Fréttastofa RÚV
Kolbeinn Rastrick skrifar: Það kannast eflaust flestir við þá sammannlegu tilfinningu, sem hellist stundum yfir mann fyrirvaralaust, að til að mynda hoppa þegar maður horfir niður í hyldýpi, eða keyra yfir á rangan vegarhelming, á móti umferð. Það er til franskt hugtak yfir þessa tilfinningu, „l'appel du vide,” sem á íslensku mætti þýða sem kall tómsins. Þetta getur verið ógnvekjandi og á sama tíma undarlegt því þessu fylgir ekki raunverulegur vilji til verknaðarins. Þó virka mörkin milli lífs og dauða allt í einu næfurþunn. Þessi upplifun er það fyrsta sem kemur upp í hugann við áhorf á mynd Möschu Schilinski, In die Sonne schauen eða Starað í sólina á íslensku. Myndin er þó sýnd hér á landi undir enska titlinum The Sound of Falling . Þar dansa náið saman lífið og dauðinn og oft virkar óljóst hver það er sem leiðir dansinn. Hugmyndin kviknaði hjá Schilinski og Louise Peter sem skrifaði með henni myndina, eftir að þær dvöldu eitt sumar á sveitabýli í Þýskalandi. Þær fóru að ímynda sér hvað hefði átt sér stað innan veggja býlisins, hvernig líf fólksins hefði verið og þá sérstaklega kvennanna sem bjuggu þar, og hvernig þeim hefði liðið. Starað í sólina gerist á rúmlega einni öld og á fjórum mismunandi tímabilum í sögu Þýskalands fylgjumst við með þeim konum sem eiga það sameiginlegt að búa á sama sveitasetrinu. Fyrsta tímabilið er í kringum fyrri heimsstyrjöldina. Annað tímabilið í kringum þá seinni. Þriðja tímabilið á níunda áratugnum. Fjórða tímabilið er svo í samtímanum á þriðja áratug þessarar aldar. Myndin fylgir ekki hefðbundnum þriggja þátta strúktúr heldur hoppar fram og til baka á milli þessara fjögurra tímabila. Óaðfinnanleg búningahönnun og leikmynd gerir áhorfendum kleift að halda þræði þegar hoppað er á milli sem og litlar breytingar á litapallettu kvikmyndatöku hvers tímabils. Það er í raun erfitt að lýsa nákvæmlega framvindu sögunnar. Með því að lýsa henni í tímaröð er úr höndum áhorfenda tekinn mikilvægur hluti upplifunarinnar. Í myndinni eru áhorfendur virkir þátttakendur í sögunni þar sem þeir púsla saman tímaröðinni og ráða úr þráðum og augnablikum myndarinnar. Hið gjöfula við þess konar uppbyggingu er að það er áhorfandans að koma á auga á þematísku tengslin sem binda saman þessar persónur í tímans rás. Þetta kann að hljóma eins og sagan sé óútskýranleg annaðhvort sökum þess að vera of flókin eða því hún sé varla til staðar en svo er alls ekki. Það sem er sérstakt við Starað í sólina er frekar að það er ekki síst þau þematísku tengsl sem binda saman persónurnar, sem skapa merkingu í atburðunum frekar en að eitt atriði leiði af öðru eins og í hefðbundnari sögum. Eitt þessara þema er nálægð persónanna við dauðann og á sama tíma ofbeldi. Myndin vekur þannig upp hugrenningatengsl við myndir þýsk-austurríska leikstjórans Michael Haneke, þá sérstaklega Hvíta borðann eða Das Weiße Band - Eine Deutsche Kindergeschichte á þýsku. Þar eins og í Starað í sólina kraumar dauði og ofbeldi undir niðri og er á sama tíma alltumlykjandi. Andrúmsloftið er því oft nær hryllingsmynd í anda en fjölskyldudrama. Snemma í myndinni heyra áhorfendur í einni persónunni lýsa því hvernig móðir hennar faldi sársauka sinn við matarborðið. Allir vissu af honum en það talaði enginn um hann. Þessi bæling verður til þess að persónurnar geta bara fjallað á opinskáan hátt um dauðann við áhorfendur sem heyra innri hugsanir þeirra í gegnum myndina. Ein unglingsstelpan talar til dæmis um hvernig hún getur haldið líkama sínum kyrrum, hún ræður hvort hún hreyfi hendur eða fætur en henni finnst miður að hún geti ekki með sama móti stöðvað hjarta sitt. Þessi sársauki sem persónurnar finna til fær aðeins útrás sem bergmál milli kynslóða, eitthvað sem þær deila ekki með fólkinu í kringum sig heldur með þeim sem á undan og eftir koma. Þökk sé þeim greinilega miklu hæfileikum sem Mascha Schilinski er gædd virkar þessi efniviður ljóðrænn og útpældur frekar en tilgerðarlegur. Eins eru lítil augnablik barnslegs sakleysis og hnyttni hér og þar, nokkuð sem gerir myndina svo mannlega og kemur í veg fyrir að þunglyndisleg efnistökin verði óbærileg. Þó tekst henni að koma til skila á vandaðan hátt mikilvægri reynslu persónanna, að þeirra eigin mati. Hin 12 ára Lenka er til dæmis gagntekin af vinkonu sinni og finnst hún þurfa að fá sér jarðarberjaís eins og hún. Vinkonan ákveður þó að sleppa því að fá sér jarðarberjaís eins og vanalega svo systir Lenku geti fengið þann síðasta. Þótt það sjáist varla á henni er áhorfendum augljóst að Lenka er miður sín enda búið að koma í veg fyrir að hún geti deilt einhverju, þótt það sé smávægilegt, með vinkonu sinni. Þetta er auðvitað lítið mál í heimi fullorðinna en leikstjórn Schilinski og óaðfinnanleg frammistaða allra leikenda tekst að miðla þeim mikla þunga sem barnið Lenka upplifir án þess að gera lítið úr því. Starað í sólina fangar svo vel hvernig það getur verið ómögulegt fyrir barn að setja í orð eða útskýra óþægilegar tilfinningar sem geta brotist upp á yfirborðið, og eflaust flestir geta tengt við, tilfinningar sem virka yfirþyrmandi og svo persónulegar að þeim er ekki hægt að deila með öðrum. Schilinski og Peter sækja einnig í reynslu sína af því að hafa alist upp sem konur. Eitt mjög eftirminnilegt atriði myndarinnar er þegar hin 12 ára Lenka áttar sig á því að fullorðinn maður, fjölskylduvinur, er að horfa á sig. Hún segir við áhorfendur að hún hafi skyndilega áttað sig á að hún sæti undir augnaráði hans og að það hafi verið öðruvísi en þegar annað fólk horfði á hana. Hún lýsir að þetta hafi virkað eins og leyndarmál sem þau tvö ættu sem hún vildi ekki eiga þátt í. Yfir þessu atriði eins og svo mörgum liggur ískyggilegur og óþægilegur andi þrátt fyrir að ofbeldi eigi sér strangt til orða tekið ekki stað. Það tilheyrir bakgrunni tilveru þessara kvenna. Eins og áður sagði deila persónurnar með áhorfendum því sem þær upplifa. Það sama á við kvikmyndina sjálfa sem vinnur með huglæga túlkun á mynd og hljóði til þess að segja frá. Hljóðmyndin er til dæmis langt frá því að vera einfaldlega raunsæ upptaka af þeim hljóðheim sem var til staðar. Þess í stað er áhersla lögð á ákveðin hljóð eða hljóðum bætt við til þess að miðla reynslu persónanna. Þetta er mjög áhrifaríkt sérstaklega í bíósal þar sem græjurnar nötruðu stundum þegar bassinn glumdi. Kvikmyndatakan er að sama skapi oft mismunandi eftir atriðum, til dæmis er fókusnum eða sjónarhorni breytt á óvenjulegan hátt eftir því sem er að gerast innra með persónunum. Um kvikmyndatökuna sá eiginmaður Möschu Schilinski, Fabian Gamper, en þau hafa sagt innblásturinn fyrir útlit myndarinnar hafa verið ljósmyndir Francescu Woodman. Hún var bandarískur ljósmyndari fædd árið 1958 og fékk litlar undirtektir á sínum tíma. Þegar hún var aðeins 22 ára svipti hún sig lífi en myndir hennar hafa í seinni tíð fengið mikla jákvæða athygli. Ljósmyndir hennar voru teknar í svarthvítu og sýndu oft kvenlíkama sem virðast renna saman við umhverfi sitt. Oft notaði Woodman langan lýsingartíma svo líkamarnir urðu máðir og hálf draugalegir. Áhrif þessara ljósmynda á kvikmyndatöku Starað í sólina sjást vel og rétt eins og í ljósmyndunum verða hughrifin sú að rýmið, sem í myndinni er sveitasetrið, virðist umvefja og blandast við konurnar sem þar búa. Allir hlutar Starað í sólina vinna því saman að því að búa til verk sem er einstakt. Hún á skilið allt það lof sem hún hefur nú þegar hlotið á kvikmyndahátíðum erlendis. Hún vinnur með þung umfjöllunarefni en í stað þess að sýna eitthvað sjokkerandi eru áhrif hennar á áhorfendur lúmsk og sitja eftir í þeim. Svo er þetta líka fullkomin mynd til að sjá með einhverjum og ræða lengi eftir á, þar sem það er eiginlega ógerlegt að skilja allt sem átti sér stað í sögunni einn síns liðs. Þannig skilur hún eftir bergmál bæði jákvæðra og neikvæðra tilfinninga sem áhorfendur, eins og persónurnar, hafa upplifað án þess að hafa endilega getað sett í orð. Kvikmyndin Sound of Falling á allt það lof skilið sem hún hefur fengið á erlendum kvikmyndahátíðum að mati Kolbeins Rastrick, gagnrýnanda Lestarinnar á Rás 1. Verkið sé einstakt og vel til þess fallið að rýna í lengi á eftir. Kolbeinn Rastrick flutti pistilinn í Lestinni á Rás 1. Kolbeinn hefur lokið meistaranámi í kvikmyndafræði við Háskóla Íslands og unnið fyrir kvikmyndahátíðirnar RIFF og Stockfish.
Go to News Site