Fréttastofa RÚV
Á undanförnum árum hafa orðið áhugaverðar vendingar hvað skilning mannfólksins á náttúrunni og náttúrufyrirbærum varðar. Þar sem áhersla er lögð á annars konar tengsl mannsins við umhverfi og náttúru en hafa hvað helst orðið á síðustu árhundruðum. Í sjöunda þætti Gulls og grænna skóga á Rás 1 siglir Bryndís Björgvinsdóttir í kjölfar breska landkönnuðarins James Cook alla leið til Nýja-Sjálands, fjallar um gróðurinn sem þar fyrirfinnst en einnig mikilvægar lagabreytingar sem þar hafa loksins verið gerðar. Ferðalagið er nokkuð persónulegt fyrir Bryndísi sem hefur lengi haft áhuga á fjarlægum eyjum. Þegar eitthvað bjátaði á greip um sig sú sterka tilfinning að besta skrefið úr sálrænni kreppu fælist í að flytja búferlum á litla eyju, helst hinum megin á hnettinum, og hefja þar nýtt líf. Hugurinn reikaði einna helst til draumaeyju, eyju fyrir utan eyju fyrir utan Ástralíu, svo fjarlæg á hún að vera. Líklegast telst þetta nokkuð heilbrigt því eitt sinn fór Bryndís til sálfræðings sem sagði við hana að fyrra bragði að hún myndi ekki trúa því hve margir skjólstæðingar vildu bara flytja eitthvert burt. Þá ákvað hún með sjálfri sér að íþyngja ekki sálfræðingi sínum með nákvæmlega sömu sögunni. Svo lærist það smátt og smátt að ekki þurfi alltaf að sækja vatnið yfir lækinn og fjárfesta í rándýrum flugmiða. Grænt umhverfi geti virkað eins og lítil útgáfa af draumaeyjunni og hægt er að ná fram þeim áhrifum með stofuplöntum. Bryndís fjallar því um hvaða plöntur hverfast um suðurhvel jarðar og þrífast hér á landi. Til að mynda sneplur, nálapúða, apahrelli, lenju, körfurunna og glitlauf. Árið 1840 undirrituðu Maori-höfðingjar og fulltrúar bresku krúnunnar undir sáttmála sem átti að tryggja þegnum beggja jöfn réttindi. Svo fór ekki og Maori-fólkið sá eftir meirihluta landsvæða sinna. Nú hafa vendingar orðið í náttúruvernd þar í landi. Kom Ástralíu á kortið Segja má að breski landkönnuðurinn og kortagerðarmaðurinn James Cook hafi komið Ástralíu endanlega „á kortið“ í Evrópu, þar sem Ástralía og Nýja-Sjáland fá að vera „neðst“ á heimskortinu á meðan Evrópa trónir í miðjunni, líkt og allar leiðir liggi til Rómar. James Cook náði í það minnsta að teikna upp stóran hluta af því sem leynist þarna neðst á kortinu, undir niðri, og í kjölfar þess að löndin komust á heimskortið voru þau einnig komin inn á teikniborð valdhafa í Evrópu. Talið er að James Cook hafi fyrstur manna dáðst að stofugreni, Norfolk Pine, því Norfolk-eyja var óbyggð þegar hann kom að henni og var því engin mannvera til að dást að trénu. Það má því segja að Cook hafi ekki einungis komið „down under“ á kortið heldur einnig stofugreni. Áhugi hans á trénu hverfist þó ekki um pottaplöntuframleiðslu á stofugreni heldur virðist James Cook hafa séð tréð fyrir sér sem mögulegan efnivið í skipsmastur. Aðeins um 20 árum seinna hafði tvennt áhugavert gerst á þessari óbyggðu draumaeyju, stofugrenið barst til Evrópu sem spennandi tré, enda má sjá það víða á Spáni í dag, og Bretar tóku að senda fanga frá Ástralíu til Norfolk-eyju þar sem þeir gætu meðal annars unnið við skógarhögg. Ruddi brautina fyrir landnám Evrópumanna á Nýja-Sjálandi Fyrst siglingin er hafin í kringum Norfolk-eyju er ekki úr vegi að fylgja áfram í kjölfar Cook og kíkja næst til Nýja-Sjálands þar sem Cook var áður en hann sá stofugrenið á Norfolk-eyju í fyrsta skipti. James Cook var fyrsti Evrópumaðurinn sem kortlagði Nýja-Sjáland. Hann sigldi bæði í kringum Norður- og Suðureyju og sýndi fram á með kortagerð að þetta væru tvær aðskildar eyjar. Vitað er að hann átti í nokkrum samskiptum við innfædda á Nýja-Sjálandi. Allt þetta, kortagerðin, samskiptin og náttúran sem blasti við og er gjarnan álitin auðlindir, opnaði á frekari kannanir og verslun og innan skamms, landnám Evrópumanna á Nýja-Sjálandi. Þeir sem vilja komast í beina snertingu við Nýja-Sjáland í gegnum íslenskan garðagróður geta reynt að komast í tæri við sneplur sem eru fallegar, sígrænar garðaplöntur eða eins konar smárunnar með sérstakt lauf og enn sérstakari blómgun. Þær hafa þrifist hér á landi í áratugi. Kortlagning Cook lagði grunn að frekari siglingum til landsins og viðskiptum við Maori-fólkið sem þegar bjó á Nýja-Sjálandi. Kortlagning hans ruddi brautina hratt og örugglega fyrir aukna viðveru Evrópumanna í þessum heimshluta. Fyrir komu Cook hafði Maori-fólkið fengið að vera óáreitt á landi sínu, landi hinna löngu hvítu skýja, eða frá því það sjálft nam þar land í kringum 1250 – fyrst spendýra. Magnað ríki fugla og plantna Margir flokkar Maori-fólks voru á Nýja-Sjálandi. Hóparnir lifðu margbrotnu lífi og tókust einnig á sín á milli um ýmis mál, stór og smá. Heimur þeirra var fjölbreyttur og margslunginn en það sem var í vændum var enn margslungnara. Eitt af því sem gerir vistkerfi Nýja-Sjálands alveg sérstakt er að þar voru engin landspendýr fyrir tilkomu mannsins, nema reyndar leðurblökur, og engin rándýr á jörðu niðri. Heimurinn sem Maori-fólkið steig inn í, um árið 1250, einkenndist af svo gott sem engum spendýrum, öllu heldur fjölmörgum tegundum fugla. Sumir höfðu þróast þannig að þeir spígsporuðu um skógana án hæfileikans til að hefja sig á loft. Þróunarlega séð er flug mjög orkufrekur eiginleiki sem þróast bara sé hann nauðsynlegur tegundinni og þarna höfðu fuglar ekki þurft að hafa áhyggjur af flughæfileikum lengi. Sumar tegundir þessara spígsporandi fugla voru orðnar ansi stórar, eða um þrír metrar á hæð, eins og tegundin Moa. Allir þessir fuglar höfðu lagt sitt af mörkum við að dreifa fræjum um allar trissur og því var Nýja-Sjáland á þessum tíma magnað fugla- og plönturíki. Fuglategundir dóu svo út hver af annarri eftir því sem spendýrum fjölgaði. Sáu eftir nær öllu landsvæði sínu eftir sáttmálann Þann 6. febrúar ár hvert er haldið upp á Waitangi-daginn á Nýja-Sjálandi sem er almennur frídagur þar í landi. Waitangi-dagurinn er samofinn sögu landsins og má rekja aftur til atburða sem áttu sér stað árið 1840 þegar fulltrúar bresku krúnunnar og yfir 50 Maori-höfðingjar skrifuðu undir sáttmála sín á milli, svokallaðan Treaty of Waitangi. Í hnotskurn má segja að sáttmálinn hafi átt að tryggja þegnum breska heimsveldisins og Maori-frumbyggjum Nýja-Sjálands sömu réttindi en í dag er óhætt að fullyrða að þeim markmiðum hafi ekki verið náð. Hann hafi hins vegar tryggt yfirráð bresku krúnunnar yfir landsvæðum Maori. Í kjölfar sáttmálans sáu Maori eftir nánast öllum landsvæðum sínum til Breta, í nokkrum skrefum, og árið 2000 átti Maori-fólkið aðeins brotabrot af landinu sem hafði talist til búsetusvæða þess við undirritun sáttmálans árið 1840. Árið 2000 átti það til dæmis aðeins 4% af Norðureyju Nýja-Sjálands og 1% af Suðureyjunni. Árið 1860 átti það hins vegar um 80% af eyjunum tveimur. Vegna þessa og annars forsendubrests þennan viðburðaríka dag 1840 er Waitangi-dagurinn ekki fagnaðarefni í huga margra á Nýja-Sjálandi. Hann er hátíðardagur en einnig vitnisburður um leiðindaþróun sem hófst við undirritunina þegar segja má að Bretar hafi verið á hátindi heimsveldisbröltsins – sem James Cook lagði meðal annars línurnar að 70 árum fyrr, rétt áður en hann sigldi frá Nýja-Sjálandi til Norfolk-eyjar til að dást að stofugreni. Skrifuðu ekki undir sama samninginn En hvers vegna er Bryndís að velta fyrir sér stjórnmálum í þætti sem tengist gróðri, skógum, umhverfi og grænum svæðum? Jú, vegna þeirra atburða sem urðu í kjölfar sáttmálans 1840 og hafa nú staðið yfir í nokkra áratugi á Nýja-Sjálandi. Endurskoðunin hefur krafist áhugaverðra endurskilgreininga á hefðbundnum vestrænum skilningi á tengslum manna og lands eða náttúru. Í ljós kom að við undirritun sáttmálans lögðu Bretar og Maori-fólkið mjög ólíkan skilning í inntak samningsins hvað varðar land og eignarhald á landi og náttúru, þar sem þessir hópar höfðu ólíkan skilning á landi og náttúru, og tengslum manna við hvoru tveggja. Í raun kom einnig í ljós að þessir hópar skrifuðu ekki undir sama samninginn í bókstaflegri merkingu. Þann 6. febrúar 1840 safnaðist fjöldi fólks, bæði af evrópskum uppruna og úr mismunandi hópum Maori, saman við ána Waitingi á Norðureyju Nýja-Sjálands. Nýsjálenski sagnfræðingurinn Michael King taldi að mörgum þeirra evrópsku stjórnenda og ríkisstjóra sem þarna voru hefði raunverulega verið annt um hag Maori-fólksins á þessari stundu. King segir að ekki sé hægt að ætla annað vegna þess að sumir þeirra höfðu barist ötullega gegn þrælahaldi. „Hins vegar átti það eftir að breytast,“ segir King, þegar land tók upp úr þessu að ganga kaupum og sölum, oftast til nýrra landnema sem voru að leggja í hann frá Evrópu yfir hálfan hnöttinn til að hefja nýtt og betra líf á einhverri draumaeyju á suðurhveli jarðar. Þennan síðsumarsdag í febrúar var þó enginn með hugann við það því þarna snerist dagurinn aðeins um að fá fjöldann allan af höfðingjum Maori til að skrifa undir sáttmála sem skjalfesti að aðeins breska krúnan gæti keypt land af þeim. Þar með ætlaði krúnan að sitja ein að kaupum á landi en taka svo að sér að framselja landsvæðin á hærra verði til evrópskra landnema. Maori-höfðingjarnir skildu hins vegar sáttmálann svo að þeir hefðu enn yfirráð á sínum svæðum en nú væri landið samt undir verndarhendi Viktoríu drottningar. Í framhaldi af undirritun sáttmálans hófust samt sem áður kaup á landi og fyrirtæki urðu til sem meðhöndluðu slík viðskipti. Þau voru ekki alltaf með puttann á púlsinum því þau seldu stundum fólki í Evrópu innantóm loforð um landsvæði hinum megin á hnettinum, land sem ekki var búið að tryggja að tilheyrði ekki Maori. Blekktu höfðingjana vísvitandi Nú á dögum hefur ríkisstjórn Nýja-Sjálands gengist við því að siðferðislegur forsendubrestur hafi orðið strax við undirskrift sáttmálans. Á upplýsingasíðu nýsjálenskra stjórnvalda um sáttmálann og afleiðingar hans segir: „Waitangi-sáttmálinn frá 1840 átti að miða að samstarfi milli Maori og bresku krúnunnar.“ Á síðunni kemur fram að í sáttmálanum hafi Maori verið „lofað yfirráðum yfir landi, skógum og fiskveiðisvæðum eins lengi og þeir vildu.“ Aftur á móti misstu Maori velflest landsvæði sín þar sem breska krúnan „keypti land af Maori á lágu verði og skildi Maori eftir með ófullnægjandi landforða.“ Bent hefur verið á að erfitt sé að ímynda sér að nýlenduvæðing landsins hafi verið möguleg yfirhöfuð hefði skilningur Maori-fólksins á tengslum manna og lands fengið að ráða för á heiðarlegan hátt. Mögulega hafi trúboðarnir og feðgarnir Edward og Henry Williams áttað sig á þeim skilningi þegar þeir þýddu Waitingi-sáttmálann yfir á tungumál Maori í skyndi yfir nótt og að morgni 6. febrúar 1840 var hún lesin upp fyrir höfðingja Maori. Talið er að þeir feðgar hafi vísvitandi rangþýtt mikilvæg atriði sáttmálans til að auka líkur á fullveldi krúnunnar þennan viðburðaríka dag og þannig blekkt höfðingjana. Fyrir Maori-fólkinu voru þau yfirráð sem breska krúnan átti eftir að hrinda í framkvæmd í engu samræmi við það sem sáttmálinn átti að tryggja þeim og það sem Maori kalla Tikanga, eða „fyrstu lög Aotearoa“. Tikanga skírskotar til gilda og venja sem þróast hafa á löngum tíma í samfélagi Maori og eru samofin samfélagi, heimspeki, reynslu og tungumáli. Innan Tikanga ber einna hæst gildið whana-unga-tanga sem útskýra má sem tengsl vegna sameiginlegrar reynslu sem veitir fólki þá tilfinningu að það tilheyri sömu ætt eða landi. Öll þessi gildi snerta ekki aðeins samfélag manna heldur á allri heildarmyndinni: tengslum manna við umhverfi sitt. Þannig eru tengsl lands og manna nokkurs konar ættartengsl og landið verður ekki aðskilið frá hópnum frekar en forfeður þeirra, minningar, hugmyndafræði eða reynsla. Áin fékk réttindi til jafns við réttindi einstaklings Waitangi-sáttmálinn hefur verið gagnrýndur í áratugi og lengst af án afleiðinga. Árið 1975 var sérstakur dómstóll settur á laggirnar til að leysa úr kvörtunum og ábendingum Maori varðandi hinu ýmsu forsendubresti sáttmálans og umfangsmikinn landmissi. Árið 1993 var stofnuð staða sérstaks ráðherra innan nýsjálensku ríkisstjórnarinnar sem heitir einfaldlega Minister for Treaty of Waitangi Negotiations, eða ráðherra samningaviðræðna um Waitangi-sáttmálann, sem átti að tryggja réttlátar lausnir. Það var þó ekki fyrr en árið 1999 sem fyrstu stóru skrefin voru tekin til leiðréttingar á forsendubrestinum frá 1840 þegar eignarhald Maori á Whanganui-ánni, þriðju stærstu á landsins, var viðurkennt með lagalegu ákvæði. Þó að ákvæðið virtist skipta miklu máli fyrir samfélagið rímaði það samt sem áður ekki við „fyrstu lög Aotearoa“ og þá hugmyndafræði sem hópurinn hafði um tengsl manna og lands. Því stóðu frekari samningaviðræður lengi og leiddu þær til þess að Whanganui-áin var að lokum gerð að lögpersónu með setningu laga 20. mars 2017. Áin er því ekki skilgreind sem manneskja heldur sem lifandi heild, frá upphafi sínu í fjöllum og niður til sjávar. Réttindi hennar standa til jafns við réttindi einstaklings og fékk hún tvo opinbera fulltrúa til að gæta réttinda sinna. Náttúrufyrirbærin geta höfðað mál gegn þeim sem skaða þau á nokkurn hátt Árið 2025 fékk fjallið Mount Taranaki þessi sömu réttindi og hefur einnig formlega fulltrúa sem gæta hagsmuna þess. Þriðja náttúrufyrirbærið sem nú hefur þessi réttindi er skógurinn Te Ure-wera sem er víðáttumikið skóga- og óbyggðasvæði á Norðureyju Nýja-Sjálands. Þessi náttúrufyrirbæri á Nýja-Sjálandi eiga núna sín réttindi sem eru ekki minni en réttindi mannfólks. Til að mynda er hægt að beita þessum ákvæðum gegn mengun og ofnotkun. Náttúrufyrirbærin geta höfðað mál gegn þeim sem skaða þau á nokkurn hátt. Ákvarðanir eru teknar með hagsmuni landsvæðanna sjálfra í forgrunni ásamt því samspili sem þau eiga í sem ein lifandi heild. Þetta byggist á heimsmynd Maori þar sem náttúran er lifandi og skyld manninum, ekki bara auðlind sem á að þjóna manninum. Með þessu er náttúrunni gefin rödd og býður aðferðin upp á dýpri mannleg tengsl við hana og fyrirbæri hennar. Náttúruvernd eru náttúrutengsl og þau verða sterkari þegar þau eru ekki einungis byggð á nytsemi heldur gagnkvæmu sambandi og virðingu fyrir öllu samspili, fyrir hinni lifandi heild.
Go to News Site