Fréttastofa RÚV
Bandaríkin standa á tímamótum að mati Osnos. Þótt átök síðustu ára – bæði innanlands og í utanríkismálum – hafi vakið mikla athygli, segir hann þau aðeins yfirborð djúpstæðari vanda. Undir niðri hafi traust brostið, samfélagið klofnað og efnahagslegur munur aukist með þeim afleiðingum að sameiginleg sýn á veruleikann sé fyrir bí. Osnos, sem starfar hjá tímaritinu The New Yorker og hefur fjallað um alþjóðamál og bandarísk stjórnmál um árabil, segir að til að skilja stöðuna þurfi að horfa lengra aftur en til einstakra forseta eða kosninga. „Bandaríkjamenn treysta ekki hver öðrum,“ segir hann. Það birtist meðal annars í því að enginn einn miðill nær til alls almennings og fólk lifir sífellt ólíkara lífi, aðskildu frá raunveruleika annarra. Sumir njóti gríðarlegrar velmegunar á meðan aðrir standi höllum fæti, og þessi klofningur grafi undan samkennd og sameiginlegri ábyrgð. Þegar óöryggi eykst leiti fólk að skýringum og blórabögglum. Þá eigi stjórnmálamenn auðvelt með að beina athyglinni frá kerfinu sjálfu og yfir á aðra hópa, til dæmis innflytjendur. Þetta hafi verið einn helsti drifkraftur bandarískra stjórnmála á undanförnum árum. Traust til stjórnvalda hefur jafnframt hrunið; frá því að um þrír af hverjum fjórum treystu þeim á sjöunda áratugnum niður í innan við fimmtung þegar Trump tók við embætti. Trump hafi nýtt sér þetta vantraust með því að stilla sér upp sem utanaðkomandi hreyfiafli. „Hann sagðist ætla að skora kerfið á hólm – og það höfðaði til margra,“ segir Osnos. Um leið hafi hann ýtt undir átök og reiði. „Hann er fyrst og fremst einkenni vandans, ekki upphaf hans.“ Ójöfnuðurinn vex Efnahagslegur ójöfnuður vegur þar þungt. Bilið milli ríkra og fátækra hefur aukist jafnt og þétt og er nú meira en á tímum iðnjöfra á borð við Rockefeller og Carnegie, en þeir voru táknmyndir gríðarlegs auðs og ójöfnuðar undir lok nítjándu aldar. Osnos bendir á að örfáir auðmenn hafi gífurlegar tekjur – svo miklar að hópur vogunarsjóðsstjóra þéni meira en heil starfsstétt. Slíkar aðstæður geri það erfitt að viðhalda tilfinningu fyrir sameiginlegu samfélagi. Samhliða þessu hefur vald færst í auknum mæli til forsetaembættisins. Osnos segir Trump hafa gengið langt í að reyna á mörk stjórnkerfisins með því að veikja hlutverk þings og ögra dómstólum. „Hann fer eins langt og hann kemst – þar til hann mætir mótspyrnu,“ segir hann. Bandarískt samfélag er jafnframt í pattstöðu. Kjósendur skiptast nær jafnt í tvo hópa með ólíka sýn á samfélagið. Þessi staða hægir á breytingum og dregur átök á langinn. Osnos segir Bandaríkin „frosin í pólitískum skilningi“, þar sem tvær fylkingar standi hvor á móti annarri án raunverulegrar hreyfingar. Osnos bendir jafnframt á að viðbrögð kjósenda fylgi oft ákveðnu mynstri, þeir kjósi annaðhvort andsvar við fyrri leiðtoga eða einhvers konar eftirlíkingu hans. Sú togstreita sé þegar farin að móta stöðuna innan Demókrataflokksins, þar sem deilt er um hvort bregðast eigi við Trump með því að ganga í gagnstæða átt eða reyna að höfða til sömu kjósendahópa með breyttum áherslum. Eiga Demókratar svar? Spurningin fram undan sé hvort Demókratar geti boðið upp á raunhæfan valkost. Osnos segir merki þess að nýir, óhefðbundnir stjórnmálamenn geti náð árangri. Hann nefnir sem dæmi borgarstjórnarkosningar í New York þar sem tiltölulega óþekktur, vinstrisinnaður frambjóðandi náði kjöri og höfðaði til kjósenda með einfaldari og beinskeyttari framsetningu. Hann telur þó ólíklegt að lausnin felist í því að Demókratar reyni að líkja eftir Trump. Þeir þurfi frekar að ná til verkafólks með trúverðugum hætti og viðurkenna áhyggjur þess, án þess að hverfa frá grundvallarstefnum um opið samfélag, vísindi og menntun. Samtímis hafi óánægja vaxið. Osnos bendir á að forsetinn sé óvinsæll og að nýlegar hernaðaraðgerðir, þar á meðal átök tengd Íran, njóti mjög lítils stuðnings almennings. Aðeins um fjórðungur Bandaríkjamanna styðji átök tengd Íran. „Venjulega verða stríð óvinsæl eftir langan tíma, ekki strax,“ segir hann og telur það merki um djúpt vantraust og þreytu. Auðmenn áhrifamiklir Áhrif fjármagns á stjórnmál hafa einnig aukist. Að mati Evan Osnos hefur samþjöppun auðs í Bandaríkjunum leitt til þess að fámennur hópur auðmanna hefur sívaxandi áhrif á stjórnmál, bæði með fjárframlögum og beinum afskiptum af opinberri umræðu og stefnumótun. Hann lýsir þessu sem þróun í átt til „ólígarkískrar“ skipunar, þar sem efnahagslegt afl umbreytist í pólitískt vald og getur þannig raskað jafnvægi lýðræðisins. Slík þróun, segir Osnos, grafi undan trausti almennings á kerfinu og ýti undir þá tilfinningu að stjórnmálin þjóni fremur sérhagsmunum en heildinni. Hann nefnir Elon Musk sem dæmi, en hann var einn helsti fjárhagslegi bakhjarl Trumps í kosningabaráttu 2024. „Við lifum á tímum áberandi ólígarka,“ segir Osnos og bætir við að þolinmæði almennings gagnvart því fari þverrandi. Í Washington snýst umræðan að hans sögn sífellt meira um hvenær almenningur fái sig fullsaddan og leiti nýrra leiða í stjórnmálum. Þrátt fyrir allt telur hann ekki útilokað að breytingar geti orðið. Hann vísar til reynslu annarra ríkja og nefnir sérstaklega Ungverjaland sem dæmi um að kjósendur geti snúið þróun við, jafnvel þegar kerfið virðist andsnúið þeim. Þegar óánægja nái ákveðnu marki geti hún umbreyst í pólitíska hreyfingu sem hafi raunveruleg áhrif. Störf erlendis breyttu sýninni á heimalandið Reynsla Osnos af löndum sem hafa gengið í gegnum stríð og einræði hefur haft áhrif á mat hans. Hann segir að áður hafi hann vísað til hugmynda um félagslegan hreyfanleika og réttarríki til að lýsa Bandaríkjunum, en sú sjálfsmynd hafi veikst. Hann bendir einnig á mikinn mun milli svæða innan landsins. Í stórborgum virðist framtíðin þegar gengin í garð en í öðrum samfélögum standi tíminn nánast í stað. „Það er erfitt að eiga sameiginlegan pólitískan grundvöll þegar hlutar sama lands lifa hver á sinni öld,“ segir hann. Biður bandamenn um þolinmæði Þrátt fyrir dökka mynd telur Osnos að bandaríska kerfið hafi enn ákveðinn styrk. Reglulegar kosningar gefa færi á leiðréttingu ef kjósendur nýta sér það. Í alþjóðlegu samhengi viðurkennir hann að staða Bandaríkjanna hafi veikst og traust bandamanna fari þverrandi. Gagnrýni á NATO endurspegli þó ekki vilja almennings. Hann bendir á að söguleg tengsl Bandaríkjanna og Evrópu séu enn sterk, þrátt fyrir tímabundna spennu, en tekur undir að heimsmyndin sé að breytast, líkt og Mark Carney hefur bent á. Osnos leggur áherslu á að ekki megi jafna Bandaríkin við einn leiðtoga. „Meirihluti Bandaríkjamanna er ekki Trump,“ segir hann. Í því samhengi biður hann sérstaklega um þolinmæði. Hann segir að það hafi tekið áratugi að þróa þann vanda sem nú blasir við og því megi búast við að það taki tíma að vinna sig út úr honum. Bandamenn þurfi að gefa Bandaríkjunum svigrúm til að „rata aftur á rétta braut“. Viðtalið hefst á 34. mínútu. Bandaríski blaðamaðurinn Evan Osnos segir djúpstæðan klofning og vaxandi ójöfnuð liggja að baki pólitískri spennu í Bandaríkjunum. Hann telur Donald Trump bæði einkenni og afleiðingu þróunar sem hafi staðið yfir í áratugi, frekar en upphaf hennar.
Go to News Site