Fréttastofa RÚV
Það tekur á að passa ekki inn í kerfið, ekki aðeins fyrir barnið, heldur alla fjölskylduna. Því við viljum öll það besta fyrir börnin okkar og erum reiðubúin að berjast með kjafti og klóm fyrir þeirra lífi. Já, svo þau lifi af. Því börn sem eru á jaðrinum, jafnvel hrakin þangað af öðrum, eru í stöðugri hættu. Það þekkir Helga Guðmundsdóttir sem hefur barist fyrir lífi dóttur sinnar undanfarin ár eða allt frá því hún var tíu ára gömul þegar hún varð fyrst fyrir einelti af hálfu skólabróður. Hún er núna átján ára. „Hún varð fyrir miklu einelti og ég hélt að það ætti að vera eineltisteymi í gangi og reyna að vinna á móti þessu og hjálpa henni, vera með einhverjar áætlanir en það gerðist í rauninni ekkert. Það var strákur sem var að hamast á henni, oft daglega, og þetta setti hana alveg úr skorðum í tvö ár í rauninni og í tvö ár var ekki talað um neitt annað heima hjá mér annað en þennan dreng sem var vondur við hana. Og auðvitað er þetta mjög niðurbrjótandi fyrir sálina,“ segir Helga. Helga er meðal viðmælenda í Kerfinu á Rás 1 þar sem fjallað er um börn sem fá ekki þann stuðning sem þau þurfa í kerfinu. Helga segist hafa orðið mjög reið þegar hún áttaði sig á að það var ekkert í gangi í skólanum til að aðstoða dóttur hennar en móðir drengsins var starfsmaður skólans. Móðirin sagðist ekki trúa þessu á son sinn og þetta hefði nú bara verið stríðni og ekkert stórt mál en upplifun dóttur Helgu var allt önnur. Andvökunætur, grátur og hún vildi ekki fara í skólann. „Hún byrjaði að skera sig, henni leið mjög illa og hann náði einhvern veginn að draga aðra stráka aðeins með sér í þetta. Þannig að hún vildi ekkert vera í skólanum,“ segir Helga. Hún þurfti að skipta um skóla ekki hann Dóttir hennar fékk ADHD-greiningu 12–13 ára gömul og þegar hún átti að byrja í unglingadeild óskaði Helga eftir að hún þyrfti ekki að vera með drengnum í bekk og því var lofað af hálfu skólastjórnenda. En það loforð var svikið þannig að Helga hafði samband við skólastjóra annars skóla sem er í öðru sveitarfélagi til að forða henni úr þessum aðstæðum. Þarna var skólinn byrjaður en beiðni Helgu var vel tekið þannig að dóttir hennar fékk að hefja þar nám. Drengurinn, forsprakki eineltisins, hélt aftur á móti áfram í hverfisskólanum þar sem það var talið svo erfitt fyrir hann ef hann yrði slitinn frá vinum sínum í bekknum. Í nýjum skóla var tekið vel á móti henni og reynt að taka tillit til hennar aðstæðna en síðar var hún greind með ódæmigerða einhverfu. Þetta var aftur á móti erfiður tími fyrir stúlkuna sem upplifði sig utangarðs. Þegar hún er þrettán ára er henni gefið veip með fíkniefninu spice, stórhættulegu efni sem getur valdið auknum hjartslætti, ofskynjunum, ofsóknaræði, kvíðaköstum og árásargirni. Þetta markaði upphafið að erfiðu tímabili í lífi fjölskyldunnar. Hún vildi bara fá að tilheyra Helga segir að það hafi ekki endilega verið efnið sem skipti sköpum heldur miklu frekar að þarna kom strákur og vildi tala við hana. Á þessum tíma er búið að brjóta hana niður og síðan fær hún greiningar eins og ADHD og einhverfu. „Hún vill bara fá að tilheyra einhverjum, einhverjum sem samþykkir hana,“ segir Helga í þættinum. Næstu árin tók við neysla á alls konar fíkniefnum og lyfjum og eins var hún í þjónustu Barna- og unglingageðdeildar Landspítalans með reglulegu millibili eða allt þar til foreldrar hennar komu henni í langtímameðferð í Suður-Afríku þar sem hún dvaldi í sautján mánuði eftir ítrekaðar sjálfsvígstilraunir og vanlíðan. Helga segir frá þeim jákvæðu breytingum sem urðu á dóttur hennar í meðferðinni úti í þættinum en dóttir hennar þroskaðist mjög mikið á þessum tíma. Allt snýst þetta um peninga Tugir barna falla á milli kerfa og í mars kom út skýrsla starfshóps forsætisráðherra um samþætta þjónustu fyrir börn með vímuefnavanda. Þetta er ekki eina skýrslan því það hafa verið gerðar nokkrar úttektir og greiningar á stöðu þjónustu við þennan hóp. Í tillögum starfshópsins segir að unnið verði að uppbyggingu sérhæfðrar fíknigeðdeildar fyrir börn. Þetta á að verða að veruleika 2027. Jafnframt er talað um að semja um viðeigandi meðferð erlendis til að tryggja börnum í alvarlegum vanda aðgang að sérhæfðri meðferð þar til slík meðferð verður byggð upp hér á landi. Þetta á að gerast sem allra fyrst á þessu ári. Helga óttast um stöðu barna sem eru í svipuðum sporum og dóttir hennar. Sífellt hættulegri efni streyma inn í landið og sterkum lyfjum eins og fentanýl, sem er sterkt verkjalyf, er blandað inn í kannabis og að sögn Helgu eru börn niður í sextán ára reykjandi oxý-töflur. Allt snýst þetta um peninga í þessum harða heimi og börn beita öllum úrræðum til að verða sér úti um efni. „Þú ert mjög berskjölduð sem stelpa,“ segir Helga og bætir við að hugarfarið sé að vera sama um eigin líkama. Sjálfsvirðingin hverfur í aðstæðum sem þessum. Hún segir að starfsfólk Barnaverndar vilji hjálpa börnum sem eru í sömu aðstæðum og dóttir hennar hefur verið í en þeim er settur þröngur stakkur í kerfinu. Það fari líka ekki saman hversu hægvirkt kerfið er og hraðinn í neyslunni hjá þessum börnum. Það sé ekki í lagi að unglingur í þessum aðstæðum þurfi að bíða vikum saman eftir aðstoð og hafa verði í huga að þrjár vikur í lífi barns eru ekki það sama og þrjár vikur í lífi fullorðinna. Í þættinum lýsir Helga meðal annars ítrekuðum heimsóknum á bráðamóttökuna með dóttur sína frá því hún var tólf ára gömul. Að sögn Helgu væri líf fjölskyldunnar sennilega öðruvísi núna en það er ef tekið hefði verið á hlutunum þegar dóttir hennar varð fyrir eineltinu. „Pældu í því ef hún hefði ekki orðið fyrir eineltinu þarna tíu til tólf ára. Ef það hefði einhvern veginn verið betur hugsað um hana í skólanum. Að skólinn hefði raunverulega gert eitthvað. Ég held að saga hennar hefði orðið allt önnur. Það eru forvarnir. Við þurfum forvarnir um einelti og misnotkun fíkniefna og þau þurfa að læra þetta 10, 11, 12 ára,“ segir Helga. Í skýrslu um úrbætur í skólastarfi sem Ingvar Sigurgeirsson og Lilja M. Jónsdóttir unnu fyrir Samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu kemur fram að álag í skólastarfi hafi aukist til muna á undanförnum árum. Nemendahópurinn væri orðinn fjölbreyttari, og munaði þar mest um fjölgun nemenda með annað móðurmál en íslensku. Þá var það mat viðmælenda í skýrslunni að hegðunarvandi hefði vaxið og þyngri málum fjölgað. Þeir sem oftast voru nefndir voru tengdir hegðunar- og samskiptavanda, kennslu barna með annað móðurmál en íslensku, krefjandi samskiptum við foreldra, neikvæðri umræðu um skólastarf, skriffinnsku, manneklu og mikilli vinnu við námsefnisgerð. „Einna brýnast er að fjölga úrræðum fyrir börn sem kljást við alvarleg geðræn, hegðunar- eða félagsleg vandamál. Eindregið er óskað eftir skýrari ferlum varðandi börn sem ekki ráða við eigin hegðun. Svipaðar úrbætur voru nefndar í svörum við opnum spurningum í spurningakönnun, en oftast þessar: Fækkun nemenda í námshópum, fjölgun fagfólks, aukinn stuðningur og fjölgun úrræða, ekki síst fyrir nemendur sem glíma við alvarlegan náms- eða hegðunarvanda,“ segir enn fremur í skýrslunni. Sigrún Ólöf Ingólfsdóttir, skólastjóri Hörðuvallaskóla í Kópavogi, og Íris Björk Eysteinsdóttir, aðstoðarskólastjóri Hörðuvallaskóla, hafa báðar starfað lengi í skólakerfinu og þær vilja sjá breytingar; að það sé hlúð að öllum nemendum, sama hverjir þeir eru. Sigrún segir að það geti verið áskorun að tryggja að allir fái þá þjónustu sem þeir eiga rétt á í skólakerfinu. Miklu breyti þegar hægt sé að fækka í hópum en til þess þurfi fjármagn og fjölbreyttari hóp starfsmanna. „Við viljum alveg breytingar og sjáum að það er þörf á því,“ segir Sigrún. Minni hópar myndu hjálpa mikið og þau í Hörðuvallaskóla séu svo sannarlega reiðubúin til að hliðra til svo það verði að veruleika. Aðstæður barna oft flóknar Eitt af því sem Inga Sæland, mennta- og barnamálaráðherra, hefur boðað er að fækkað verði í hópum í kennslustofum grunnskóla landsins. Ekki hefur komið fram hvenær það eigi að gerast, né heldur með hvaða hætti, svo sem varðandi húsnæði og starfsfólk skóla. Miklar breytingar hafa orðið á samfélaginu síðasta áratug og margt breyst síðan við vorum sjálf í skóla, segja þær Íris og Sigrún. Það vilji oft gleymast og Íris tekur dæmi um líðan barna í skólastofum fortíðarinnar. Jafnframt fer Sigrún í þættinum yfir umræðuna um hversu dýrt íslenska skólakerfið er og það sem skýrir hærri kostnað hér er víða annars staðar. Að sögn Sigrúnar eru aðstæður barna oft flóknari núorðið en voru hér áður. „Þú stendur inni í kennslustofu, kennari, og horfir yfir 25 barna hópinn þinn og hvert og eitt barn á sína sögu og ólíkan bakgrunn. Þú ætlar að leggja fyrir verkefni og þú veist ekkert hvað gerðist í morgun hjá þessu barni eða hvað gekk á daginn áður hjá hinum. Þetta er orðið flóknara í dag, meira krefjandi aðstæður þannig að maður finnur að kennararnir myndu vilja geta gefið hverju og einasta barni miklu meiri tíma,“ segir Sigrún. Vilja taka á móti öllum börnunum í hverfinu „Það sem ég myndi vilja og mín skoðun er að við gætum haft og tekið vel á móti og skapað umhverfi fyrir öll börn inn í okkar skóla. Ég vil ekki hafa einhverja sérskóla. Ég vil geta tekið á móti börnunum og haft þau hjá okkur. Þau eru í hverfinu okkar en við verðum þá að gera það almennilega. Það er ekki nóg að segja bara skóli fyrir alla og henda þeim inn og ekki setja aðstæður með og þar verður ríkið auðvitað að stíga upp og það sem þau þurfa að gera í ríkisstjórninni og í menntamálaráðuneytinu er að vera með fólk sem er að vinna á gólfinu og ég get bara leiðbeint þeim með hvaða fólk það er ef þau vilja. Það er til dæmis hópur sem heitir UTIS-hópurinn sem er mjög framarlega í kennsluaðferðum og kennslufræði og kynnir sér menntun og nám út um allan heim,“ segir Íris. Íris biðlar til stjórnenda menntamála í landinu um að grípa til aðgerða. „Ég vil bara gott samfélag, ég vil ekki mismunun. Ég vil að við eigum gott samfélag þar sem við tökum utan um hvert annað, hjálpumst að, berum virðingu hvert fyrir öðru og þá verða þau í ráðuneytinu að bera nægjanlega mikla virðingu fyrir skólakerfinu með því að tala við sérfræðinga sem raunverulega vita um hvað málið snýst. Farið nú að gera það,“ segir Íris Björk Eysteinsdóttir, aðstoðarskólastjóri Hörðuvallaskóla. Foreldrar barna sem lenda á jaðrinum heyja oft harða baráttu fyrir að börn þeirra fái þjónustu við hæfi. Þjónustu sem á að vera til staðar en er það ekki. Skólafólk vill fleiri úrræði fyrir þann fjölbreytta hóp sem er í grunnskólum landsins. Kerfið er á dagskrá Rásar 1 á þriðjudögum. Hægt er að hlusta á þáttinn í heild hér fyrir ofan.
Go to News Site