Մերձենալով Հայաստանի եւ Ադրբեջանի հետ՝ ԱՄՆ-ը չպետք է անտեսի Վրաստանը

Ներկայացնում ենք Բուդապեշտում գործող «Դանուբ» վերլուծական կենտրոնի հրավիրված գիտաշխատող Ստեֆանո Արոքի Why the US Should Mend Ties with Georgia հոդվածի հայերեն թարգմանությունը: Ստեֆանո Արոք ԱՄՆ փոխնախագահ Ջեյ Դի Վենսի 2026թ. փետրվարին Հայաստան եւ Ադրբեջան կատարած այցը կարեւոր, բայց թերագնահատված ազդեցություն ունեցավ. այն կրկին ուշադրության կենտրոն բերեց Վրաստանը, որը ներառված չէր երթուղում։ Այդ երկիրը, որը ժամանակին Հարավային Կովկասում ԱՄՆ քաղաքականության առանցքային բաղադրիչն էր, ենթադրաբար «երես է թեքել» Արեւմուտքից։ Ոմանք պնդում են, որ դրա հետեւանքով երկրի տարածաշրջանային ռազմավարական նշանակությունը կտրուկ նվազել է, ինչի պատճառով էլ Վենսը Թբիլիսի չէր այցելել ։ Տեսակետ կա, որ քանի որ Վրաստանը պակաս գրավիչ է դարձել ԱՄՆ-ի համար, Վաշինգտոնը նրան փոխարինել է Հայաստանով՝ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի ղեկավարությամբ։ Սա իրավիճակի շատ սխալ մեկնաբանում է՝ հաշվի առնելով, որ Ջեյ Դի Վենսի այցի հիմնական նպատակը TRIPP նախագիծը խթանելն էր, որը, ամենայն հավանականությամբ, տվյալ վարչակազմի նախաձեռնությունների շարքում առանցքային տեղ է զբաղեցնում։ Վենսի այցը նաեւ որեւէ կերպ չամրապնդեց Հայաստանի դիրքը որպես տարածաշրջանում նոր ձգողականության կենտրոն՝ մի գաղափար, որը գրեթե անկասկած կառաջացներ Ադրբեջանի կոշտ արձագանքը։ Այնուամենայնիվ, այս սխալ մեկնաբանումը լայն տարածում է ստացել ինչպես Եվրոպայում, այնպես էլ ԱՄՆ-ի արտաքին քաղաքական որոշ շրջանակներում։ Նույնիսկ այս ենթադրությունների ամենահիմնականի՝ Թբիլիսիի ենթադրյալ ռուսամետ ուղղվածության վերաբերյալ հստակ հակազդեցության բացակայությունը բացասաբար է անդրադարձել Վրաստանի նկատմամբ ԱՄՆ-ի հետեւողական քաղաքականության ձեւավորման վրա։ ԱՄՆ-ի եւ Վրաստանի միջեւ հարաբերությունների միակողմանի վատթարացում Իրոք, ԱՄՆ-ի եւ Վրաստանի միջեւ հարաբերությունները, որոնք ժամանակին Հարավային Կովկասում Վաշինգտոնի քաղաքականության առանցքային հենասյուներից էին, վերջին գրեթե հինգ տարիներին, լավագույն դեպքում, սառն էին։ Սակայն այս իրավիճակը պայմանավորված չէ Վրաստանի կողմից հետաքրքրության պակասով, ինչի մասին վկայում են Թբիլիսիի՝ Դոնալդ Թրամփի վարչակազմի հետ կապեր հաստատելու բազմակի փորձերը՝ թե՛ պաշտոնական, թե՛ ոչ պաշտոնական մակարդակներում։ Սա նաեւ պայմանավորված չէ Մոսկվայի հետ որեւէ ենթադրյալ մերձեցմամբ, որը եղել եւ մնում է քաղաքական եւ ռազմական կարմիր գիծ ցանկացած վրացական կառավարության համար, չնայած այն պնդումներին, որոնք հաճախ չափազանցված եւ տագնապային շեշտադրումներով հայտնվում են արեւմտյան եւ տեղական ընդդիմադիր լրատվամիջոցներում։ Անցյալ տարվա մայիսին Վրաստանի վարչապետ Իրակլի Կոբախիձեն բաց նամակ էր հղել Դոնալդ Թրամփին եւ Ջեյ Դի Վենսին՝ ընդգծելով Վրաստանի կառավարության եւ իրնեց վարչակազմի ծրագրային նմանությունները։ Նամակում Կոբախիձեն նաեւ դժգոհություն էր հայտնել ԱՄՆ-ի՝ Վրաստանի նկատմամբ վարած քաղաքականության վերաբերյալ՝ չնայած երկու երկրների քաղաքական մոտեցումների նմանությանը եւ հասարակական ու միջազգային կազմակերպությունների հետ հարաբերություններում առկա ընդհանուր մարտահրավերներին։ Վրացական քաղաքական տեսանկյունից նամակի բովանդակությունը տրամաբանական էր։ ԱՄՆ-Վրաստան հարաբերությունների սառեցումը տեղի է ունեցել Վաշինգտոնի նախաձեռնությամբ, այլ ոչ թե Թբիլիսիի: Վաշինգտոնում եւ Բրյուսելում Վրաստանի նկատմամբ վերաբերմունքը ձեւակերպվում է Ռուսաստանի եւ Իրանի հետ նրա ենթադրյալ կապերով, որոնք տարբեր կերպ վերագրվում են պետությանը, իշխող կուսակցությանը եւ դրա ներսում գործող առանձին գործիչներին: Եվրոպայում, եւ հատկապես Բրյուսելում, դիվանագետներն ու քաղաքական գործիչները ավելի բաց են խոսում դրդապատճառների մասին՝ նշելով Թբիլիսիի դիմադրությունը Ուկրաինայի վերաբերյալ արեւմտյան լիբերալ քաղաքական թելադրանքներին, սոցիալական հարցերին, այդ թվում՝ ԼԳԲՏ քաղաքականությանը, ինչպես նաեւ հասարակական կազմակերպությունների դերին ներքին քաղաքական գործընթացներում։ Արդյունքում, Վրաստանը հայտնվել է Բրյուսելի կողմից աճող ֆինանսական եւ քաղաքական ճնշման ներքո: Միայն վերջին մի քանի ամիսների ընթացքում Եվրամիությունը բազմիցս փորձել է պատժամիջոցներ կիրառել Վրաստանի դեմ, թեեւ Հունգարիան եւ Սլովակիան մինչ այժմ արգելափակել են նման փորձերը։ Պատժամիջոցների վերջին փաթեթների շրջանակում նույնիսկ առաջարկներ են հնչել ռազմավարական ենթակառուցվածքների նկատմամբ պատժամիջոցներ կիրառելու վերաբերյալ, այդ թվում՝ Կուլեւի նավահանգիստի, որը օգտագործվում է նաեւ Ադրբեջանի պետական նավթային հսկա SOCAR-ի կողմից։ Եվրամիությունը նույն կերպ կասեցրել է վրացական դիվանագիտական, ծառայողական եւ պաշտոնական անձնագրեր ունեցողների համար առանց վիզայի ճանապարհորդության իրավունքը՝ ի պատասխան Վրաստանում ենթադրյալ «ժողովրդավարական հետընթացի» եւ մի շարք այլ խնդիրների։ Այս մեղադրանքները, սակայն, համոզիչ չեն՝ հաշվի առնելով միջազգային կազմակերպությունների կողմից տրվող ընդհանուր առմամբ դրական գնահատականները։ Օրինակ՝ Արժույթի միջազգային հիմնադրամը անցյալ տարի բարձր գնահատեց երկրի կայուն տնտեսական աճը՝ աշխարհաքաղաքական մարտահրավերների պայմաններում։ Նմանապես, տնտեսական ազատության ցուցանիշներով Վրաստանը առաջ է ԵՄ 17 անդամ պետություններից։ ԱՄՆ-ում նույնպես ձեւավորվել է Վրաստանի նկատմամբ ավելի կոշտ մոտեցման կողմնակիցների ոչ պաշտոնական շրջանակներ, որոնց առավել տեսանելի ներկայացուցիչներից է Ներկայացուցիչների պալատի հանրապետական անդամ Ջո Ուիլսոնը։ Նա հեղինակել է MEGOBARI օրինագիծը, որը նախատեսում էր խիստ պատժամիջոցներ Վրաստանի կառավարության մի շարք բարձրաստիճան պաշտոնյաների նկատմամբ։ Օրինագիծը, որը ընդունվել էր Ներկայացուցիչների պալատում, արգելափակվել է Սենատում՝ Ջոն Թունի կողմից։ Փաստարկներ՝ ԱՄՆ-Վրաստան հարաբերությունների կարգավորման օգտին Միացյալ Նահանգների համար Վրաստանի հետ հարաբերությունների վերականգնումը ամենախելամիտ քաղաքական ընտրությունն է: Վրաստանը, քաղաքական կողմնորոշումների եւ արտաքին քաղաքական ծրագրերի առումով, Կենտրոնական եւ Արեւելյան Եվրոպայի այն երկրներից է, որը հաճախ դիտարկվում է որպես առավել համահունչ Դոնալդ Թրամփի վարչակազմի քաղաքական մտածողությանը։ ԱՄՆ-Վրաստան դաշինքի վերականգնման փաստարկն առավել ընդգծվել է վարչակազմի 2025 թվականի Ազգային անվտանգության ռազմավարությամբ, որը ազդարարում է արտաքին քաղաքականության մշակման անցում լիբերալ միջազգային կարգի աքսիոմատիկ տեսլականից դեպի ավելի «քաղաքակրթական» մոտեցում։ Այս փաստաթուղթը Եվրոպան սահմանում է որպես արեւմտյան աշխարհի քաղաքակրթական միջուկ, որը 1945 թվականից ի վեր գտնվում է ԱՄՆ-ի առաջնորդության ներքո։ Այս մշակութային ժառանգության պահպանումը, ինչպես նաեւ դրա հնարավոր վերածնունդը, դիտարկվում են որպես ռազմավարական առաջնահերթություն՝ Վաշինգտոնի արեւմտյան դաշնակիցների նկատմամբ իրականացվող քաղաքականության մեջ։ Այս շրջանակը լիովին համահունչ է իշխող «Վրացական երազանք» կուսակցության աշխարհայացքին, որը որպես երեք հիմնական հենասյուներ դիտարկում է ուղղափառ քրիստոնեությունը, Վրաստանի ազգային ժառանգությունը, ինչպես նաեւ ինքնիշխանության ամրապնդումն ու դրա պաշտպանությունը եվրոպական եւ արեւմտյան քաղաքակրթական տարածքում։ Այս իմաստով Թբիլիսին գործում է ավանդական պահպանողականության շրջանակներում, որը եւ՛ բնորոշ է վրացականին, եւ՛ համապատասխանում է Վաշինգտոնի նոր քաղաքակրթական առաջնահերթություններին: Ի տարբերություն Բրյուսելի ու Բեռլինի, Թրամփի օրոք Վաշինգտոնը, կարծես, չի արհամարհում այս արժեքները: Վրաստանի՝ որպես ԱՄՆ-ի դաշնակցի փորձը միայն ավելի է ամրապնդում երկկողմ հարաբերությունների վերականգնման փաստարկը՝ քաղաքակրթական ասպեկտների վրա ուժեղ շեշտադրմամբ։ Ամերիկայի կերպարը հետխորհրդային տարածքում շարունակում է սահմանվել հավասարապես Սառը պատերազմի ժառանգությամբ, երբ այն հանդես էր գալիս որպես արեւմտյան, ոչ կոմունիստական աշխարհի «երաշխավոր», եւ ժամանակակից իրողություններով։ ԱՄՆ-ի հետ ամուր հարաբերությունները դիտարկվում են որպես կարեւոր գործոն «աշխարհաքաղաքական Արեւմուտքին» պատկանելության հաստատման համար, թեեւ վերջին տասնամյակում Արեւմուտքի կողմից ազատական գաղափարախոսության ընդլայնումը մասամբ խաթարել է այդ ընկալումը։ Ամեն դեպքում, Վրաստանի կառավարության կողմից ավանդապաշտ պահպանողականության վաղ որդեգրումը կարելի է դիտարկել որպես վրացական ինքնության՝ այսինքն ժողովրդավարական ինքնորոշման, ինչպես նաեւ եվրոպական եւ, հետեւաբար, արեւմտյան արժեքներին անկեղծ նվիրման դրսեւորում, նույնիսկ եթե այդ արժեքների ենթադրյալ պաշտպանները երբեմն, կարծես, հեռացել են դրանցից։ Միեւնույն ժամանակ, Ազգային անվտանգության ռազմավարությամբ նախատեսված վերադասավորումը բացում է քաղաքական մերձեցման նոր հնարավորություններ՝ ԱՄՆ-ին առաջարկելով գաղափարապես ավելի մոտ եվրոպական գործընկեր, որը պատրաստ է ոչ միայն վերականգնել երկկողմ դաշինքային կապերը, այլեւ դրանք հարմարեցնել ժամանակակից իրողություններին։ Հիմա դրա համար իսկապես ավելի նպաստավոր պահ է՝ հաշվի առնելով Հարավային Կովկասի նկատմամբ ԱՄՆ քաղաքականության մեջ տեղի ունեցող փոփոխությունները։ Ռուսաստանի ներգրավվածությունը Ուկրաինայի պատերազմում նվազեցրել է տարածաշրջանը կառավարելու նրա կարողությունները՝ բացելով նեղ ռազմավարական պատուհան, որը ԱՄՆ-ն օգտագործել է՝ մասնակի վերափոխելով Հայաստանը եւ Ադրբեջանը։ Վրաստանի ներգրավումը, իր ռազմավարական դիրքով Սեւ ծովի արեւելյան ափին, կարող է էապես ամրապնդել այս միտումը։ Ի վերջո, Վրաստանը առանցքային դեր ունի Տրանսկասպյան միջազգային առեւտրային երթուղում: Այն առավել հայտնի է որպես Միջին միջանցք, որը միացնում է Սեւ ծովը Կասպից ծովին եւ այնտեղից՝ Չինաստանին։ Հաշվի առնելով Հորմուզի նեղուցում եւ Կարմիր ծովում ստեղծված խափանումները, Միջին միջանցքը միակ չեզոք ցամաքային ուղին է (քանի որ Հյուսիսային միջանցքը անցնում է Ռուսաստանի միջով, ինչը անընդունելի է Վաշինգտոնի համար): Այստեղ առեւտրային հնարավորություններ են սպասվում, եթե Վաշինգտոնը ճիշտ կիրառի իր խաղաքարտերը։ Վրաստանի գլխավոր նավահանգիստը՝ Փոթին, հանդիսանում է Միջին միջանցքի ծովային ենթակառուցվածքի առանցքային բաղադրիչներից մեկը եւ ռազմավարական նշանակություն ունի այդ երթուղու զարգացման համար։ Վերջին տարիներին նավահանգիստը, որը մեծամասամբ կառավարվում է դանիական կապիտալի մասնակցությամբ, զգալի ներդրումներ է ներգրավել Ղազախստանից եւ Ադրբեջանից։ Բացի այդ, Թբիլիսին աստիճանաբար դառնում է տարածաշրջանային քաղաքացիական ավիացիայի հանգույց։ Միայն անցյալ տարի Շոթա Ռուսթավելիի միջազգային օդանավակայանը սպասարկել է մոտ 6 միլիոն ուղեւոր, ինչը 14 տոկոսով ավելի է, քան 2024 թվականի ցուցանիշը: Աճի այս տեմպը արդեն հանգեցրել է օդանավակայանի ընդլայնման ծրագրերի։ Եվս 1.8 միլիոն ուղեւոր անցել է Վրաստանի երկրորդ ամենամեծ՝ Քութայիսիի օդանավակայանով: Այսպիսով, ԱՄՆ-ի ներգրավվածությունը TRIPP-ում եւ Միջին միջանցքում՝ Վրաստանի ընդգրկմամբ, ընդամենը ժամանակի հարց է։ Ամփոփելով՝ Հարավային Կովկասի համար ցանկացած ռազմավարություն, որը չի ներառում Վրաստանը, ավելի շատ դժվարություններ եւ խնդիրներ կառաջացնի, քան գործնական արդյունքներ, հատկապես երկարաժամկետ հեռանկարում։ Վրաստանը՝ որպես հին քրիստոնեական երկիր եւ պահպանողական քաղաքական ուղղվածություն ունեցող պետություն, կարող է դիտարկվել որպես բնական գործընկեր ամերիկյան վարչակազմի համար, որը գիտակցում է պատմական եւ մշակութային կապերի նշանակությունը աշխարհաքաղաքականության եւ դիվանագիտության մեջ։ Միջին միջանցքում նրա ռազմավարական դերը եւ արագ զարգացող տրանսպորտային ենթակառուցվածքները կրկին ընդգծում են Թբիլիսին որպես գործընկեր դիտարկելու նպատակահարմարությունը։ Այժմ երկու կողմերի համար էլ բարենպաստ պահ է դիվանագիտական հարաբերությունները վերականգնելու համար, եւ Վաշինգտոնը պետք է առավելագույնս օգտագործի այս հնարավորությունը։ Թարգմանությունը՝ Դիանա Մանուկյանի Այս հոդվածը թարգմանվել եւ հրապարակվել է «Գալուստ Կիւլպէնկեան» Հիմնարկութեան աջակցությամբ : Հոդվածում արտահայտված մտքերը պարտադիր չէ, որ արտացոլեն «Գալուստ Կիւլպէնկեան» Հիմնարկութեան կամ Մեդիամաքսի տեսակետները:

Go to News Site