آوار جنگ نخاله ساختمانی نیست؛ خطر آلودگی پایدار در مناطق ویران‌شده درپی حمله‌های هوایی

پس از توقف جنگ ۴۰‌روزه یکی از بحران‌هایی که همچنان پابرجاست مدیریت  حدود ۱۰ میلیون تن پسماند ناشی از انفجار، آتش‌سوزی و تخریب است. در جریان حمله‌های هوایی گسترده به ایران، به‌ویژه در تهران که بنا به گفته مقام‌های شهری بیشترین حجم خسارت شهری را متحمل شده است، اولویت مدیریت شهری تهران «باز نگه داشتن شریان‌های حیاتی شهر» و جلوگیری از نمایش چهره جنگ‌زده پایتخت بوده است. به همین دلیل، پاک‌سازی سریع معابر، انتقال آوار و بازگشایی مسیرها در دستور کار قرار گرفت. سازمان مدیریت پسماند شهرداری تهران اعلام کرد که پس از حمله‌ها، پشتیبان عملیات آواربرداری بوده و نیروهای خدمات شهری پیوسته درگیر پاک‌سازی مناطق آسیب‌دیده بوده‌اند. محسن قضاتلو، مدیرعامل سازمان پسماند شهرداری تهران، به رسانه‌ها گفت بیش از سه هزار و ۶۰۰ نیروی انسانی مستقیما در عملیات آواربرداری مشارکت داشتند. بنا بر اعلام شهرداری، آوارها ابتدا در محل تجمیع می‌شوند و پس از هماهنگی قضایی به مجتمع آبعلی انتقال خواهند یافت و درباره پسماندهای خاص، از جمله بقایای موشک‌ها و پهپادها، «بعدا تصمیم‌گیری خواهد شد». همین بخش، محل اصلی نگرانی کارشناسان محیط زیست است. آوار ناشی از حمله هوایی فقط ترکیبی از سیمان، آجر، شیشه و فلز نیست. در این آوارها ممکن است مهمات منفجرنشده، قطعات سوخته پهپاد، بقایای سوخت، باتری‌ها، مدارهای الکترونیکی، کابل‌ها، پلاستیک‌های سوخته، مواد عایق، رنگ‌ها و فلزات سنگین وجود داشته باشد. آتش‌سوزی‌های ثانویه نیز میزان آلاینده‌ها را افزایش می‌دهند، زیرا سوختن وسایل خانه، مبلمان، لوازم برقی و سیم‌کشی‌ها ترکیبات سمی و ذرات خطرناک را وارد هوا می‌کند. جنگ همیشه یکی از عوامل مخرب محیط زیست شناخته شده است. تخریب ناشی از جنگ فقط به لحظه انفجار محدود نمی‌شود، بلکه در چند مرحله ادامه می‌یابد: آلودگی‌های فوری در زمان اصابت و انفجار، آلودگی‌های روزهای نخست در پی آتش‌سوزی و پراکندگی ذرات معلق، خطرات آواربرداری و انتقال پسماند، و در نهایت آسیب‌های پایدار که ممکن است سال‌ها در قالب آلودگی خاک و آب‌های زیرزمینی، بیماری‌های تنفسی و اختلالات عصبی نمود پیدا کند. نوع آلودگی نیز به محل هدف بستگی دارد. در مناطق مسکونی، خطر اصلی ناشی از تخریب ساختمان‌ها، سوختن لوازم‌خانگی، پلاستیک‌ها، سیم‌کشی‌ها و تجهیزات الکترونیکی است. در مراکز صنعتی، انفجار و آتش‌سوزی ممکن است به نشت مواد نفتی، سوختن ترکیبات شیمیایی و آلودگی گسترده خاک و آب منجر شود. در تاسیسات نظامی، خطر مهمات منفجرنشده، سوخت موشک‌ها و بقایای پهپادها مطرح است. در مناطق غیرمسکونی یا نقاطی که گفته می‌شود محل اختفای برنامه‌های موشکی، انبار تسلیحات یا زیرساخت‌های پنهان نظامی بوده‌اند، آلودگی ممکن است پیچیده‌تر و کمتر قابل ردیابی باشد، زیرا ماهیت مواد موجود در این مناطق معمولا شفاف اعلام نمی‌شود. طبق گزارش برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد، تخریب گسترده ساختمان‌ها در مناطق جنگی حجم زیادی از فیبرهای آزبست را آزاد می‌کند؛ ماده‌ای که با سرطان ریه و بیماری‌های تنفسی ارتباط مستقیم دارد و امدادگران، کارگران آواربرداری و غیرنظامیان را در معرض خطر پایدار قرار می‌دهد. بیمار شدن امدادگران و نیروهای پاک‌سازی ویرانه‌های مرکز تجارت جهانی پس از حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ در نیویورک، یکی از نمونه‌های شاخص این خطر است. این فاجعه به دلیل تعداد بالای افراد درگیر، به تدوین استاندارهای جدیدی در زمینه سلامت و سنجش میزان آلودگی این نوع آوار انجامید و توجه جهانی را به روش‌های صحیح امحای پسماندهای جنگی معطوف کرد. سازمان ملل با اتکا بر تجربه در مناطقی که مدتی طولانی‌تر و در ابعادی وسیع‌تر درگیر خرابی‌های ناشی از جنگ و حمله نظامی بوده‌اند، پروژه‌هایی تخصصی را برای تفکیک، بازیافت و دفن ایمن آوار راه‌اندازی کرده است که می‌تواند الگوی کارآمد برای شرایط مشابه باشد. با این حال، رویکرد کنونی در ایران بیشتر بر پاک‌سازی سریع معابر و انتقال فوری آوار متمرکز است. تاکنون نشانه روشنی از یک پروتکل جامع و شفاف برای تفکیک تخصصی پسماندهای جنگی، بررسی آلودگی‌های شیمیایی، دفن ایمن، بازیافت کنترل‌شده یا پایش بلندمدت زیست‌محیطی منتشر نشده است؛ مسئله‌ای که نگرانی فعالان محیط زیست و کارشناسان سلامت عمومی را افزایش داده است. یکی از نمونه‌های مهم آلودگی صنعتی در جریان جنگ، آتش‌سوزی در محدوده انبار نفت شهران در ۱۶ اسفند بود. قدرت‌الله محمدی، مدیرعامل سازمان آتش‌نشانی تهران، گفت یکی از مهم‌ترین کارها، عملیات مهار آتش‌سوزی در محدوده انبار نفت شهران بود؛ حادثه‌ای که به گفته او شرایط بسیار حساسی داشت. اهمیت این حادثه از آن جهت بود که مخازن شهران در منطقه‌ای مرتفع قرار گرفته‌اند و در پایین‌دست آنها بافت مسکونی وجود دارد؛ بنابراین احتمال گسترش خسارت وجود داشت. تصاویر سوختن انبار نفت شهران، جوی‌های خیابان که مواد نفتی شعله‌ور در آنها جریان داشت و گزارش‌هایی درباره باران سیاه و اسیدی پس از حادثه، از دلهره‌آورترین صحنه‌های جنگ برای اهالی تهران بود. خطر انبار نفت شهران پیش‌تر نیز محل بحث بود. پس از انفجار بندر بیروت در سال ۱۳۹۹، مجید فراهانی، عضو شورای شهر تهران، توجه افکار عمومی را به انبار نفت شمال شرق تهران در منطقه شهران جلب کرد. با این حال، در سال ۱۴۰۳ در کمیته ایمنی شهر تهران اعلام شد که انبار نفت شهران از فهرست املاک بحرانی و پرخطر شهر تهران خارج شده است. نمونه دیگر، حمله موشکی به منطقه ویژه اقتصادی ماهشهر در ۱۵ فروردین بود. در این حمله، سه بخش کلیدی منطقه هدف قرار گرفت: فجر انرژی ۱ و ۲، که تامین‌کننده آب و برق کل منطقه اقتصادی است، بخش‌های تامین‌کننده آب و برق بندر امام و پتروشیمی رازی و بخشی از پتروشیمی کارون. سازمان منطقه ویژه اقتصادی پتروشیمی نیز با انتشار اطلاعیه‌ای اعلام کرد که بر اساس تصمیم کمیته اضطراری منطقه، نیروهای همه واحدهای صنعتی فعال در منطقه تخلیه شده‌اند. رسانه‌ها نیز از تلاش نیروهای امدادی و آتش‌نشانی برای اطفای حریق خبر دادند. حمله به مراکز پتروشیمی و نفتی، فراتر از خسارت صنعتی، پیامدهای زیست‌محیطی جدی دارد. سوختن ترکیبات نفتی و شیمیایی، انتشار گازهای سمی، نشت مواد خطرناک به خاک، آلودگی آب‌های سطحی و زیرزمینی و ته‌نشین شدن ذرات سمی در مناطق اطراف، از جمله خطراتی است که پس از خاموش شدن آتش نیز ادامه می‌یابد. در چنین مواردی، خسارت واقعی فقط با میزان تخریب سازه یا تعداد مخازن آسیب‌دیده سنجیده نمی‌شود، بلکه باید میزان آلودگی پایدار خاک، آب، هوا و زنجیره غذایی نیز بررسی شود. در کنار مناطق مسکونی و صنعتی، حمله به تاسیسات نظامی و مناطق غیرمسکونی نیز ممکن است پیامدهای زیست‌محیطی پنهان‌تری داشته باشد. اگر این مناطق محل انبار مهمات، سوخت موشک، سامانه‌های الکترونیکی یا تجهیزات نظامی باشند، بقایای انفجار حاوی فلزات سنگین، ترکیبات سوختی، مواد منفجره و آلاینده‌هایی است که به‌سادگی در ارزیابی‌های عمومی شناسایی نمی‌شوند. در چنین پرونده‌هایی، نبود شفافیت درباره ماهیت مواد موجود در محل، خود به بخشی از بحران بدل می‌شود. مسئله محیط زیست در ایران حتی در شرایط غیرجنگی نیز همواره با حساسیت امنیتی همراه بوده است و همین امر بررسی مستقل و عمومی پیامدهای حوادث بزرگ را دشوار می‌کند. نمونه آشکار آن، حادثه انفجار قطار نیشابور در سال ۱۳۸۲ است که در جریان آن علاوه بر تلفات گسترده انسانی، پرسش‌ها درباره ماهیت دقیق محموله‌ها، مواد شیمیایی و پیامدهای زیست‌محیطی آن هنوز بی‌پاسخ مانده است. در سال‌های گذشته، آتش‌سوزی‌ها و انفجارهای بزرگ دیگری نیز در ایران رخ داده‌اند که هرچند به جنگ مربوط نبودند، اما از نظر تخریب و نگرانی‌های زیست‌محیطی شباهت‌هایی با حوادث جنگی داشتند، از جمله آتش‌سوزی و فرو ریختن ساختمان پلاسکو در تهران، انفجارها و آتش‌سوزی‌های صنعتی در مراکز نفتی و پتروشیمی و حوادثی مانند انفجار اسکله شهید رجایی که در آنها نوع مواد موجود، میزان آلودگی و پیامدهای زیست‌محیطی کامل و شفاف اعلام نشد. نگرانی از آلودگی‌های ناشی از جنگ حتی در زمان آتش‌بس نیز ادامه یافت. تصاویر ماهواره‌ای ثبت‌شده در میانه اردیبهشت، از نشت گسترده نفت در نزدیکی جزیره خارگ، اصلی‌ترین پایانه صادرات نفت ایران، خبر می‌دهند. آلودگی‌های نفتی، صرف‌نظر از دلیل ایجاد شدنشان، یکی از خطرناک‌ترین انواع آلودگی آبی است که حیات موجودات دریایی و پرندگان را تهدید می‌کند و از طریق مصرف این محصولات وارد چرخه مواد غذایی می‌شود. آنچه زیر خاک می‌ماند، یا در آب نفوذ می‌کند یا در هوا پخش می‌شود، و آنچه در بدن امدادگران، کارگران و ساکنان مناطق آسیب‌دیده به جا می‌ماند، بخش مهمی از پیامدهای جنگ است. اگر آوار جنگی بدون تفکیک تخصصی، پایش شیمیایی و نظارت محیط زیستی جابه‌جا و دفن شود، بحران از خیابان‌های پاک‌سازی‌شده به خاک، آب و سلامت عمومی منتقل می‌شود؛ بحرانی خاموش که در سایه بی‌تدبیری مسئولان سیاسی و محدودیت بودجه محیط زیست و برخوردهای امنیتی با فعالان این حوزه ممکن است سال‌ها بعد سر بربیاورد. حمله هوایی آوار مناطق مسکونی تخریب بمباران موشک باران مخروبه سازمان پسماند شهرداری مدیریت پسماند محیط زیست جنگ ایران و آمریکا ایران ذرات معلق ناشی از تخریب ساختمان‌ها، به‌ویژه گردوغبار حاوی سیلیس، ممکن است به بیماری‌های مزمن ریوی، آسم و سیلیکوزیس منجر شود ایندیپندنت فارسی شنبه, مه 9, 2026 - 12:00

نمایی از ساختمان و خودروی  آسیب دیده در حمله‌های هوایی آمریکا و اسرائیل به تهران/ رویترز

سیاسی و اجتماعی related nodes: آسیب گسترده به بناهای تاریخی ایران در جنگ ۴۰ روزه خسارت جنگ به قلعه فلک‌الافلاک؛ سپاه پاسداران پول را گرفت اما حریم دژ را آزاد نکرد آسیب حمله هوایی به نماد قاجاری تهران؛ دیوارهای شمس‌العماره شکاف برداشته‌اند Type: news SEO Title: آوار جنگ نخاله ساختمانی نیست؛ خطر آلودگی پایدار در مناطق ویران‌شده درپی حمله‌های هوایی Inner related node: آسیب گسترده به بناهای تاریخی ایران در جنگ ۴۰ روزه خسارت جنگ به قلعه فلک‌الافلاک؛ سپاه پاسداران پول را گرفت اما حریم دژ را آزاد نکرد آسیب حمله هوایی به نماد قاجاری تهران؛ دیوارهای شمس‌العماره شکاف برداشته‌اند copyright:

Go to News Site