Fréttastofa RÚV
Um miðjan apríl var einum virtasta útgefanda Frakklands, Olivier Nora, sagt upp störfum hjá Grasset-forlaginu, eftir áratugastarf. Í kjölfarið sendu um 200 franskir rithöfundar forlagsins frá sér opið bréf þar sem þeir lýstu óánægju sinni og áhyggjum af framtíð forlagsins. Erlendir höfundar forlagsins bættust síðan í hópinn í síðustu viku en þar á meðal er nóbelsverðlaunahöfundurinn Han Kang og íslensku rithöfundarnir Bergþóra Snæbjörnsdóttir og Jón Kalman Stefánsson. Í frönskum fjölmiðlum hefur uppsögninni verið lýst sem táknrænni fyrir umbreytingar í frönskum menningarheimi. Gagnrýnin snýr að því hvernig bókaforlög, fjölmiðlar, sjónvarp og útvarp hafa í auknum mæli færst undir stjórn fárra auðmanna með skýra hugmyndafræðilega sýn þar sem vegið er að tjáningar- og skoðanafrelsi fransks menningarlífs. Bergþóra og Jón Kalman ræddu við Heru Guðmundsdóttur í Lestinni á Rás 1, og lýstu áhyggjum sínum af þróuninni. „Það sem að er að gerast og við verðum að horfast í augu við og átta okkur á er að það eru mjög sterkir fasískir straumar í alþjóðasamfélaginu,“ segir Bergþóra. „Það kemur alltaf heim í hlað á endanum. Og nú er það menningin, það er ekki bara afþreyingin.“ Auðjöfurinn og öfgahægrið Grasset-forlagið hefur verið í eigu franska auðjöfursins Vincent Bolloré frá árinu 2023 en honum hefur verið lýst sem hinum franska Rupert Murdoch. Á síðustu árum hefur hann byggt upp eitt áhrifamesta menningar- og fjölmiðlaveldi Evrópu í gegnum sjónvarpsstöðina CNews, útvarpsstöðina Europe 1, dagblaðið Journal du Dimanche , Canal+ og stærstu bókaútgáfusamsteypu Frakklands, Hachette. Bolloré fylgir ákveðinni aðferðafræði, þegar hann festir kaup á rótgrónum menningarstofnunum og fjölmiðlum. Hún einkennist af stjórnar- og ritstjórnarskiptum sem leiða af sér breytta dagskrárgerð og ritstjórnarstefnu þar sem áherslur á þjóðernishyggju og harða innflytjendaorðræðu eru ríkjandi. Sú var raunin hjá CNews sem hefur á síðustu árum færst æ nær orðræðu frönsku þjóðfylkingarinnar, sem og hjá Europe 1 og Journal du Dimance . Sambærilegar breytingar og nú eiga sér stað hjá Grasset-forlaginu urðu hjá öðru frönsku bókaforlagi, Fayard, eftir að það komst undir stjórn Bolloré-samsteypunnar. Forlagið hóf í auknum mæli að gefa út verk eftir einstaklinga sem tengjast hægri og öfgahægrivæng franskra stjórnmála. Sem dæmi má þar nefna endurminningar Jordan Bardella leiðtoga frönsku þjóðfylkingarinnar og hugleiðingar Éric Zemmour leiðtoga öfgahægriflokksins Reconquête. Fyrsta bók Bergþóru Snæbjörnsdóttur í franskri þýðingu, Duft , kom út hjá Grasset í byrjun apríl, einungis nokkrum vikum áður en Nora var sagt upp en þrjár af bókum Jóns Kalmans hafa verið gefnar út hjá forlaginu sem hann hefur þó þegar sagt skilið við. Jón segir að ritstjóri hans í Frakklandi, Jean Mattern sem nú starfar hjá Christian Bourgois-forlaginu, hafi sagt sér frá Bolloré þegar sá síðarnefndi festi kaup á Grasset fyrir þremur árum. „Þetta er náttúrlega múltímilljóner,“ segir Jón. „Hann sagði við mig, útgefandinn minn, að hann gæti ekki hugsað sér að vera þarna og fór, og ég fór með honum.“ Jón segir að Nora hafi viljað vera áfram hjá útgáfunni, til að reyna að verja höfunda sína gegn oki hins nýja eiganda, en hafi þá þegar vitað að það væri tímaspursmál hvenær honum yrði vikið úr ritstjórastóli Grasset. „Og sá tími er kominn núna.“ Nánast eins og dystópía Tímasetning uppsagnarinnar hefur verið tengd við útgáfu nýjustu bókar fransk-alsírska rithöfundarins Boualem Sansal sem skyndilega yfirgaf Gallimard-forlagið og gefur nú út í fyrsta skipti hjá Grasset. Sansal er þekktur fyrir harða gagnrýni sína á islam, hvoru tveggja sem trúarbrögð og hvernig ákveðin veraldleg stjórnvöld beita þeim sem þvingunartæki. Jón Kalman segir að af umræðunni í franska bókmenntaheiminum að dæma sé ljóst að Grasset ætli sér að gera mikið úr útgáfu bókar Sansal og að henni sé ætlað að vera hluti af þeirra nýju orðræðu. „Og þetta er auðvitað mjög hlálegt þar sem að þessi bók fjallar um frelsi þess að geta tjáð sig þannig að þetta er nánast bara svona dystópía,“ bætir Jón Kalman við. Um opnu bréfin sem Bergþóra og Jón skrifuðu bæði undir ásamt stórum hluta franskra og erlendra rithöfunda Grasset segir Bergþóra: „Þau vildu ekki vera peð í þessari aðferðafræði og að þeirra hugverk væru í eigu þessa manns og við sem erlendir höfundar erum að styðja þau og styðja starfsfólkið á Grasset. Þetta er gríðarlega virkt og stórt forlag með langa sögu sem er svolítið verið að sprengja í loft upp.“ Hún segir það sjást skýrt hve samstaðan er mikilvæg, það sé vernd í krafti fjöldans. „Ef að það hefðu ekki verið 200 franskir höfundar heldur bara fjórir eða 15 sem langaði að fara út og hinir hefðu ekki þorað, eða ef það væri bara ég og Jón og svo kannski þrír aðrir erlendir höfundar þá er maður svo mikill skotspónn. Þannig að það eina sem er verndandi í þessum aðstæðum er samstaða.“ Jón tekur undir orð Bergþóru. „Það var mjög áhrifamikið að upplifa þessa miklu samstöðu sem kom bara strax, ekki bara hjá höfundunum heldur voru líka önnur forlög sem stigu fram. Meira að segja Macron steig fram og allir fjölmiðlar fjölluðu um þetta. Það var mjög áhrifamikið að sjá bæði þessa sterku andstöðu sem að strax kom en líka hversu mikið pláss þetta tók í umræðunni. Þetta er ekki einhver afkimi, þetta er miðjan.“ Mótmælum mætt með hörðu En átökin og umsvif auðkýfingsins teygja sig út fyrir bókmenntaheiminn. Sama dag og bréf erlendu rithöfundanna birtist, sendu 600 einstaklingar úr franska kvikmyndaiðnaðinum einnig frá sér bréf. Þar lýstu þau yfir áhyggjum af áformum Bolloré um að eignast UGC – stærstu kvikmyndahúsakeðju landsins. Hópurinn varaði við að einn og sami maðurinn væri smám saman að ná yfirráðum yfir æ stærri hluta franskrar kvikmyndamenningar – frá fjármögnun til dreifingar og sýninga. Um helgina dró aftur til tíðinda þegar forstjóri Canal+ sjónvarpsstöðvanna – stærsta fjármögnunaraðila franskrar kvikmyndagerðar, sem einmitt er í eigu Bolloré – lýsti yfir að fyrirtækið myndi ekki lengur vinna með neinum af þeim 600 sem skrifuðu undir gagnrýnina á bíóhúsakaup Bolloré. Þar virðist því lítil vernd felast í fjöldanum. Eins og skilja má er þetta mikið hitamál í frönsku samfélagi, og má búast við frekari vendingum næstu vikur. Bergþóra Snæbjörnsdóttir og Jón Kalman eru á meðal rithöfunda franska forlagsins Grasset sem hafa mótmælt uppsögn ritstjórans Olivier Nora. Málið er sagt táknrænt og sýna svart á hvítu afleiðingar aukinna pólitískra afskipta í menningarheiminum. Rætt var við Bergþóru Snæbjörnsdóttur og Jón Kalman Stefánsson í Lestinni á Rás 1. Þáttinn má finna í spilaranum hér fyrir ofan.
Go to News Site