«ԱՄՆ-Ադրբեջան «մեծ գործարքը» պետք է ներառի հայերի ազատ արձակումը»

Ներկայացնում ենք ԱՄՆ Ատլանտյան խորհրդի կայքում հրապարակված Now is the time for a US ‘grand deal’ with Azerbaijan հոդվածի հայերեն թարգմանությունը: Հոդվածի հեղինակներն են ԱՄՆ Ատլանտյան խորհրդի Եվրասիական կենտրոնի փոխտնօրեն Էնդրյու դ'Անիերին եւ նույն կենտրոնի փորձագետ Մերսեդես Սապուպոն։ Էնդրյու դ'Անիերի,  Մերսեդես Սապուպո Թրամփի վարչակազմի՝ Բելառուսի հետ ձեռք բերված պայմանավորվածությունների արդյունքում ազատ են արձակվել հարյուրավոր կալանավորներ։ Քաղաքական բանտարկյալների ազատ արձակումը փոխանակելով նպատակային պատժամիջոցների մեղմացման հետ՝ Սպիտակ տունը նպաստել է ավելի քան հինգ հարյուր մարդու ազատմանը անարդար գերությունից։ Հարավային Կովկասում Ադրբեջանի հետ նմանատիպ գործարքը կարող է ապահովել էական արդյունքներ՝ համեմատաբար փոքր ռիսկերով։ Ադրբեջանի հետ այս «մեծ գործարքը» կյանքի կոչելու համար Թրամփի վարչակազմը պետք է համագործակցի Կոնգրեսի հետ՝ առաջարկելով վերացնել Բաքվի նկատմամբ զենքի վաճառքի սահմանափակումները՝ դրա դիմաց Բաքվից պահանջելով ազատ արձակել երկրի բանտերում անարդարացիորեն պահվող անձանց, որոնցից մի քանիսը կապեր ունեն ԱՄՆ-ի հետ։ Սա երկկուսակցական հաջողության հասնելու հազվագյուտ հնարավորություն է եւ համեմատաբար փոքր գին ունեցող միջոց՝ բարելավելու ԱՄՆ-ի հարաբերությունները Իրանի եւ Ռուսաստանի հետ սահմանակից կարեւոր ռազմավարական էներգետիկ եւ տրանսպորտային գործընկերոջ հետ։ Հայաստանն էլ կարող է աջակցել նման նախաձեռնությանը, եթե ազատ արձակվողների թվում լինեն նաեւ Ադրբեջանում ներկայումս պահվող առնվազն որոշ հայեր։ Ի՞նչ անել 907-րդ բանաձեւի հետ Թրամփի վարչակազմը պետք է համագործակցի Կոնգրեսի հետ՝ լուծելու Բաքվի հիմնական մտահոգություններից մեկը՝ չեղարկել «Ազատության աջակցության մասին» օրենքի 907-րդ ուղղումը, որը սահմանափակում է ԱՄՆ-ի կողմից Ադրբեջանին զենքի վաճառքը։ Կոնգրեսն այս դրույթն ընդունել էր 1992 թվականին՝ որպես արձագանք Ղարաբաղում հայերի նկատմամբ Ադրբեջանի քաղաքականությանը եւ Հայաստանի շրջափակմանը։ 2001 թվականին ԱՄՆ Սենատն ընդունեց փոփոխություն, որը Սպիտակ տանը հնարավորություն տվեց ժամանակավորապես կասեցնել 907-րդ բանաձեւի կիրառումը։ Այդ ժամանակից ի վեր թե՛ հանրապետական, թե՛ դեմոկրատ նախագահները գրեթե ամեն տարի փաստացի շրջանցել են այդ սահմանափակումները։ Արդյունքում՝ դրույթը գործնականում կորցրել է իր նշանակությունը Միացյալ Նահանգների համար, սակայն շարունակում է մեծ խորհրդանշական նշանակություն ունենալ Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիեւի վարչակազմի համար, որն այն դիտարկում է որպես Վաշինգտոնի հետ հարաբերությունների խորացման խոչընդոտ։ Միաժամանակ փոխվում են Վաշինգտոնի, Բաքվի եւ Երեւանի միջեւ հարաբերությունները։ Հայաստանն ու Ադրբեջանը հայտնվեցին ԱՄՆ աննախադեպ ուշադրության կենտրոնում, երբ փոխնախագահ Ջ.Դ. Վենսը փետրվարին այցելեց երկու երկիր՝ 2025 թվականի օգոստոսին Վաշինգտոնում կայացած եռակողմ գագաթնաժողովից հետո։ Երեւանում նա հայտարարեց միջուկային էներգետիկայի ոլորտում միլիարդավոր դոլարների աջակցության, ինչպես նաեւ ԱՄՆ ֆինանսավորմամբ խոշոր գերհամակարգչային նախագծի մասին եւ անուղղակիորեն աջակցություն հայտնեց Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանին։ Բաքու կատարած այցի ընթացքում ձեռք բերվեցին մի շարք պայմանավորվածություններ ԱՄՆ-Ադրբեջան համագործակցության շուրջ, թեեւ առանց կոնկրետ փաստաթղթերի։ Ցանկացած նման գործարքի դեպքում ժամանակը վճռորոշ նշանակություն ունի, եւ առաջիկա ամիսները կարող են բացառիկ հնարավորություն ստեղծել։ Հունիսի 7-ին Հայաստանում կայանալիք խորհրդարանական ընտրություններում Փաշինյանի վերընտրվելու ջանքերը կարող են լուրջ մարտահրավերի բախվել ռուսամետ ուժերի կողմից, որոնք կասկածանքով են վերաբերվում Ադրբեջանի հետ խաղաղության հաստատման նրա քաղաքականությանը։ Կրեմլը տեղեկատվական լայնածավալ արշավ է վարում՝ Փաշինյանի դիրքերը թուլացնելու նպատակով։ Բաքվում Փաշինյանին դիտարկում են որպես խաղաղության համաձայնագիր ստորագրելու ամենահավանական գործընկեր, եւ այդ պատճառով կարող են շահագրգռված լինել անուղղակի աջակցություն ցուցաբերել նրան։ Իսկ ի՞նչ ավելի լավ միջոց կա Փաշինյանի ռուսամետ հակառակորդներին չեզոքացնելու եւ խաղաղության գործընթացը պահպանելու համար, քան ընտրություններից առաջ բարձրաստիճան հայ բանտարկյալներին ազատ արձակելը: Ավելին, Ադրբեջանը ավելի լայն աջակցություն է ստացել ԱՄՆ-ի հանրապետականների շրջանում եւ կարող է պատրաստ լինել առաջ մղել այս հարցը հիմա, երբ Կոնգրեսը հանրապետականների վերահսկողության ներքո է։ Քանի որ ԱՄՆ-ի միջանկյալ ընտրություններին մնացել է ընդամենը վեց ամիս, Թրամփի վարչակազմը կարող է շահագրգռված լինել առաջ մղել այս հարցը՝ հաշվի առնելով, որ հանրապետականների միասնական վերահսկողությունը կարող է հեշտացնել Կոնգրեսի հետ համագործակցությունը 907-րդ բանաձեւի չեղարկման շուրջ։ Ադրբեջանը կարող է մի քայլ առաջարկել, որը կարժանանա թե՛ երկու կուսակցությունների, թե՛ Սպիտակ տան աջակցությանը՝ անարդարացիորեն կալանավորված համարվող անձանց ազատ արձակումը։ Այդ խմբում կարող են ընդգրկվել կոռուպցիայի դեմ պայքարի ակտիվիստ Գուբադ Իբադօղլուն, «Ազատություն» ռադիոկայանի եւ «Ամերիկայի ձայն»-ի լրագրողները, ինչպես նաեւ որոշ կալանավորված հայեր։ Այս անարդարացիորեն կալանավորված անձանց ազատ արձակումը Միացյալ Նահանգների համար կարող է անհամեմատ ավելի մեծ քաղաքական արժեք ունենալ, քան մի օրենքի պահպանումը, որը տարիների ընթացքում կորցրել է իր գործնական նշանակությունը։ Նման համաձայնությունը ԱՄՆ շահերի համար կարող է ավելի քիչ ռիսկեր պարունակել, քան Բելառուսի հետ վերջերս տեղի ունեցած շփումները։ Բելառուսի հարցերով ԱՄՆ հատուկ ներկայացուցիչ Ջոն Քոուլը վարել է «բանտարկյալների ազատ արձակման դիմաց պատժամիջոցների մեղմացման» կոշտ քաղաքականություն, որը որոշ շրջանակներում դիտարկվում է որպես ռիսկային մոտեցում՝ մտավախություն առաջացնելով, որ դա կարող է հեշտացնել Ռուսաստանի կողմից ամերիկյան արտահանման վերահսկողության եւ պատժամիջոցների շրջանցումը։ Թեեւ այդ մտահոգությունները դեռ չեն իրականացել, Բելառուսի ղեկավար Ալեքսանդր Լուկաշենկոն շարունակում է Կրեմլից կախված մնալ եւ աջակցել Մոսկվայի գործողություններին, ինչի հետեւանքով ԱՄՆ-ն վտանգում է թուլացնել Ուկրաինայի դեմ Ռուսաստանի պատերազմի հնարավորությունները սահմանափակելու սեփական ջանքերը։ Բարեբախտաբար, Ադրբեջանի դեպքում խաղադրույքներն անհամեմատ ավելի ցածր են։ ԱՄՆ-ն չի խոսում պատժամիջոցների վերացման մասին, այլ ընդամենը պահպանում է Բաքվին անվտանգության ոլորտում աջակցություն տրամադրելու հնարավորությունը։ Ներկայում ԱՄՆ ռազմական օգնությունը շատ սահմանափակ է. 2002 թվականից ի վեր Վաշինգտոնը Ադրբեջանին տրամադրել է շուրջ 80 միլիոն դոլարի պաշտպանական աջակցություն։ Փետրվարի այցի ընթացքում Վենսը խոստացել էր նոր աջակցություն՝ փոքր քանակությամբ պարեկային նավակներ։ Խոսքը ոչ մահաբեր անվտանգության աջակցության համեստ ծավալների մասին է, որոնք հնարավոր են դարձել 907-րդ բանաձեւի կիրառման ամենամյա կասեցման շնորհիվ։ Այս ծավալները կարող են աճել, եթե 907-րդ բանաձեւը վերջնականապես չեղարկվի, եւ Վաշինգտոնն ու Բաքուն սկսեն բանակցել երկարաժամկետ անվտանգության աջակցության ծրագրերի շուրջ։ Սակայն նույնիսկ այդ դեպքում աջակցությունը, ամենայն հավանականությամբ, կսահմանափակվի ոչ մահաբեր սահմանային եւ անվտանգության միջոցներով։ Ադրբեջանն արդեն ձեռք է բերում հարձակողական սպառազինություն Թուրքիայից եւ Իսրայելից՝ հաճախ ավելի մատչելի պայմաններով, քան կարող են առաջարկել ամերիկյան ընկերությունները։ Իրանում եւ Ռուսաստանի հարավում շարունակվող անկայունության պայմաններում Բաքվի առաջնահերթությունը, ըստ ամենայնի, վաղ նախազգուշացման համակարգերն ու սահմանային անվտանգության միջոցառումներն են, այլ ոչ թե նոր հարձակողական սպառազինությունը։ Միակ բանը, որը Միացյալ Նահանգները կարող է կորցնել 907-րդ բանաձեւի չեղարկմամբ, ազդեցության լծակն է։ ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը կարող է օգտագործել այդ լծակը՝ հիմնվելով Բելառուսում քաղբանտարկյալների ազատ արձակման ուղղությամբ իր վարչակազմի արձանագրած հաջողության վրա եւ միաժամանակ նպաստելով Հարավային Կովկասում խաղաղության առաջխաղացմանը։ Ալիեւը կարող է ավելի բաց լինել բանակցությունների համար, քան Լուկաշենկոն։ Ի տարբերություն Բելառուսի, որտեղ ժողովրդավարամետ շարժումն այսօր հիմնականում գործում է աքսորում, բայց շարունակում է ազդեցիկ դիվանագիտական ուժ մնալ, Ադրբեջանում իշխանությունները զգալիորեն ավելի զուսպ ընդդիմության հետ են առերեսվում։ Այդ պայմաններում Բաքուն կարող է ազատ արձակել կալանավորներին՝ առանց իշխանության համար լուրջ ներքին սպառնալիքի վտանգ տեսնելու։ Համաձայնագրի հաջորդականությունը Ամբողջական «մեծ գործարքը» պետք է կառուցվի հետեւյալ կերպ. հունիսին Հայաստանում կայանալիք խորհրդարանական ընտրություններից առաջ Ադրբեջանը պետք է ազատ արձակի 2023 թվականին Ղարաբաղում գերեվարված որոշ հայերի՝ որպես բարի կամքի դրսեւորում։ Այնուհետեւ Վաշինգտոնն ու Բաքուն պետք է համաձայնության գան 907-րդ բանաձեւից հրաժարվելու շուրջ՝ դրա դիմաց ապահովելով ադրբեջանցի եւ լրացուցիչ հայ կալանավորների ազատ արձակումը։ Դրան հասնելու համար Սպիտակ տունը պետք է համագործակցի Կոնգրեսի հետ՝ ապահովելու, որ հրաժարումը ավարտվի նախքան նախատեսված ազատ արձակումներից, սակայն արդեն Ադրբեջանի հանձնառության նկատմամբ վերականգնված վստահության պայմաններում։ Առաջարկվող գործարքը շահավետ է բոլորի համար։ Բաքուն ստանում է երկակի առավելություն՝ պահպանելով Նիկոլ Փաշինյանին որպես խաղաղության բանակցություններում կանխատեսելի գործընկեր եւ միաժամանակ լուծելով ԱՄՆ-ի հետ հարաբերություններում իր հիմնական խնդիրներից մեկը։ Թրամփի թիմը հնարավորություն է ստանում ապահովել անարդարացիորեն կալանավորված անձանց ազատ արձակումը եւ ամրապնդել նախագահի՝ որպես խաղաղարարի հեղինակությունը՝ գրեթե առանց քաղաքական գնի։ Կոնգրեսի հանրապետականները նախագահի համար ապահովում են արտաքին քաղաքականության հաղթանակ, մինչդեռ դեմոկրատները կարող են պարծենալ իրենց դերակատարությամբ մարդու իրավունքների ոլորտում հազվագյուտ հաղթանակի հասնելու գործում։ Երկու կուսակցություններն էլ կարող են մեղմել հայկական սփյուռքի մտահոգությունները՝ ապահովելով ղարաբաղցի հայերի ազատ արձակումը։ Երեւանը, իր հերթին, ստանում է իր քաղաքացիների վերադարձը եւ ավելի կայուն հնարավորություն՝ հարեւանների հետ հարաբերությունները կարգավորելու համար։ Միեւնույն ժամանակ, համաձայնագիրը պետք է պարունակի Բաքվին ուղղված հստակ նախազգուշացում, որ դրա բոլոր առավելությունները կախված են ձեռք բերված խաղաղության պահպանումից։ Վերջին մի քանի ամիսների ընթացքում Ադրբեջանն ու Հայաստանը զգալի առաջընթաց են արձանագրել հարաբերությունների կարգավորման գործում։ Միացյալ Նահանգների լրացուցիչ հորդորներով Բաքուն եւ Երեւանը կարող են եւս մեկ քայլ անել դեպի վերջնական խաղաղության համաձայնագիր՝ ազատ արձակելով կալանավորներին։ Կարեւոր է, որ այս տարբերակը բոլոր կողմերին հնարավորություն է տալիս գրեթե առանց լուրջ ծախսերի արձանագրել արտաքին քաղաքական հաջողություն։ Այս նախաձեռնությունը կդառնա Սպիտակ տան դիվանագիտական գործարքներ կնքելու կարողությունների եւ Կոնգրեսի օրենսդրական ճկունության փորձությունը։ Սակայն հնարավոր քաղաքական եւ ռազմավարական օգուտները հաշվի առնելով՝ այն արժանի է լուրջ դիտարկման։ Թարգմանությունը՝ Դիանա Մանուկյանի Այս հոդվածը թարգմանվել եւ հրապարակվել է «Գալուստ Կիւլպէնկեան» Հիմնարկութեան աջակցությամբ : Հոդվածում արտահայտված մտքերը պարտադիր չէ, որ արտացոլեն «Գալուստ Կիւլպէնկեան» Հիմնարկութեան կամ Մեդիամաքսի տեսակետները:

Go to News Site