Փնտրելով հորը եւ նրա անունը կրող թիթեռը՝ Ադրբեջանի եւ Հայաստանի սահմանին

Ներկայացնում ենք The Guardian-ում հրապարակված Four wives, two passports and a very elusive butterfly : one woman’s search for her lepidopterist father հոդվածի հայերեն թարգմանությունը: Պատրիկ Բարքհեմ Կովկասի բարձրադիր լեռներում ֆոտոլրագրող Ռենա Էֆենդին փնտրում է թիթեռին, որը կրում է իր հոր անունը։ Հորը նա հազիվ էր ճանաչում: Տեղանքը ժայռոտ է, մռայլ, գեղեցիկ եւ անհնար: Խոտը խանձած դեղին գույնի է ամառվա կատաղի արեւից, թիթեռի սնունդը կերել են ոչխարները, իսկ Satyrus effendi-ն, եթե այն ընդհանրապես գոյություն ունի, սովորաբար թռչում է միայնակ՝ հաղթահարելով ժայռեր, քարաթափեր եւ լանջեր: Թիթեռի որսը անսպասելի թեմա է մրցանակակիր վավերագրական ֆիլմի համար, բայց «Satyrus-ի որոնումները» գրավիչ արկած է, որը բացահայտում է աշխարհի մի ուշագրավ երկրամաս, որը քիչ է հայտնի արեւմտյան լսարանին, եւ միեւնույն ժամանակ ուսումնասիրում պատերազմի եւ ազգայնականության, գլոբալ տաքացման եւ բնաջնջման թեմաները: Սակայն, ի վերջո, հոր թիթեռի որոնումը Էֆենդիի համար դառնում է իր ընտանիքի եւ իր ինքնահաճ հոր կյանքի գաղտնիքների եւ ստերի հուզիչ վերաիմաստավորում: «Satyrus effendi-ն մելանխոլիկ, թախծոտ թիթեռ է», - զգուշացնում է նրան որսորդ ընկերը՝ թիթեռագետ Դմիտրի Մորգունը, մոլորակի վրա ապրող այն հինգ-վեց մարդկանցից մեկը, ով տեսել է այս անորսալի, վաղանցիկ, վտանգված արարածին: Թիթեռը փոխաբերական իմաստով կատարելապես մարմնավորում է Էֆենդիի հորը՝ Ռուստամ Էֆենդիին` ադրբեջանցի թիթեռագետին, որը Էֆենդիի մանկության անլուրջ, քմահաճ կերպարն էր։ «Անուղղելի» կնամոլ եւ գինու սիրահար (Էֆենդիի խորթ քույրերից մեկի բառերով)՝ Ռուստամը հազվադեպ էր տանը լինում, երբ Ռենան երեխա էր: Նա զուգահեռ մի քանի սիրային հարաբերություններ ուներ, եւ վերջում բաժանվեց Ռենայի մորից ու մահացավ, երբ աղջիկը 14 տարեկան էր: Ռենան հիշում է տիկնանց, որոնք հավաքվել էին հոր դագաղի շուրջ. նրա չորս կանանցից երեքը, խորթ քույրը եւ մի քանի այլ կանայք, որոնց նա չէր ճանաչում: Այդ ժամանակ Խորհրդային Միությունը փլուզվում էր, եւ Էֆենդիի հայրենիքը՝ Ադրբեջանը, պատերազմի մեջ մտավ Հայաստանի հետ: Թեեւ Դոնալդ Թրամփը իր վաստակն է համարում եորկրների միջեւ փորձնական խաղաղության համաձայնագիրը, այդ հակամարտությունը դեռեւս չի ավարտվել: Մեծանալով՝ Էֆենդին մտքից վանեց իր խնդրահարույց հոր մասին հիշողությունները մինչեւ 2017 թվականը, երբ հանկարծակի որոշեց առցանց փնտրել նրա անունը: Ռուսերեն Վիքիպեդիայի էջում նա հայտնաբերեց, որ հոր անունով թիթեռ գոյություն ունի: Satyrus effendi-ն խիստ վտանգված տեսակ է եւ թռչում է միայն Ադրբեջանի եւ Հայաստանի միջեւ սահմանային լեռնային գոտիներում: «Ես մտածեցի. ի՜նչ պատմություն է. այս թիթեռն պարում է միայն այնտեղ եւ ոչ մի այլ տեղ: Եվ կրում է հորս անունը՝ իմ անունը», - պատմել է նա: Երբ անվերջ պատերազմի մի փուլում Ադրբեջանը վերագրավեց այս սահմանային գոտիները, Էֆենդին հնարավորություն ստացավ մայրաքաղաք Բաքվից հոր հետքերով հասնել այն լեռները, որտեղ հայրը գտել էր թիթեռին: Ֆիլմը ծավալվում է նույն կերպ, ինչ Էֆենդիի որոնումները: Նա սկսում է իր ուսումը թերֆինանսավորված Կենդանաբանության ինստիտուտում, որտեղ հայտնաբերում է, որ հազվագյուտ թիթեռները, որոնք իր հայրը մանրակրկտորեն հավաքագրել էր տասնամյակների հետազոտությունների եւ արկածների ընթացքում, քայքայվում են՝ բառացիորեն վերածվելով փոշու։ Խորհրդային տարիներին հայրը ազատ տեղաշարժվում էր, բայց Էֆենդիի համար դա այդքան էլ հեշտ չէ։ Վերջապես նա ստանում է Հայաստան մուտք գործելու հատուկ թույլտվություն։ «Մոտ մեկ ժամ հարցաքննությունից եւ շփոթված ոստիկանի հարցերից հետո («Ի՞նչ եք անում այստեղ», «Ես եկել եմ այս հազվագյուտ տեսակի թիթեռը որսալու», ինչը հնչում է որպես լրտեսական քողարկման պատմություն), ինձ թույլ տվեցին մուտք գործել», - ասում է նա ( Ռենա Էֆենդին բնակվում է Ստամբուլում-Մեդիամաքս ): Թիթեռի որոնումների հիմքում հոր իրական ինքնությունը բացահայտելն է։ Ռենայի հիշողությունները հոր մասին բեկորներ են. հայտնվում է տանը, հետո կրկին անհետանում թիթեռ որսալու։ «Նրա ներկայությունն իմ կյանքում ուրվականի պես էր, - ասում է Էֆենդին։ - Միջատներով լի տարաներ էի գտնում, զգեստապահարանում՝ ֆոտոների սեւանկարներ. տանը նրա կյանքի հետքերը։ Այս ֆիլմի մեջ խորանալու պատճառներից մեկն այն էր, որ նա լիարժեք կյանք էր ունեցել մեր տնից դուրս։ Եվ ես ուզում էի այդ պատկերը ավելի վառ գույներով ներկայացնել, բայց չէի կարողանում գտնել այդ գույները իմ կյանքի պատմության մեջ»։ Երբ Էֆենդին ֆոտոլրագրող դարձավ, նկատեց իր եւ հոր կարիերայի զուգահեռները։ «Որսը, գործի միայնակ բնույթը, թափառելը, ճիշտ պահին սպասելը, եւ հետո արագ գործելը՝ ցանցով կամ տեսախցիկով՝ գրեթե նույնական է: Ամեն մի թիթեռ իր պատմությունն ունի, յուրաքանչյուր լուսանկար՝ իր պատմությունը: Նա հավաքեց հազարավոր թիթեռներ, ես հազարավոր լուսանկարներ ունեմ իմ արխիվում: Թիթեռին որսալը նման է պահը որսալուն: Նույնիսկ այն փոքրիկ պիտակները, որոնք նա գրել էր [բռնած թիթեռների տակ], ես նմանեցնում եմ իմ լուսանկարների մակագրությունների»: Հայաստան կատարած այցի ժամանակ Էֆենդիի լավագույն գտածոն իր հոր հին թիթեռագետ ընկեր Պավլիկ Ղազարյանն է՝ ազգությամբ հայ բաքվեցին, որը հակամարտության ժամանակ փախստական էր դարձել եւ տեղափոխվել Հայաստան: Նրանք գնում են լեռներ՝ հոր թիթեռը որսալու, զինված ցանցով, որը, ինչպես Ղազարյանը բացահայտում է, պատրաստվել է Ռուստամի նախագծով՝ կրծկալի հիման վրա: Ռուստամը «բազմապատկեց գեղեցկությունը»՝ ունենալով երեք դուստր, ասում է Ղազարյանը: Բայց Ռենային անվանում է «փոքրիկ անտեսանելի աղջիկ Էֆենդի՝ թիթեռի պես», քանի որ իր ուսուցիչը երբեք չէր պատմել աղջկա մասին: «Նա ինձ համար հոր պես էր՝ լավ հոր», - պատմում է նա Էֆենդիին։ Ինչո՞ւ նա ավելի լավ հայր չէր Ռենայի համար։ Ինչո՞ւ էր Ռենան անտեսանելի։ Թիթեռի որոնումը վերածվում է ընտանեկան գաղտնիքների որոնման, եւ Էֆենդին երկատվում է իր դերերի՝ ուսումնասիրության առարկայի եւ լրագրողի միջեւ։ Պատմությունն ավելի հետաքրքիր է դառնում լսարանի համար, բայց իր համար՝ ավելի ցավագին։ Նրա խորթ քույրերից մեկը կիսվում է նամակներով, որոնք Ռուստամը գրել է իր մորը։ Ռենան ասում է, որ դժվար էր դրանք կարդալ, քանի որ իր մայրը երբեք նման նամակներ չէր ստացել, եւ դրանցում «իմ ներկայությունը ջնջված է հորս կյանքից»։ Բայց նամակները հրաշալի, ռոմանտիկ հիշողություններ էին նրա թիթեռային արկածների մասին՝ ալպյան մարգագետինների, ջրվեժների եւ «թեյի բաժակի չափ կակաչների»։ «Ես առաջին անգամ լսեցի հորս ձայնը։ Ասես մի պահ հայտնվեցի նրա ուղեղում, - ասում է Էֆենդին։ - Ես փափագում էի այդ շփումը»։ Ընկերներին եւ հարազատներին գտնելով՝ Ռենան իմանում է, որ իր հայրը երկու անձնագիր է պահել՝ ենթադրաբար երկամուսնության հնարավորություն ունենալու համար։ Սակայն Էֆենդին կասկածում է, որ Խորհրդային Միությունում հնարավոր չէր երկու անձնագիր ունենալ։ «Ինչպես այդ թիթեռն է առասպելական, եւ մարդիկ հրաժարվում են հավատալ դրա գոյությանը, քանի որ այն թռչում է պատերազմական սահմանի վրայով, այնպես էլ հորս կյանքն է առասպելական», - ասում է նա։ Ծնողների հարաբերությունների մասին Էֆենդիի հարցերը շատանում են, եւ նա վերդառնում է մոր մոտ, որը «միշտ չափազանց խուսափողական» է պատասխանել իր մանկության մասին հարցերին։ Լարված տեսարաններից մեկում տեսնում ենք, թե ինչպես է Էֆենդին հանդես գալիս մե՛կ լրագրողի, մե՛կ դստեր դերում։ Ֆիլմում նա ասում է, որ իրավունք ունի ճշմարտությունն իմանալու։ Այսօր, սակայն, նա ասում է. «Տեսախցիկի ուժն էր, որն նպաստեց դրան»։ «Երբ մարդ հայտնվում է տեսախցիկի ուշադրության կենտրոնում, պատասխանատու է զգում ճշմարտությունն ասելու։ Դինամիկան փոխվում է։ Դա «ես դուստրն եմ, իսկ նա՝ իմ մայրը» պատմություն չէր։ Ավելի շատ «Ես ուսումնասիրող եմ, իսկ նա՝ իմ ուսումնասիրության առարկան»։ Մի քիչ դաժան է, բայց տեսախցիկն այդպես է անում։ Վերջիվերջո, նա ստիպված էր անկեղծանալ»։ Մոր բացահայտումը գլխիվայր շրջում է Էֆենդիի պատկերացումն իր մանկության մասին։ Ֆիլմը տպավորիչ կերպով պատմում է նաեւ գլոբալ տաքացման եւ տեսակների բնաջնջման, ինչպես նաեւ պատերազմի եւ սահմանների մասին։ Satyrus effendi-ին փնտրելիս Ռենան իմանում է, որ ավելի շոգ ամառները ստիպում են հովիվներին տանել ոչխարներին ավելի բարձրադիր լեռներ՝ կանաչ խոտ գտնելու, եւ նրանք ուտում են այն բարձրլեռնային բույսը, որով սնվում են թիթեռի թրթուրները։ Էֆենդին եւս մեկ տարով երկարաձգեց նկարահանումները՝ որսը շարունակելու համար։ «Ես տարվեցի թիթեռին գտնելու մոլուցքով, - ասում է նա»։ Մորգունի հետ նրանք հինգ օրով ճամբար խփեցին բարձր լեռնային գոտում, բայց նրանց հետապնդում էին անձրեւն ու քամին։ Այնուամենայնիվ, ի հեճուկս դժվարություններին, թիթեռի որսը հույս է ներշնչում, որ հայերն ու ադրբեջանցիները կարող են կողք կողքի խաղաղ ապրել։ «Թիթեռը թռչում է բոլորից վեր, - ասում է Մորգունը, - նրա համար չկան սահմաններ, չկան պատերազմներ, ոչինչ չկա։ Միայն իր լեռները»։ «Satyrus-ի որոնումները» ֆիլմը Մեծ Բրիտանիայում ցուցադրվելու է ապրիլի 27-ից: Թարգմանությունը՝ Մարիա Սադոյանի Այս հոդվածը թարգմանվել եւ հրապարակվել է «Գալուստ Կիւլպէնկեան» Հիմնարկութեան աջակցությամբ : Հոդվածում արտահայտված մտքերը պարտադիր չէ, որ արտացոլեն «Գալուստ Կիւլպէնկեան» Հիմնարկութեան կամ Մեդիամաքսի տեսակետները:

Go to News Site