«Արեւմուտքը Հայաստանի հետ մերձենալու բացառիկ շանս ունի»

Ներկայացնում ենք ամերիկյան The Hill պարբերականի կայքում հրապարակված Հայաստանի արտաքին գործերի նախկին նախարար Զոհրաբ Մնացականյանի The West has a unique chance to embrace Armenia հոդվածի հայերեն թարգմանությունը: Զոհրաբ Մնացականյան Մայիսի սկզբին Երեւանում կայանալու է ԵՄ-Հայաստան առաջին պատմական գագաթնաժողովը։ Փոքր, ծովին ելք չունեցող եւ երկար ժամանակ Ռուսաստանի ուղեծրում գտնված երկրի համար սա կողմնորոշումների նկատելի վերափոխում կլինի։ Հայաստանը մերձենում է Եվրոպային, իսկ Եվրոպան սկսում է ներկայանալ Հայաստանում կոնկրետ, հրապարակային եւ այնպիսի կերպով, որ դժվար կլինի հետ շրջել։ Անակնկալ չէ, որ Մոսկվան շեշտադրումներ է անում։ Ապրիլի 1-ին Կրեմլում կայացած հանդիպման ժամանակ Վլադիմիր Պուտինը վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանին մռայլ ուղերձ հղեց. Հայաստանը չի կարող միաժամանակ խորացնել ինտեգրումը Եվրամիության հետ եւ մնալ Ռուսաստանի գլխավորած տնտեսական կառույցների ներսում։ Երկիմաստությունը, որը մինչ օրս թույլ էր տալիս Հայաստանին հավասարակշռություն պահպանել համակարգերի միջեւ, այլեւս ընդունելի չէ, հայտարարեց նա։ Ձեւական իմաստով սա տեխնիկական վեճ է անհամատեղելի կարգավորող ռեժիմների մասին։ Բայց իրականում այն բոլորովին այլ կերպ է ընկալվում երկրում, որտեղ ռուսական հզորությունը վերացական բան չէ։ Ռուսաստանը պահպանում է ռազմական ներկայությունը Հայաստանում։ Տասնամյակներ շարունակ այն ներկայացվել է որպես անվտանգության երաշխիք եւ ընդարձակ ճարտարապետության մաս, որը Հայաստանը կապում էր Մոսկվային Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպության եւ Եվրասիական տնտեսական միության միջոցով։ Բայց այդ ճարտարապետությունն արդեն կասկածի է ենթարկվում։ 2020-ին եւ 2023-ին Ռուսաստանը չօգնեց Հայաստանին Ադրբեջանի հետ նրա երկարատեւ հակամարտության մեջ՝ չնայած տեղակայված խաղաղապահ ուժերի ներկայությանը։ Երբ Ադրբեջանի զորքերը վճռականորեն մտան Լեռնային Ղարաբաղի տարածաշրջան, ռուս խաղաղապահները մի կողմ քաշվեցին, երբ ավելի քան 100 000 էթնիկ հայեր փախչեցին։ Շատ հայեր եզրակացրին, որ Մոսկվայի անվտանգության երաշխիքները այնքան էլ հուսալի չեն։ Պուտինի զգուշացումն այն մասին, որ Հայաստանը չի կարող «միաժամանակ երկու տեղում լինել», ընկալվում է ոչ թե որպես չեզոք տնտեսական դիտողություն, այլ այն տերության համատեքստում, որը ցուցադրել այսպես կոչված մերձավոր արտասահմանում իր կարմիր գծերի պահպանությունը ապահովելու պատրաստակամությունը։ Տասնամյակներ շարունակ Ռուսաստանը դիտել է հետխորհրդային տարածքը որպես արտոնյալ ազդեցության գոտի, որտեղ արեւմտյան ներկայությունը ընկալվում է ոչ թե որպես մրցակցություն, այլ որպես ներխուժում։ Ռուսաստանի պատերազմը Վրաստանի դեմ 2008-ին եւ ներխուժումը Ուկրաինա 2022-ին դարձան ավելի ընդարձակ դոկտրինի արտահայտություն, որը մերժում է հարեւան պետությունների շարժը դեպի արեւմտյան ինստիտուտներ։ Գնահատելով այս իրավիճակը, արեւմտյան քաղաքական գործիչներին արժե հաշվի առնել, թե ինչպես է ծավալվում այս դինամիկան՝ տնտեսական ճնշման, քաղաքական ազդեցության եւ միջամտության համակցում, որն ուղղված է խանգարելու ինքնիշխան ընտրություններին եւ վերարտադրելու սեփական քաղաքական մոդելը՝ ժողովրդավարությունից հետագա կայուն հետընթացով։ Ռուսաստանը հետեւողականորեն կիրառում է մոխրագույն գոտու այդ մարտավարությունը։ Հայաստանը հիմա գտնվում է նմանատիպ փորձության ավելի վաղ փուլում։ Տարբերությունն այն է, որ ազդանշանները ավելի հստակ են, եւ Արեւմուտքը դեռ հնարավորություն ունի ազդելու արդյունքի վրա։ Բայց այս պատուհանը կարող է անվերջ բաց չմնալ։ Հենց սա է հատուկ նշանակություն հաղորդում երեւանյան գալիք գագաթնաժողովին։ Արեւմտյան քաղաքական գործիչների համար խաղադրույքները Հայաստանի սահմաններից շատ ավելի հեռուն են գնում։ Հարավային Կովկասը գտնվում է աշխարհագրական խաչմերուկում, որը կապում է Եվրոպան Կենտրոնական Ասիայի հետ՝ նեղ, սակայն ավելի մեծ կարեւորություն ձեռք բերող միջանցքում, որը Կասպից ծովը միացնում է Սեւ ծովին եւ այնուհետեւ՝ եվրոպական շուկաներին։ Քանի որ պատերազմը Ուկրաինայում խախտել է Ռուսաստանի միջով անցնող ավանդական երթուղիները, Արեւելք-Արեւմուտք այս երթուղիները ձեռք են բերում նոր հրատապություն։ Սրանք պարզապես առեւտրային երթուղիներ չեն։ Սրանք ռազմավարական դիվերսիֆիկացիայի գործիքներ են՝ Ռուսաստանը շրջանցող էներգահոսքեր, կախվածությունը նվազեցնող մատակարարման շղթաներ, կապվածություն, որը փոխում է տարածաշրջանային դասավորությունները։ Հայաստանի դերը այս պատկերում դեռ վերջնական սահմանված չէ, բայց պոտենցիալ կարեւոր է։ Այն սահմանակից է ՆԱՏՕ-ի անդամ Թուրքիային եւ գտնվում է առանցքային տրանզիտային ուղիների մոտ, որոնք կարող են կամ ներառել նրան, կամ լիովին շրջանցել։ Այս ցանցերի մեջ ինտեգրված Հայաստանը կարող է կայունացնող օղակ դառնալ ավելի լայն համակարգում, որը միացնում է Եվրոպան Կենտրոնական Ասիային։ Շրջանցման դեպքում՝ կարող է աշխարհագրապես կենտրոնական, բայց ռազմավարապես մի կողմ մղված մնալ։ Տարածաշրջանային առաջնորդների ներկայությունը մայիսի 4-ի Եվրոպական քաղաքական համայնքի գագաթնաժողովում եւ դրան հաջորդող Հայաստան-ԵՄ գագաթնաժողովը պետք է կառուցվածքի տեսք ստանա. ներդրումներ կապվածության ապահովման համար, ավելի խոր տնտեսական ինտեգրում, մեխանիզմներ արտաքին ճնշումը կլանելու համար։ Միայն խորհրդանիշները բավարար փոխհատուցելու այն ռիսկերը, որոնք կարող են առաջանալ տարածաշրջանային քաղաքական-տնտեսական պատկերը վերաձեւելու արդյունքում։ Բայց Եվրոպան չի կարող այս բեռը միայնակ կրել։ ԱՄՆ-ը մնում է վճռական ռազմավարական դերակատար։ Վաշինգտոնն ունի ֆինանսական, քաղաքական եւ ուժային լծակներ, որոնք կարող են ամրացնել Հայաստանի դիրքափոխումն այնպես, որ այն հուսալի, եւ ոչ թե դեկլարատիվ լինի։ Սա նշանակում է ենթակառուցվածքների աջակցություն, որը Հայաստանը ներառում է Արեւելք-Արեւմուտք միջանցքների մեջ, զարգացման ֆինանսավորման եւ մասնավոր ներդրումների մոբիլիզացում։ Ավելին, Թրամփի վարչակազմն արդեն ներգրավված է գործընթացի մեջ TRIPP միջանցքի միջոցով, որը նպաստեց լարվածության նվազեցմանը Հայաստանի եւ Ադրբեջանի միջեւ եւ Վաշինգտոնում ընկալվեց որպես խոշոր ձեռքբերում։ Հիմա հարցն այն է, թե արդյո՞ք Արեւմուտքը պատրաստ է բավականաչափ արագ շարժվել, որպեսզի Հայաստանի դիրքափոխումը կայուն լինի։ Այս հոդվածը թարգմանվել եւ հրապարակվել է «Գալուստ Կիւլպէնկեան» Հիմնարկութեան աջակցությամբ : Հոդվածում արտահայտված մտքերը պարտադիր չէ, որ արտացոլեն «Գալուստ Կիւլպէնկեան» Հիմնարկութեան կամ Մեդիամաքսի տեսակետները:

Go to News Site