Fréttastofa RÚV
Trausti Ólafsson skrifar: Í fræðaheiminum er það haft fyrir satt að forngríska leikhúsið hafi verið gætt sameiningarkrafti. Þar var efniviður í sýningarnar ýmist sóttur í goðsagnaarf Hellena eða frásagnir af hetjum aþenska borgríkisins, sem efldist við þá reynslu borgaranna að sitja á Akrópólishæð og horfa á sína eigin sögu lifna í listaverkum sem mörg hver hafa varðveist í 2500 ár. Ég varð vitni að því, þegar ég fyrir stuttu sá sýninguna Minningardagur í Finnska þjóðleikhúsinu í Helsinki, að hið sama getur enn þá gerst – og töfrar leikhússins slá áhorfendur eins og þeir séu næstum allir gæddir sömu sál. Í Minningardegi er sagt frá afdrifum Finna sem fyrir næstum hundrað árum fóru á bátum yfir Kirjálabotn í leit að betra lífi í Sovétríkjunum. Persónurnar sjö sem á sviðinu standa eru tilbúningur, en næstum hvert orð sem þær láta falla er sótt í sendibréf og dagbókarbrot raunverulegs fólks, opinberar skýrslur og skrár, og frásagnir þeirra fáu sem lifðu af í fyrirheitna landinu. Undanfarin ár hefur staðið yfir viðamikil rannsókn á lífi og örlögum Finna í Sovétríkjunum, allt frá því skömmu eftir rússnesku byltinguna og fram á sjöunda áratug liðinnar aldar. Sögurnar sem þannig hafa verið leiddar í ljós eru ekki fallegar en úr þeim miskunnarlausa efniviði hefur verið sköpuð harmónísk og huggandi leiksýning. Mikil einföldun væri að segja að í Minningardegi ríki fegurðin ein vegna þess að sýningin sé svo vel gerð að í henni verði sannleikurinn fagur. Í þeirri einföldun er samt margt sem er satt. Túlkun leikaranna, sviðsetningin, ljósin og litirnir, leikmynd og búningar – allt er það afburða vel gert. Þegar við það bætist lifandi tónlistarflutningur Evu Louhivuori og Iikka Tolonen, sem jafnframt sömdu músíkina, verður til hið heildstæða listaverk sem alla sviðslistamenn dreymir um að skapa. Ekki má gleyma hávöxnu statistunum fjórum sem í sínum gráu stalínísku frökkum hröktu saklaust fólkið úr einum vinnubúðum í aðrar og leiddu loks karlmennina þrjá í sýningunni til aftöku. Sú aftaka var ekki grótesk og blóðug heldur nánast undrafögur. Allt sem gerðist var að Iikka Tolonen sló aftökutakinn þrisvar sinnum á hljóðfæri sín og húðir og mennirnir hnigu niður einn af öðrum. Rétt á eftir tók við eitt allra lengsta lokaatriði sem ég hef séð í leikhúsi. Tvær leikkvennanna, þær einu sem enn voru lífs af hópnum, tendruðu rafkertaljós við höfuð þeirra sem líflátnir höfðu verið og þeir risu upp og hurfu af sviðinu við töfraflaututóna Evu Louhivuori. Síðan hófst ritúal þar sem leikkonurnar tvær – en nú ekki lengur í karakter heldur nánast eins og fulltrúar áhorfenda – kveiktu kertaljós um allt sviðið og stóð sú helgiathöfn lengi yfir. Mögnuð þögn ríkti í salnum – kertaljósin á sviðinu urðu sífellt fleiri, tónlistin varð hljóðari, lýsingin dofnaði og loks gekk seinni leikkonan á brott. Kertaljósin flöktu á mannauðu sviðinu í nokkur andartök, svo varð algert myrkur. Við tók enn meiri þögn uns loks dundi við þétt og kraftmikið lófatak. Svo áhrifamikil sem sýningin á Minningardegi var þá varð sú reynsla að fylgjast með hátt á þriðja hundrað manns ganga steinþegjandi út úr salnum það stórbrotnasta við þetta leikhúskvöld. Andspænis stiganum sem gengið var niður mátti á veggnum lesa nöfn, fæðingar- og dánarár finnskra manna og kvenna sem létu lífið í Sovétríkjunum. Engu var líkara en þessi listi yfir látna væri endalaus og dánarárin 1937 og 1938 voru þar áberandi. Á þeim árum urðu hreinsanir Stalíns hvað brjálæðislegastar. Aftökusveitunum var fyrirskipað að auka afköstin og þeim settur kvóti sem þær urðu að fylla. Í Minningardegi var ekki fluttur neinn gleðiboðskapur en sýningin um saklausa mennsku andspænis djöfullegri ómennsku var svo sterk að andi kærleika og samúðar fyllti huga þeirra sem gengu hljóð út úr leikhúsinu. Það er afar sorgleg staðreynd en næstum í hverjum fréttatíma sjónvarps getur að líta frásagnir og myndir sem skapa mætti úr sýningu eins og Minningardag. Ég man ekki eftir því að hafa upplifað neitt svipað Minningardegi í íslensku leikhúsi. Nema þá helst í Tæringu, sýningu um afdrif berklasjúklinga á Kristneshæli, sem María Pálsdóttir leikkona átti hugmyndina að og Leikfélag Akureyrar setti upp í samstarfi við hana. Þar var lokaatriðið fagurt eins og í Minningardegi. Ein konan sem dó úr berklum á Kristneshæli gekk hvítklædd böðuð ljósi inn í skógarlundinn sem blasti við áhorfendum úr gluggum spítalans. Í Tæringu var ekki lýst afdrifum fólks sem lét lífið vegna fólskuverka manna eins og gert er í Minningardegi, heldur baráttu læknavísindanna og sjúklinga við sjúkdóm sem oft var banvænn. En í báðum sýningunum var unnið með minningar um raunverulega harmræna atburði, minningar sem ekki má láta falla í gleymsku heldur vinna úr sem best við getum. Til þess að skapa úr sárum minningum listaverk eru fáir ef nokkur miðill betur fallinn en leikhúsið sem gætt er þeim krafti að sameina fólk og vinna gegn menningarlegri sundrung og félagslegri skautun. Má ég biðja um fleiri verk af því tagi í íslensku leikhúsi. „Í Minningardegi var ekki fluttur neinn gleðiboðskapur en sýningin um saklausa mennsku andspænis djöfullegri ómennsku var svo sterk að andi kærleika og samúðar fyllti huga þeirra sem gengu hljóð út úr leikhúsinu,“ segir Trausti Ólafsson. Trausti Ólafsson er leikhúsfræðingur og leikstjóri. Hann hefur kennt námskeið um leikhús og leikbókmenntir við Háskóla Íslands frá 2004 og við Listaháskóla Íslands frá 2015. Trausti hefur gefið út bækur um leiklist bæði hérlendis og erlendis. Hann hefur einnig birt greinar í ritstýrðum alþjóðlegum tímaritum auk greinaskrifa í íslenskum tímaritum.
Go to News Site