Fréttastofa RÚV
Uppbygging líforkuvers við Eyjafjörð, til að taka við dýraleifum sem um árabil hafa verið urðaðar ólöglega, var ekki metin ábatasöm fjárfesting að mati sérfræðinga í atvinnuvegaráðuneytinu. Málið yrði þó endurskoðað innan sjö ára. Undanfarin þrettán ár hefur ESA - eftirlitsstofnun EFTA rekið mál gegn íslenska ríkinu fyrir hvernig dýraleifum er fargað, að hræ og annar úrgangur úr slátrun sé grafinn í jörðu. Það er ólöglegt samkvæmt EES reglum, sem ríkið var minnt á margsinnis, þar til Ísland var dæmt brotlegt 2022 og varað við því tveimur árum síðar að málið yrði tekið lengra, héldi ríkið áfram að hundsa áminningar ESA. En ESA getur til dæmis haft áhrif á útflutning matvæla frá Íslandi - og í versta falli stoppað hann. Það ár, 2024, kynntu ráðuneyti matvæla og umhverfis mögulega lausn. Líforkuver yrði reist við Eyjafjörð sem gæti ekki bara fargað hræjunum á öruggan hátt heldur yrði til hringrás og orka framleidd í leiðinni. Landshlutasamtökin á Norðurlandi höfðu þá undirbúið verkefnið um nokkurn tíma en ríkið lofaði stuðningi. Sáu nýja lausn þegar Kalka segist geta tekið við öllu Síðan heyrðist lítið af þessu tæplega þriggja milljarða króna verkefni, en um sextíu milljónum var varið í undirbúning þess að byggja verið sjálft en einnig að búa til söfnunarkerfi fyrir dýraleifar, en þeim þarf að safna saman af öllum slátrunarstöðum landsins. Undanfarnar vikur hefur fréttastofa óskað upplýsinga um hvaða leið ríkið hyggist fara í málinu - hvað eigi að gera við þessi þrjú þúsund tonn af dýraleifum. Ráðuneytin tvö höfðu áður sagst ekki lengur hafa aðkomu að verkefninu, án þess að skýra hvers vegna. Í minnisblaði frá skrifstofu landgæða- og dýraheilsu til atvinnuvegaráðherra sem fréttastofa hefur fengið afhent, telja sérfræðingar ráðuneytisins sorpeyðingarstöðina Kölku fýsilegasta kostinn næstu árin. Það sé eini lögmæti farvegurinn til að farga dýraleifum í því sem heitir áhættuflokki eitt, fyrirtækið hafði þangað til í byrjun síðasta árs sagt að það gæti ekki annað slíku af landinu öllu. Vísa til óvissu um kostnað Að byggja líforkuver er dýrt - áætlaður stofnkostnaður er 2,9 milljarðar - og segir í minnisblaðinu að nánari greiningu hafi skort á kostnaði, til dæmis hvernig ætti að fjármagna verkefnið, hver rekstrarkostnaður yrði svo eitthvað sé nefnt. Sú vinna hafi átt að vera samvinnuverk ríksins, hagaðila og sveitarfélaga en sú vinna hafi ekki verið gerð, sem skýrist af því að starfsmaður Líforkuvers hafi á þeim tíma sagt sig frá verkefninu og erfiðlega hafi gengið að finna nýjan aðila til að stýra verkinu. „Ráðuneytin tvö ásamt fjármála- og efnahagsráðuneytinu fóru með minnisblað fyrir ríkisstjórn á síðasta ári þar sem lagt var til að ráðuneytin í samvinnu við sveitarfélögin og hagaðila myndu greina valkosti varðandi fjármögnun, útboðsskyldu og sjálfbært rekstrarform varðandi stofnkostnað og rekstur bæði söfnunarkerfisins og vinnslustöðvar. Sú vinna fór aldrei af stað og skýrist það fyrst og fremst af því að starfsmaður Líforkuvers ehf. sagði sig frá vinnunni og ekki hefur tekist að fá nýjan aðila til þess að stýra þessu verkefni“, segir í minnisblaðinu. Brenna hræ næstu ár á meðan hagaðilar skoða málin Í minnisblaðinu er lagt til að Kalka taki við leifunum til brennslu næstu 3-7 árin, það sé aðkallandi að leysa vandann og þó líforkuver sé skynsamlegt í ljósi sjálfbærni, taki langan tíma að koma því á laggirnar. „Á þessum 3-7 árum geta hagaðilar skoðað betur hvort ráðast eigi uppbyggingu líforkuvers en hvort það verði með aðkomu hins opinbera þarf að greina betur. Fram hefur komið að aðrir kostur séu til staðar innanlands til slíkrar uppbyggingar, til dæmis á Suðurlandi.“ Hvað stendur í minnisblaðinu? Minnisblaðið er stílað á atvinnuvegaráðherra, 20. mars 2025 frá skristofu landgæða og dýraheilsu. Tilgangur þess sé að ráðherra taki ákvörðun um stefnu í málinu. Söfnunarkerfi dýraleifa Frá árinu 2013 hefur Eftirlitsstofnun EFTA (ESA) rekið mál gegn Íslandi vegna ófullnægjandi innviða til förgunar á aukaafurðum dýra í samræmi við ákvæði EES-löggjafar og brotalama í opinberu eftirliti með aukaafurðum dýra, án þess að viðunandi lausn hafi fundist á málinu að mati ESA. Ísland var dæmt brotlegt með dómi EFTA dómstólsins í máli E-3/22 sem kveðinn var upp hinn 29. júlí 2022. Snúið hefur reynst að lenda málinu innan íslenska stjórnkerfisins þar sem ábyrgð liggur að stærstum hluta hjá rekstraraðilum sem dýraleifar falla til hjá en einnig hjá ríkinu þegar kemur að sjúkdómavörnum. Snemma árs 2024 settu matvælaráðuneytið og umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytið í sameiningu af stað vinnu við útfærslu fyrir almennt söfnunarkerfi dýraleifa á landsvísu í áhættuflokki eitt með það að markmiði að koma þeim í viðeigandi úrvinnslu eða förgun. Ráðuneytin sömdu við félagið Líforkuver ehf. sem tók að sér að koma fram með tillögu að samræmdu söfnunarkefi og var sú tillaga unnin í samstarfi við finnska ráðgjafafyrirtækið GMM og byggði á hugbúnaði og verklagi sem notað er bæði í Finnlandi og Noregi. Hingað til hefur ekki verið lögmæt ráðstöfunarleið sem getur tekið við öllu magni dýraleifa í áhættuflokki eitt sem fellur til í landinu. Í raun hefur það bara verið sorpeyðingarstöðin Kalka sf. á Suðurnesjum sem er lögmætur farvegur til förgunar og þangað til í byrjun þessa árs var það afstaða Kölku sf. að fyrirtækið gæti ekki annað öllu þessu efni. Landshlutasamtök sveitarfélaga á Norðurlandi eystra áttu frumkvæði að því að hefja undirbúning að uppbyggingu að vinnslustöð fyrir þetta efni, þ.e. líforkuveri, sem á að vera staðsett á Dysnesi í Eyjafirði. Áætlaður stofnkostnaður er um 2,9 ma.kr. Ráðuneytin tvö ásamt fjármála- og efnahagsráðuneytinu fóru með minnisblað fyrir ríkisstjórn á síðasta ári þar sem lagt var til að ráðuneytin í samvinnu við sveitarfélögin og hagaðila myndu greina valkosti varðandi fjármögnun, útboðsskyldu og sjálfbært rekstrarform varðandi stofnkostnað og rekstur bæði söfnunarkerfisins og vinnslustöðvar. Sú vinna fór aldrei af stað og skýrist það fyrst og fremst af því að starfsmaður Líforkuvers ehf. sagði sig frá vinnunni og ekki hefur tekist að fá nýjan aðila til þess að stýra þessu verkefni. Í upphafi þessa árs fékk ráðuneytið þær upplýsingar að sorpeyðingarstöðin Kalka sf. getur nú tekið við meira af lífrænu efni og telur sig geta annað öllu efni af þessari gerð sem fellur til í landinu næstu 3-7 árin. Það er orðið mjög aðkallandi að leysa þetta mál eins fljótt og auðið er. Uppbygging líforkuvers getur verið skynsamlegur kostur m.t.t. sjálfbærni en er ekki ábatasöm fjárfesting miðað við fyrirliggjandi greiningar og tekur að auki einhvern tíma að koma á laggirnar. Það er mat ráðuneytisins að æskilegasta og fljótlegasta lausnin í þessu máli sé að fá brennslustöðina Kölku sf. til þess að sjá um móttöku og förgun á dýraleifum úr áhættuflokki eitt. Á þessum 3-7 árum geta hagaðilar skoðað betur hvort ráðast eigi uppbyggingu líforkuvers en hvort það verði með aðkomu hins opinbera þarf að greina betur. Fram hefur komið að aðrir kostur séu til staðar innanlands til slíkrar uppbyggingar, til dæmis á Suðurlandi. Lagt er til að verkfræðistofuna EFLA verði fengin til þess að útfæra nánar vinnuna við söfnunarkerfi dýraleifa og með Kölku sf. sem endapunkt. Markmið þeirrar vinnu er að finna málinu farveg sem allra fyrst, og þar með uppfylla alþjóðlegar skuldbindingar þessa málaflokks samkvæmt ákvæðum EES löggjafar. Það er svo komið að félagið Líforkuver ehf. hefur gögnin sem unnin voru að beiðni og á kostnað matvælaráðuneytisins og umhverfis-, orku- og loftlagsráðuneytisins undir höndum og hefur ekki afhent þau þrátt fyrir ítrekaðar beiðnir þar um. Lagt er til að ráðuneytið, í samstarfi við umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytið, gefi umræddu fyrirtæki lokafrest til að afhenda umrædd gögn, en verði það ekki gert verði samningum sem gerðir voru við félagið Líforkuver ehf. rift og farið fram á fulla endurgreiðslu, eða 30 m.kr. Hnökrar á samskiptum og stjórnsýslan snúin Í lok minnisblaðsins er eins að greina einhverja hnökra á samskiptum ráðuneytanna og þeirra sem stóðu að Líforkuversverkefninu, en þar er talað um að félaginu verði gefinn lokafrestur til þess að afhenda gögn um söfnunarkerfi dýraleifa sem ítrekað hafi verið kallað eftir. Annars verði farið fram á endurgreiðslu og samningum rift. Formaður Sambands sveitarfélaga og atvinnuþróunar á Norðurlandi eystra, sem nú fer fyrir verkefninu, segir ekki hafa komið til neinna endurgreiðslna. Gögn hafi verið afhent um leið og fundur hafi fengist með fulltrúum ráðuneytis til að skýra eftir hvaða gögnum væri kallað. „Snúið hefur reynst að lenda málinu innan íslenska stjórnkerfisins þar sem ábyrgð liggur að stærstum hluta hjá rekstraraðilum sem dýraleifar falla til hjá en einnig hjá ríkinu þegar kemur að sjúkdómavörnum.“
Go to News Site