“ segir að framboðið af fíkniefnum á Íslandi sé „endalaust“ og eftirspurnin líka. Og hann segist hafa miklar áhyggjur af því að neysla á krakki sé að aukast. „Svona sérstaklega vegna þess að gæðin á kókinu sem er að koma inn til landsins, þetta er ekkert í samanburði við það þegar ég var að byrja að nota fíkniefni. Núna ertu í raun og veru ekki samkeppnishæfur á markaðnum nema þú sért með hreint kók. Þegar ég var að byrja að nota fíkniefni sáum við aldrei hreint kók.“ Vignir tekur í sama streng og segir að sjaldnast sé búið að þynna kókaín sem lögreglan leggi hald á. „Styrkleikinn er mjög algengur á milli sextíu og áttatíu prósent í þessum efnum, í einu kílói. Þannig að þú getur margfaldað hvert kíló áður en það kemur á götuna.“ „Við hreinlega höfum ekki undan“ Styrkleiki kókaínbasa hefur líka aukist og hefur aldrei komist nær því að vera algjörlega hreinn. Kókaínbasi er kókaín í vökvaformi sem er þynnt út og umbreytt í duftform. Neyslustyrkleiki basa var að meðaltali 28 prósent um aldamótin. Árið 2014 var hann 64 prósent að meðaltali og á síðasta ári var hann 76 prósent. Neyslustyrkleiki basa getur mest verið 89 prósent. Eins og þú lýsir, það er stöðugt flæði af fíkniefnum, þið fáið margar sendingar á dag og hafið varla undan að taka á móti þessu? „Já, til viðbótar við þessi stærri mál sem koma í gegnum flugvöllinn og önnur innflutningsmál sem eru til dæmis til rannsóknar hjá höfuðborgarsvæðinu og koma í gegnum Norrænu og Seyðisfjörð og þess háttar, þá erum við líka með stöðugt innflæði af þessum smærri málum sem koma upp í rannsóknum lögreglu hér á höfuðborgarsvæðinu, Akureyri og víðar. Við hreinlega höfum ekki undan,“ segir Vignir. Tæknideild lögreglunnar tekur á móti og rannsakar öll fíkniefni sem hald er lagt á. Stöðugt berast nýjar sendingar, langoftast kókaín. Í húsakynnum tæknideildarinnar við Vínlandsleið í Reykjavík opna tveir lögreglumenn stóran pappakassa. „Þetta er mjög reglulegt. Við fáum mikið af svona sendingum,“ segir annar þeirra. Í kassanum reynast vera tveir hlutir, bakpoki og hálspúði, sem teknir voru af einstaklingi í tollinum á Keflavíkurflugvelli. Við fyrstu sýn virka þetta eins og fremur saklausir hlutir. En eitthvað var það sem vakti grunsemdir tollgæslunnar á Keflavíkurflugvelli. Hún sendi hlutina beint til tæknideildarinnar sem fær nú það verkefni að grandskoða þá. „Þetta er mjög breyttur heimur,“ útskýrir „Kári“. „Það að fólk sé að fara í ferðir í flugi með eitthvað innvortis eða eitthvað svona, það heyrir alveg sögunni til, það er alveg staðan. Það eru komnar miklu þróaðri aðferðir sem er lítið hægt að sporna við.“ Lögreglan gerir þó sitt besta til þess að sporna við þessari þróun. Annar lögreglumannanna sker gat á bakpokann og rekur strax augun í eitthvað grunsamlegt inni í fóðrinu. „Sjáðu hérna, hérna er strax komið hár inni í bakpoka, sem er kannski ekki alveg málið. Svo getur alveg verið að það sé falin hérna inni einföld pakkning, mér sýnist samt ekki.“ Það reyndist rétt, engin pakkning var inni í bakpokanum, en þó var ljóst að þarna væri einhvers konar efni, í föstu formi, sem er nokkuð óalgengt, sérstaklega ef þetta er kókaín, líkt og lögregluna grunar. „Það getur vel verið að það sé bara vætt í kókaíni,“ segir annar lögreglumaðurinn. Hann tekur lítinn bút úr fóðrinu og setur í þar til gerðan poka. „Setjum góðan bút hérna í pokaprófið, þá ættum við alveg að sjá sterkan bláan lit. Sjáið bara hvernig púðinn verður strax svona blár. Það er bleikur vökvi í ampúlunni sem ég sprengi og hann verður strax blár. Það segir okkur að þetta er „pjúra“ kókaín.“ Sem sagt, kókaín sem er bundið í tauið og er síðan leyst upp með vökva. Styrkleikinn er næst mældur og það kemur í ljós að hann er rúm 44 prósent. Enn sterkara efni kemur úr hálspúðanum, tæp 52 prósent. „Ég hef aldrei séð svona áður. Ég hef séð svona tösku áður, vætta, en hún var meira klístruð, efnið í henni,“ útskýrir lögreglumaðurinn. Þetta verkefni verður með þeim tímafrekari og á meðan safnast upp heilu kassarnir, flestir frá lögreglunni á Suðurnesjum. Stuttu eftir heimsókn okkar á tæknideildina barst hingað til lands ein stærsta kókaínsending sem sést hefur, falin inni í sendibíl í Norrænu. Þannig að það sem af er ári, á þessum fyrstu fjórum mánuðum ársins, hefur verið lagt hald á ríflega 50 kíló af kókaíni sem er svipað magn og almennt sést á tólf mánaða tímabili, að undanskildu síðasta ári. „Ótrúlega gefandi“ Við erum komin aftur í Borgartúnið. Anna og Guðný Þóra eru að koma aftur í hús eftir að hafa hitt skjólstæðingana. „Það voru tíu á lista hjá okkur. Nei, níu á lista, einn sem hringdi inn aukalega, en átta sem við hittum,“ segir Anna. „Og svo var eitt símtal af landsbyggðinni,“ bætir Guðný Þóra við. „Það er alltaf áhugavert þegar það kemur einhver nýr og það var einn að koma alveg nýr núna, er nýbyrjaður að reykja kókaín og finnur að neyslan er að vinda svolítið hratt upp á sig. Þannig að hann fékk fræðslu hjá okkur,“ segir Anna. Hvernig líður ykkur eftir svona vakt, að fara heim að sofa? „Mér finnst þetta bara ótrúlega gefandi og ég er sátt við þessa vinnu sem við erum að vinna. Maður finnur að þessir einstaklingar eru mjög þakklátir fyrir þetta stuðningsnet sem við erum að bjóða,“ segir Guðný Þóra. „Á sama tíma er maður pínu sorgmæddur eftir vaktina,“ segir Anna. „Að við séum kannski eina úrræðið sem þau treysta og hafa til að tala við. Þannig að stundum er maður pínu sorgmæddur, en þakklátur líka fyrir að geta verið stuðningur fyrir þessa einstaklinga.“ „Það kemur bara meira og meira og meira“ Á Íslandi er rekin frekar hörð refsistefna gegn fíkniefnum. Milljörðum króna er varið í þetta stríð árlega, bæði í tollgæslu og lögreglu, en einnig í dómstóla og fangelsi. Að mati Svölu gengur þetta stríð mjög illa. „Þessi svokallaða bann- og refsistefna er náttúrulega komin í algjört gjaldþrot,“ segir hún. „Við sjáum það ekki bara á Íslandi eða í Evrópu, við sjáum það um allan heim. Bann- og refsistefna átti upprunalega að hafa það markmið að draga úr efnum í umferð, draga úr líkum á að fólk þrói vímuefnavanda og draga úr öllum þessum neikvæðu áhrifum eins og dauðsföllum og draga úr aðgengi. Við sjáum í dag, og höfum náttúrulega séð í fjölda ára, að ekkert af þessu hefur skilað árangri.“ „Kári“ tekur í sama streng og segir að aðgerðir lögreglu og tollgæslu hafi lítið að segja í stóra samhenginu. „Það skiptir ekki máli þótt það sé tekið í tollinum eitt eða þúsund kíló af kóki og gert upptækt af tollinum, það er bara reiknað tap inni í öllu bókhaldinu.“ Þannig að jafnvel þótt löggan taki stóra sendingu, það hefur engin áhrif? „Ég meina jú jú, það er náttúrulega tekinn einhver pakki úr umferð, en ef markmiðið er að hamla allt flæði ólöglegra efna til Íslands, það er bara óraunhæft. Það er aldrei að fara að gerast, sama hversu oft þú „böstar“ þá. Það kemur bara meira og meira og meira.“ Djúpur fíkniefnavandi Íslensk lög banna sölu, dreifingu, vörslu og innflutning fíkniefna. Helgi Gunnlaugsson, prófessor í afbrotafræði, segir að nokkuð harðri refsistefnu sé fylgt í fíkniefnamálum og að löggjöfin sé að mörgu leyti mótuð að norrænni fyrirmynd. „Og spurningin er: Hverju hefur þetta skilað? Hver er svona árangurinn eða hvernig er staðan hjá okkur?“ segir Helgi. „Þá eru nú sumir sem vilja meina að þessi harða stefna geri það að verkum að það eru kannski færri að neyta þessara efna, það er að segja umfangið á neyslunni almennt séð sé minna, einmitt vegna þess að efnin eru bönnuð. Aftur á móti stingur dálítið í augu, og stjórnvöld hafa svo sem líka tekið það til sín, að það er ýmislegt sem bendir til að það sé mjög djúpur fíkniefnavandi sem einkennist af til dæmis hárri tíðni dauðsfalla vegna fíkniefnaneyslu, fjölda þeirra sem nota sprautur og miklum vanda. Refsistefnan hefur ekki skilað neinum góðum árangri í að koma til móts við þarfir þessa hóps.“ Svala segir að þótt met hafi verið slegið í fyrra þegar komi að haldlagningu efna hafi það hvorki haft áhrif á framboð á markaði né aðgang að efnum. „Það er bara það sem okkar skjólstæðingar tala um, það verður aldrei skortur á kókaíni á Íslandi.“ Helgi bendir á að það sem einkenni fíkniefnalöggjöfina hér á landi sé mikil áhersla á framboðshliðina, það er að segja að reyna að koma í veg fyrir framboð efnanna. „Það er að segja smygl efnanna, framleiðslu þeirra og sölu þeirra. Við höfum verið með þunga dóma og svo framvegis,“ segir hann. „En rannsóknir okkar sýna að ef við skoðum fíkniefnamarkaðinn sjálfan þá virðast þessar stóru haldlagningar ekki skipta miklu. Það getur verið skortur á efnum kannski tímabundið, hugsanlega kannski þá hækkandi verð. En í raun og veru, til lengri tíma, þá virðast þessar haldlagningar ekki skila miklu. Við sjáum að neyslan er mjög útbreidd í samfélaginu öllu.“ Ekki hægt að fangelsa fíkn úr fólki „Þorsteinn“ segist vera orðinn það gamall að hann muni vel eftir háleitum hugmyndum frá því undir lok síðustu aldar um „fíkniefnalaust Ísland árið 2000“. „Og við sjáum öll hvernig það hefur gengið. Það hefur bara ekki gengið neitt. Við erum ekki að fara að fangelsa fíkn úr fólki. Það er bara svoleiðis. Á meðan það er eftirspurn, þá er framboð. Þessi endalausa refsistefna er bara því miður ekki að skila okkur þeim árangri sem ég veit að við sem samfélag myndum vilja sjá.“ „Þorsteinn“ telur að á meðan fíklum sé stungið í fangelsi, þar sem þeir fái litla sem enga hjálp við að brjótast út úr fíkninni, sé ekki verið að vinna á vandamálinu. „Það hefur aldrei verið til eins mikið af fíkniefnum, það hefur aldrei verið eins mikil eftirspurn og ástandið í þjóðfélaginu á þessum hóp hefur aldrei verið verra,“ segir hann. Hin mikla áhersla á að berjast gegn framboði af fíkniefnum endurspeglast einmitt í fangelsum landsins. Síðastliðin tíu ár hefur þeim fjölgað stöðugt sem sitja í fangelsi hér á landi fyrir fíkniefnabrot. Í mars 2016 sat 31% fanga inni fyrir slík brot. Fimm árum síðar var hlutfallið komið í 36%. Í mars á þessu ári sátu 44% fanga inni fyrir fíkniefnabrot. „Ég tel ekki að þetta sé eðlilegt hlutfall, að raunverulega kerfið sé yfirfullt af einstaklingum sem hafa framið fíkniefnabrot,“ segir Helgi. „Það er kominn tími til að endurskoða fíkniefnalöggjöfina, bæði hvað varðar refsimat en líka einmitt gagnvart kannski þessum einstaklingum sem eiga við mikinn vanda að stríða varðandi þessi efni; að takast á við þá neyslu sem félags- og heilbrigðisvanda í stað þess að refsa. Því að þetta hefur ekki skilað nægilega góðum árangri. Þetta felur líka í sér mikinn kostnað sem mætti að ósekju að einhverju leyti fara til eftirspurnarhliðarinnar, það er að segja: hvers vegna er svona mikil neysla þessara efna í okkar samfélagi.“ Vignir segir að hvatinn á bak við alla skipulagða brotastarfsemi sé gróði. „Þannig að einhverjir hljóta að sjá gróðavon í þessu. Það er eflaust hvatinn þeim megin. Í samfélaginu virðist vera nægur markaður fyrir kókaín.“ „Það spilar inn í að það eru fjölmargir glæpahópar starfandi hérna, innlendir og erlendir, sem verða sífellt skipulagðari og betri í því sem þeir eru að gera. Þetta er bara samspil margra þátta, samfélagslegra og eitthvað sem tengist mögulega okkur, lögreglu eða yfirvöldum eða þess háttar. Þetta kemur allt saman í einhverja eina heild,“ segir Vignir. „Málið er bara það að þessi prósenta sem lögreglan er að ná að stoppa er svo lítil í samanburði við það sem er að komast inn í landið. Þetta hefur ekkert að segja,“ segir „Þorsteinn“. „Allir peningarnir sem eru settir í að reyna að stoppa þetta, þetta hefur ekkert að segja. Ef það eru 5 kíló, 10 kíló, 15 kíló stoppuð í dag - það kemur bara meira á morgun. Þetta bara er svoleiðis.“ Vignir hjá lögreglunni er þessu ekki sammála. Hann telur að það skipti máli að leggja hald á fíkniefni sem berast hingað til lands. „Ég tel tvímælalaust að það hafi talsverð áhrif, því ef lögregla og tollgæsla væru ekki að gera neitt, þá væri óheft flæði af fíkniefnum til landsins. Og hvar værum við þá? Það er eitthvað sem félagsfræðingar, afbrotafræðingar og aðrir geta velt fyrir sér. Hver væri staðan ef ekkert væri gert? Ég held hún væri mikið verri.“ Regluvæðing nauðsynleg Þegar Helgi er spurður hvort það sé raunhæf hugmynd að gefa allt frjálst, leyfa innflutning og sölu á fíkniefnum og dæma engan til refsingar, segir hann að svo sé ekki. „Þetta er ekki bara spurning um að lögleiða allt og gera allt frjálst, að menn geti bara keypt efnin hvar sem er. Það er nauðsynlegt að regluvæða þetta með einhverjum hætti. Að líta á neyslu þessara efna sem einhvers konar félags- og heilbrigðisvanda, í stað þess að líta á þetta sem refsiverða háttsemi. Með þeim hætti gætum við dregið úr þessum mesta vanda sem er hjá okkur,“ segir hann. En hvernig myndum við þá tækla til dæmis stóra aðila sem eru að flytja inn stórar sendingar af fíkniefnum, aðila sem tengjast skipulagðri brotastarfsemi? Myndum við hafa sömu stefnu gagnvart þeim eða myndum við milda hana? „Ef við vinnum á eftirspurnarhliðinni, það er að segja hvað það er sem kallar svona mikið eftir þessum efnum, ef við getum dregið úr eftirspurninni, þá erum við um leið líka að taka spón úr aski þeirra sem koma með framboðið. Í dag er ástandið þannig að eftirspurnin er það mikil, það er svo mikill hagnaður sem er þar, að það koma alltaf nýir aðilar inn til þess að fylla skörð þeirra sem falla út,“ segir Helgi. Fá 7% af rekstrarkostnaði frá stjórnvöldum Svala telur að of miklu fjármagni sé varið í að fylgja löggjöfinni eftir. „Þetta eru milljarðar á hverju ári. Á sama tíma er þjónusta eins og hjá okkur í Matthildarsamtökunum að fá 1,5 milljón á ári frá heilbrigðisráðuneytinu. Ráðuneytið tók ákvörðun um að styrkja okkur um 7% af rekstrarkostnaði. Við erum eina þjónustan á landinu sem er að veita þessum hóp skaðaminnkandi þjónustu. Á sama tíma eru 140 manns að bíða eftir að komast í meðferð í Krýsuvík, hundruð sem bíða eftir að komast inn á Hlaðgerðarkot og biðlisti inn á Vog. Það er ekki jafnræði þarna á milli.“ Svala var nýlega á fundi í heilbrigðisráðuneytinu. Þar fékk hún óljós svör varðandi það hvort ráðuneytið hygðist styrkja samtökin umfram þessa 1,5 milljón á ári. Svala hefur einnig sent borgarstjóranum í Reykjavík og félagsmálaráðherra bréf og óskað eftir fundi. Hvorki ráðuneytið né borgin hafa viljað styrkja samtökin, en 70% skjólstæðinga þeirra búa í Reykjavík. „Ég hef verulegar áhyggjur af okkar skjólstæðingum af því að það lítur út eins og við þurfum mögulega að loka, af því að stjórnvöld eru ekki að styðja okkur,“ segir hún. „Við verðum að fara að nálgast þessa hluti öðruvísi“ Heldurðu yfirleitt að það sé hægt að vinna stríðið gegn fíkniefnum? Eða verður það aldrei unnið? „Nei, ég held að það sé ekki og ég held að við þurfum að skoða þetta öðruvísi. Þetta snýst ekki um að vera í einhverju stríði. Þetta snýst um það að við séum að gera hluti sem raunverulega bera árangur,“ segir Svala. „Þorsteinn“ tekur undir þetta. „Að mínu mati, vegna þess að ég hef verið partur af vandamálinu svo lengi, þá veit ég hvað virkar og hvað virkar ekki. Allavega eins og fyrir mig, fangelsisdómar virkuðu ekki á mig. Á meðan við erum ekki að hjálpa mönnum að komast út úr þessu lífsmynstri, þá erum við ekki að vinna á vandanum. Við verðum að fara að nálgast þessa hluti öðruvísi ef við ætlum að ná einhverjum árangri. Það er bara svoleiðis.“
Go to News Site