BirGün Gazetesi
İçinde bulunduğumuz resmi ve dini bayram dönemleri, her yıl olduğu gibi çalışma hayatında hem işverenler hem de çalışanlar arasında en çok tartışılan konuların başında geliyor. Fabrikalardan şantiyelere, perakende mağazalarından ofislere kadar geniş bir yelpazede, işçilerin en çok hak kaybına uğradığı ve kulaktan dolma, yanlış bilgilerle hareket ettiği alan maalesef bayram ve genel tatil çalışmalarıdır. Piyasada dolaşan "Bayramda gitmezsen tazminatsız atılırsın" söylemlerinden, personel ve İnsan kaynakları bölümlerinin dahi yanlış hesapladığı "çift yevmiye" veya "%100 zam" karmaşasına kadar tartışılan konuları, ilgili Kanun ve düzenlemeler çerçevesinde bir kez daha hatırlatalım. 1. YASAL OLARAK BAYRAM VE GENEL TATİL GÜNLERİ HANGİLERİDİR? (2429 SAYILI KANUN) Çalışma hayatında hangi günlerin "Genel Tatil" statüsünde olduğu ve mesai hesaplamasına dahil edileceği 2429 sayılı Ulusal Bayram ve Genel Tatiller Hakkında Kanun ile net bir şekilde çizilmiştir. Ülkemizde toplamda 15,5 gün resmi ve dini tatil günü bulunmaktadır. Bu günler şunlardır: •Ulusal Bayram: 29 Ekim (28 Ekim günü saat 13.00’ten itibaren başlar ve toplamda 1,5 gündür). •Resmi Tatiller: 23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı, 19 Mayıs Atatürk’ü Anma Gençlik ve Spor Bayramı, 15 Temmuz Demokrasi ve Milli Birlik Günü, 30 Ağustos Zafer Bayramı. •Dini Tatiller: Ramazan Bayramı (Arife günü saat 13.00’ten itibaren 3,5 gün) ve Kurban Bayramı (Arife günü saat 13.00’ten itibaren 4,5 gün). •Genel Tatiller: 1 Ocak Yılbaşı günü ve 1 Mayıs Emek ve Dayanışma Günü. 2. İŞ KANUNU’NA GÖRE BAYRAMDA ÇALIŞMAK ZORUNLU MUDUR? Pek çok çalışanın en çok merak ettiği soru budur: İşveren beni bayramda zorla çalıştırabilir mi? 4857 sayılı İş Kanunu’nun 44. maddesi bu konuyu hiçbir şüpheye yer bırakmayacak şekilde netleştirmiştir. Yasaya göre; ulusal bayram ve genel tatil günlerinde işyerlerinde çalışma yapılıp yapılmayacağı iş sözleşmesi veya toplu iş sözleşmesi (TİS) ile belirlenir. Eğer işçinin imzaladığı iş sözleşmesinde "İşçi, resmi ve dini bayramlarda işverenin talep etmesi halinde çalışmayı kabul eder" şeklinde bir madde yoksa veya bu konuya ilişkin bir (onay belgesi) almadıysa, işçiyi bayramda çalışmaya kesinlikle zorlayamaz. İşçinin rızası yoksa, bayram günü işe gelmedi diye iş akdi feshedilemez, işçiye disiplin cezası verilemez veya yevmiye kesintisi gibi yaptırımlar uygulanamaz. VARDİYALI İŞYERLERİNDE DURUM DEĞİŞİR Mİ? Hizmet sektöründe, sağlıkta, güvenlikte, lojistikte veya kesintisiz sanayi üretimi yapan (7/24 esasıyla çalışan) vardiyalı işyerlerinde durum biraz daha farklıdır. Bu tür işyerlerinde işin doğası gereği, işçiler işe girerken imzaladıkları sözleşmelerde bayram ve genel tatillerde vardiyalarının denk gelmesi halinde çalışacaklarını peşinen kabul ederler. Eğer sözleşmenizde bu yönde bir hüküm varsa, vardiyanız bayram gününe rastladığında işe gitmek zorundasınızdır. Haklı bir mazeret olmaksızın işe gitmemek, "iş görme borcuna aykırılık" ve devamsızlık suçu teşkil eder. Ancak altını çizelim; sözleşmede böyle bir madde yoksa, iş yeri vardiyalı da olsa işçinin o anki rızası şarttır. 3. BAYRAM ÇALIŞMASINA KATILMAYAN İŞÇİYE YAPTIRIM UYGULANABİLİR Mİ? Eğer işçinin sözleşmesinde bayram çalışmasına dair bir onay maddesi bulunmuyorsa ve işçi bayram tatilinde çalışmayacağını beyan ederek işe gitmediyse, işverenin uygulayacağı her türlü yaptırım hukuka aykırıdır. Böyle bir durumda işçinin işten çıkarılması "haksız fesih" niteliğindedir ve işçiye kıdem ile ihbar tazminatı haklarını doğurur. Ayrıca işçi şartları taşıyorsa işe iade davası açabilir. Ancak işçi sözleşmeyle ya da yıllık onay belgesiyle bayramda çalışacağını taahhüt etmiş ve geçerli, belgeli bir mazereti (hastalık, rapor vb.) olmadan işe gitmemişse, işveren tutanak tutarak yasal disiplin sürecini ve devamsızlık hükümlerini işletebilir. 4. BİR YEVMİYE FAZLA" İLE "%100 ZAMLI ÜCRET" AYNI ŞEY DEĞİLDİR! Çalışma hayatında en sık yapılan ve ciddi hak kayıplarına ya da yanlış anlaşılmalara yol açan hata, kanunun amir hükmü olan "ilave 1 yevmiye" ödemesini, "%100 zamlı ücret" kavramı ile eş değer görmek ve aynı şekilde hesaplamaktır. Sektörde kulaktan kulağa yayılan bu ezber tamamen yanlıştır; çünkü bu iki kavram ne aynı anlama gelir ne de bordroda aynı sonucu verir. •1 yevmiye fazla (Yasal Taban): İş kanununun asgari sınırıdır. İşçi bayramda çalışırsa, çalışmadan alacağı 1 yevmiyeye ek olarak sadece 1 yevmiye daha alır. Toplamda eline 2 yevmiye geçer. Burada bir "zam" veya "katlama" hesabı yoktur. •%100 zamlı ücret (sözleşmesel hak): İş sözleşmesi veya Toplu İş Sözleşmesi (TİS) ile kazanılan ekstra bir haktır. İşçinin bayram günü yaptığı çalışma, normal ücretinin %100 zamlı (yani 2 katı) hesaplanması demektir. İşçi sırf çalışması karşılığında 2 yevmiye alır; çalışmasa da alacağı 1 yevmiye de üzerine eklenince eline toplamda 3 yevmiye geçer. Özetle; "1 yevmiye fazla" ödemek işçiye toplamda 2 yevmiye getirirken sözleşmedeki "%100 zamlı ücret" maddesi işçiye toplamda 3 yevmiye getirir. Çarpanlar da bordro matrahı da tamamen farklıdır. 5. BAYRAM MESAİSİ YERİNE SONRADAN İZİN VERİLEBİLİR Mİ? İşverenlerin maliyetleri kısmak adına en çok başvurduğu ama kesinlikle yasadışı olan uygulama şudur: "Sen bu bayramda çalış, haftaya sana bunun yerine 1 gün ücretli izin verelim." Yargıtay’ın yerleşik ve istikrarlı içtihatlarına göre; ulusal bayram ve genel tatil günlerinde yapılan çalışmaların karşılığı asla serbest zaman veya idari izin olarak kullandırılması yoluyla geçiştirilemez. Kanun, genel tatil çalışmasının karşılığının doğrudan "nakit para" olarak ödenmesini emreder. İşveren işçiye sonraki hafta izin verse bile, o bayram gününün ek yevmiyesini bir sonraki ayın bordrosunda nakden ödemek zorundadır; aksi takdirde işçi için haklı fesih nedeni doğar. Emek dünyasında hak arayabilmenin ilk şartı, haklarını doğru kaynaklardan ve eksiksiz bilmektir. Anayasamız ve iş hukukumuz işçinin dinlenme hakkını korur, dinlenemediği durumlarda ise emeğinin karşılığının tam ve zamlı ödenmesini güvence altına alır. Çalışma hayatında adaletin sağlandığı, tüm çalışanların dinlenme hakkına saygı duyulduğu ve emeklerinin tam karşılığını aldığı bir bayram dilerim.
Go to News Site