Խորհրդային Երեւանի «անլսելի ձայնը» եւ ազատության ոգին

2026 թվականի ապրիլի 17-ին Գաֆեսճյան արվեստի կենտրոնում տեղի ունեցավ «Երեւան. խորհրդային մոդեռնիզմի ճարտարապետությունը։ 1955–1991» գրքի շնորհանդեսը: Այն հրատարակվել է Մոսկվայի «Գարաժ» ժամանակակից արվեստի թանգարանի կողմից՝ «Տաշիր» ընկերությունների խմբի աջակցությամբ։ Ճարտարապետության պատմաբաններ Աննա Բրոնովիցկայան ո Ելենա Մարկուսը եւ լուսանկարիչ Յուրի Պալմինը գրքի վրա աշխատել են ավելի քան հինգ տարի։ Գիտական խմբագիրը եւ պատմա-քաղաքաշինական ակնարկի հեղինակը Կարեն Բալյանն է։ Գրքի թողարկող խմբագիրը «Գարաժ» թանգարանի հրատարակչական ծրագրի ղեկավար Օլգա Դուբիցկայան է։ Նոր տպաքանակ է պատրաստվում Հանդիպումը բացելիս Օլգա Դուբիցկայան հատուկ շեշտեց այն փաստը, որ շնորհանդեսը կայանում է Գաֆեսճյան արվեստի կենտրոնում, քանի որ երեւանյան Կասկադը գրքի «հերոսներից» մեկն է։ Երեւանի մասին գիրքը հինգերորդն է խորհրդային մոդեռնիզմի ճարտարապետությանը նվիրված շարքում. նախկինում հրատարակվել են գրքեր Մոսկվայի, Ալմաթիի, Լենինգրադի եւ Թաշքենդի մասին։ Օլգա Դուբիցկայան ասաց, որ 2025 թվականի դեկտեմբերին հրատարակված Երեւանի մասին գիրքը մեծ պահանջարկ ունի եւ վաճառքի առաջատարներից էր Մոսկվայում վերջերս անցկացված Nonfiction ցուցահանդեսում։ «Գարաժը» նախատեսում է նոր տպաքանակ հրատարակել։ Օլգա Դուբիցկայան ընդգծեց, որ հեղինակները հսկայական աշխատանք են կատարել, բազմիցս այցելել են Երեւան, աշխատել են արխիվների հետ, զրուցել ճարտարապետների եւ նրանց ընտանիքի անդամների հետ։ Աննա Բրոնովիցկայան հատուկ շնորհակալություն հայտնեց գրքի գիտական խորհրդատուին՝ Հայաստանի ճարտարապետության եւ շինարարության ազգային համալսարանի քաղաքաշինության ամբիոնի վարիչ Զառա Մամյանին։ «Զարան ոչ միայն խորհրդատու էր, նա մեզ ծանոթացրեց բազմաթիվ հիանալի մարդկանց հետ եւ ընդհանրապես շատ էր հոգ տանում մեր մասին»,- նշեց նա։ «Ազատության էական բաժին» Աննա Բրոնովիցկայան աշխատել է նաեւ շարքի մյուս գրքերի վրա, եւ Հայաստանի խորհրդային մոդեռնիզմի ճարտարապետության առանձնահատկություններից խոսելիս առանձնացրել է «ազատության էական բաժինը, որը մեծ դեր է խաղացել ինքնության ձեւավորման գործում»։ Նա նաեւ նշեց, որ օգտագործելով ժամանակակից շինանյութեր եւ տեխնոլոգիաներ՝ հայ ճարտարապետները դիմում էին արմատներին, միջնադարյան հայկական ճարտարապետությանը, «որը բավականաչափ լակոնիկ է»։ Աննա Բրոնովիցկայան նշեց նաեւ «մեծ ինժեներական համարձակությունը» եւ կարծիք հայտնեց, որ ԽՍՀՄ-ում երեւանյան «Ռուսիա» կինոթատրոնին նման այլ կառույցներ չկային։ Հայկական խորհրդային մոդեռնիզմի առանձնահատկությունները բնութագրելիս Ելենա Մարկուսը առանձնացրեց «եկեղեցանման տարածությունները», որոնց թվում նշեց Կամերային երաժշտության տունը եւ Շախմատի տունը։ Վերադառնալով ազատության թեմային՝ Աննա Բրոնովիցկայան օրինակ բերեց «Լենինի հրապարակ» (այժմ՝ «Հանրապետության հրապարակ») մետրոյի կայարանը, որտեղ, նրա խոսքով, «ոչինչ չէր հուշում Լենինի կամ խորհրդային իշխանության մասին»։ Երեւանի «անլսելի ձայնը» Կարեն Բալյանը նշեց, որ նման ծավալի հետազոտական աշխատանք նախկինում երբեք չէր իրականացվել։ Նա ափսոսանք հայտնեց, որ բազմաթիվ կառույցներ, որոնց մասին պատմում է գիրքը, կորսված են լրջորեն աղավաղված։ Այս համատեքստում նա հատուկ նշեց լուսանկարիչ Յուրի Պալմինի աշխատանքը, որը հաճախ ստիպված էր «անել անհնարինը»։ Ինքը լուսանկարիչը խոստովանեց, որ «ամեն անգամ, երբ սկսում եմ աշխատել մեծ նախագծի վրա, ներքին սարսափ եմ զգում՝ իսկ եթե ոչինչ չստացվի՞»։ «Ամեն անգամ այդ սարսափը տարբեր է։ Երեւանի դեպքում այն սովորականից ուժեղ էր։ Բացի այդ, ինչպես ասաց Կարենը, կային նաեւ օբյեկտիվ դժվարություններ՝ հնարավոր չէ նկարել այն, ինչ գոյություն չունի։ Երեւանին «ծանոթանալու» համար մի քանի օր քաղաքում շրջել եմ առանց ֆոտոխցիկի՝ դիտարկելով ու ականջ դնելով։ Այդպես ես ինձ համար բացահայտեցի Երեւանի «անլսելի ձայնը», որն էլ դարձավ աշխատանքից «բանալին»»,- պատմեց Յուրի Պալմինը։ «Բարձր նշաձող» Զառա Մամյանն իր ելույթում նշեց, որ մեծ մասնագիտական բավարարվածություն է ստացել գրքի հեղինակների հետ աշխատանքից։ Նա հատուկ շեշտեց այն փաստը, որ նրանք իրապես զգացել են ազատության այն ոգին, որը գոյություն ուներ Հայաստանում 50-60 տարի առաջ։ Լրագրող, Հայաստանի ճարտարապետության ազգային ինստիտուտի նախկին տնօրեն Մարկ Գրիգորյանն ուշադրություն հրավիրեց այն հանգամանքին, որ գրքի հեղինակները չեն սահմանափակվել նկարագրություններով եւ մեծ վերլուծական աշխատանք են կատարել՝ դիտարկելով հայկական խորհրդային մոդեռնիզմի դերն ու տեղը համաշխարհային ճարտարապետության համատեքստում։ Ճարտարապետ Անահիտ Թարխանյանն էլ ասաց, որ գրքի հեղինակները «բարձր նշաձող» են սահմանել, որին այսուհետեւ պետք է հետեւեն հայկական խորհրդային մոդեռնիզմի բոլոր ուսումնասիրողները։ Արա Թադեւոսյան

Go to News Site