Այսօրվա ողբերգությունները հույսի աղբյուր են դառնում

Ներկայացնում ենք Չիկագոյի համալսարանի քաղաքագիտության պրոֆեսոր Կիարա Կորդելիի հոդվածը՝ գրված Project Syndicate-ի համար: Կիաարա Կորդելի Մենք ապրում ենք անիմաստ տառապանքների եւ վերահաս աղետների մի աշխարհում, որտեղ բարոյական առաջընթացի գաղափարն անըմբռնելի է թվում։ Ժամանակակից հասարակությանը հարվածում են երկու դարակազմիկ ճգնաժամեր՝ հակաժողովրդավարական ուժերի վերելքը եւ կլիմայական փոփոխությունները։ Սակայն ի՞նչ կլինի, եթե այսօրվա ողբերգությունները հույսի աղբյուր դառնան։ Աջ պոպուլիզմով սնուցվող սվտորիտար դրեյֆը սպառնում է ժողովրդավարություններին ողջ աշխարհում՝ ներառյալ Միացյալ Նահանգները, որտեղ նախագահ Դոնալդ Թրամփի իշխանության չարաշահումը, թվում է, անսահման է։ Թրամփի նույնիսկ ավելի զուսպ եվրոպական դաշնակիցները մշտապես փորձում են խարխլել իրավունքի գերակայությունը։ Բոլորովին վերջերս Իտալիայի վարչապետ Ջորջիա Մելոնին փորձեց համաժողովրդական հանրաքվեի միջոցով սահմանափակել դատական իշխանության անկախությունը։ Բարեբախտաբար, իտալացիները զանգվածաբար դուրս եկան պաշտպանելու իրենց Սահմանադրությունը։ Ժողովրդավարության ճգնաժամը սնում է կլիմայական ճգնաժամը։ Թրամփը դուրս է բերել ԱՄՆ-ը Կլիմայի Փարիզյան համաձայնագրից եւ թուլացրել կամ վերացրել շրջակա միջավայրի պաշտպանությանն ուղղված անթիվ միջոցառումներ։ Մելոնին շեղվել է Եվրոպական միության «Կանաչ գործարքի» շրջանակներում ստանձնած մի շարք պարտավորություններից եւ դեմ է արտահայտվել արտանետումների կրճատման ավելի խիստ թիրախներին։ Հունգարիայի վարչապետ Վիկտոր Օրբանը բազմիցս արգելափակել կամ հետաձգել է կլիմայական օրենսդրության ընդունումը ԵՄ մակարդակով։ Այս ճգնաժամը լուծելու քաղաքական գործիչների անկամությունը մոլորակի ճակատագիրը թողեց մասնավոր ներդրողների եւ կայուն տեխնոլոգիաներ ներդնելու նրանց (հաճախ սահմանափակ) ցանկության հույսին։ Լավագույն դեպքում կառավարությունները խթանում են նման ներդրողներին, բայց հազվադեպ են փոխարինում նրանց։ Ահա թե ինչու, բացառությամբ Չինաստանի, վերականգնվող էներգետիկայի ֆինանսավորումը անբավարար է մնում, նույնիսկ երբ Big Tech հսկաների ներդրումները արհեստական բանականության ոլորտում հասել են երկնասլաց բարձունքների։ Թրամփի քաղաքականության իռացիոնալությունն ու բռնությունը վերջին ամիսներին՝ Մինեապոլիսի դաժան սպանություններից եւ Գազայի վերակառուցման աբսուրդային պլանից մինչեւ կայսերապաշտական ներխուժումը Վենեսուելա եւ Իրանի դեմ նրա պատերազմի ցնցող խելահեղությունը, էլ ավելի սրեցին մեր դարաշրջանի ողբերգական բնույթը։ Թվում է, քաղաքականությունը թելադրվում է մերկ ուժով, իսկ բարոյական իդեալները՝ առողջ ժողովրդավարությունից մինչեւ բնապահպանական կայունություն, անհեթեթ են թվում։ Սկզբունքային գործողությունների համար տարածությունն, կարծես, անհետացել է։ Սակայն մենք արդեն եղել ենք նման իրավիճակում։ Ալբեր Կամյուն պնդում էր, որ նույնիսկ անիմաստ աշխարհում մենք կարող ենք հույսի ձեւ ստեղծել ընդվզման միջոցով։ Հաննա Արենդտը հույսը գտնում էր ամեն ինչ նորից սկսելու մարդկային կարողության վրա՝ նույնիսկ ցեղասպանությանն առերեսվելիս։ Մարտին Լյութեր Քինգ կրտսերն ընդգծում էր, որ տառապանքը կարող է հանգեցնել բարոյական առաջընթացի եւ հավաքական վերափոխման։ Փիլիսոփա Ջոնաթան Լիրը բացատրում էր, որ կորուստը կարող է լավ ապագայի «արմատական հույսի» աղբյուր դառնալ՝ նույնիսկ առանց հստակեցնելու, թե այդ լավ ապագան ինչպիսին է լինելու։ Վերջին իրադարձությունները, կարծես, հաստատում են նման մտածողների իրավացիությունը։ Վերցնենք թեկուզ քաղաքացիական հասարակության՝ ժողովրդավարության բաբախող սրտի եւ ավտորիտարիզմի դեմ նրա ամենաթանկարժեք բաստիոնի արթնացումը, թեկուզեւ այն դեռ սաղմնային փուլում է։ ԱՄՆ-ում տեղի էին ունեցել բողոքի ցույցեր, որոնց մասնակցել էին միլիոնավոր մարդիկ։ Մենք դա տեսանք նաեւ իտալական հանրաքվեի բացառիկ բարձր մասնակցության մեջ, հատկապես զգալի թվով երիտասարդների ներգրավվածությամբ, ովքեր նախկինում տանը կմնային։ Նման արթնացումները հնարավոր չէ բացատրել բացառապես այսօրվա պայմանների լրջությամբ կամ ներկայիս աջակողմյան կառավարությունների ավտորիտար բնույթով։ Արթնացումները պահանջում են ավելին՝ հնարավորության վերագտնված զգացում։ Թրամփին նախորդած տասնամյակներում ԱՄՆ-ում եւ Եվրոպայում տարածվել էր լճացման եւ անզորության զգացումը։ Շատերը սկսել էին հավատալ, որ կարեւոր չէ, թե ով է կառավարում, քանի որ ոչինչ չի փոխվի։ Աջ եւ ձախ կառավարություններն ի վերջո անելու են նույնը՝ հավատարիմ մնալով նեոլիբերալիզմի թելադրանքին։ Ուղղությունը փոխելու կարողությունը թվում էր սահմանափակված արտաքին եւ ներքին արգելքներով՝ սահմանադրականից մինչեւ հարկաբյուջետային։ Իհարկե, կային պահեր, որոնք փոփոխության հույս էին ներշնչում։ 2008 թվականին Բարաք Օբամայի ընտրվելը ԱՄՆ նախագահի պաշտոնում դրանցից մեկն էր։ Բայց այն ավարտվեց հիասթափությամբ։ Օբամայի օրոք Ուոլ Սթրիթի բանկերը համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամից հետո խոշոր օգնություն ստացան, մինչդեռ միլիոնավոր ամերիկացիներ կորցրին իրենց տները։ Ընդլայնվեցին անօդաչու թռչող սարքերի հարվածները Պակիստանում, Եմենում եւ Սոմալիում։ Արտաքսման ենթարկվեցին ավելի շատ ներգաղթյալներ, քան նախկին որեւէ նախագահի օրոք։ Թրամփը, ընդհակառակը, կենդանի ապացույց է, որ քաղաքական իշխանությամբ օժտված մեկ մարդը կարող է փոխել աշխարհի ճակատագիրը, ընդ որում՝ անել դա ակնթարթորեն։ Հետեւաբար, արժե՛ պայքարել, որպեսզի իշխանությունը հայտնվի ճիշտ ձեռքերում կամ, առնվազն, չհայտնվի բռնապետերի կամ խենթերի ձեռքում։ Այն հեշտությունն ու կամայականությունը, որով ավտոկրատը կարող է վերափոխել ներքին եւ արտաքին գործերը, ծնեցին նոր ժողովրդավարական ակտիվիզմ եւ դրան ուղեկցող հույս։ Նույնը վերաբերում է նաեւ կլիմայական ճգնաժամին։ Ո՞վ կմտածեր, որ էներգետիկ անցումն ավարտին հասցնելու միակ հույսը կարող է ծնվել անիմաստ պատերազմից։ Եվ այնուամենայնիվ, հենց դա է տեղի ունենում։ Թեեւ Իրանի հետ հակամարտության ելքն անորոշ է մնում, դրա գլխավոր շահառուների թվում են «կանաչ» տեխնոլոգիաներն ու վերականգնվող էներգետիկան։ Ի վերջո, Թրամփի պատերազմը վեր հանեց հանածո վառելիքից խիստ կախվածություն ունեցող տնտեսությունների փխրունությունը. Հորմուզի նեղուցի փաստացի փակումը հանգեցրեց էներգակիրների գների կտրուկ աճի։ Չինաստանի համար խելամիտ կլիներ համախմբել պատրաստակամ երկրների կոալիցիա՝ «կանաչ» ներդրումների գլոբալ խթանման համար՝ դրանով իսկ խթանելով սեփական արդյունաբերության պահանջարկը։ Եվրոպական երկրների համար դա գրավիչ կթվար, ինչպես եւ շատ ուրիշների (ներառյալ նույնիսկ Պարսից ծոցի պետությունները)։ Այսպիսով, ավելի մաքուր մթնոլորտի եւ ավելի կայուն շրջակա միջավայրի հույսը ծնվում է անիմաստ պատերազմի ողբերգությունից։ Ճակատագրի հեգնանքով, հենց ողբերգությունը, այլ ոչ թե հավատը գծային բարոյական առաջընթացին (որի միջոցով մարդիկ դասեր են քաղում անցյալի սխալներից ու խուսափում դրանց կրկնությունից), դարձավ բարոյական ու քաղաքական առաջընթացի հույսի աղբյուր։ Ժողովրդավարության վերածնունդն ու մոլորակի փրկությունն այժմ կախված են հենց դրանից։ Թարգմանությունը՝ Մարթա Սեմյոնովայի Այս հոդվածը թարգմանվել եւ հրապարակվել է «Գալուստ Կիւլպէնկեան» Հիմնարկութեան աջակցությամբ : Հոդվածում արտահայտված մտքերը պարտադիր չէ, որ արտացոլեն «Գալուստ Կիւլպէնկեան» Հիմնարկութեան կամ Մեդիամաքսի տեսակետները: Copyright: Project Syndicate, 2026. www.project-syndicate.org

Go to News Site