Հագուստը Վանի թագավորությունում՝ ինչ են պատմում տունիկաներն ու գոտիները

Վանի թագավորությունում հագուստը նաեւ սոցիալական դիրքի եւ պատկանելության արտահայտման միջոց էր։ Առանձնանում էին, օրինակ, գոտիները, որոնք հանդիպում էին գրեթե բոլոր հանդերձանքում, սակայն նյութով ու մշակմամբ հաճախ պատմում էին, թե կրողն ինչ խավի էր պատկանում: Մեր թվարկությունից առաջ 9-6-րդ դարերում Վանի թագավորությունում հագուստի մասին պատկերացումները մեզ են հասել գտածոների, պատկերագրական նյութերի եւ սակավ գրավոր տեղեկությունների միջոցով։ Արվեստաբան, ՀՀ ԳԱԱ արվեստի ինստիտուտի գիտաշխատող Գայանե Պողոսյանը իր` «Վանի թագավորության հագուստը» եռալեզու գրքում համադրել է այս բոլոր աղբյուրները եւ վերականգնել Ուրարտուի հագուստի հնարավոր տեսքը: Գիրքը նախատեսված է ոչ միայն պատմաբանների ու արվեստաբանների, այլեւ դիզայներների եւ հագուստի պատմությամբ հետաքրքրված բոլորի համար՝ ներկայացնելով Վանի թագավորության հանդերձանքի ամբողջական եւ համադրական պատկեր։ Ուրարտական արվեստի մասին գրականության բացը Վանի թագավորության մշակույթը, արվեստը, մարդկանց կենսակերպը, նրանց հոգեւոր պատկերացումները եւ հատկապես հագուստը վաղուց էին հետաքրքրում ինձ։ Դեռ ուսանողական տարիներից, երբ սկսեցինք ուսումնասիրել Վանի թագավորությունը, պարզ դարձավ, որ ուրարտական արվեստի հետ կապված հայերենով գրականության զգալի բացեր կան: Իհարկե, մեր հնագետներն ու պատմաբանները բազմիցս անդրադարձել են տարբեր խնդիրների՝ հիմնականում հոդվածների տեսքով, սակայն ամբողջական, առանձին հայերեն գիրք չկա։ Կարելի է առանձնացնել Սիմոն Հմայակյանի «Վանի թագավորության պետական կրոն» աշխատությունը, որը նվիրված է կրոնական առանձնահատկություններին: Արվեստի հետ կապված հիմնական ուսումնասիրությունները կատարվել են խորհրդային տարիներին՝ Բորիս Պիատրովսկու եւ այլ մասնագետների կողմից՝ հիմնականում ռուսերեն: Անգլերեն եւ գերմաներեն աշխատություններ եւս կան, իսկ ուրարտական արվեստի հայերեն անդրադարձը փաստորեն բաց էր մնում։ Հագուստի թեմայով եւս առանձին գիրք չկար: Կա միայն Սիմոն Հմայակյանի եւ Ստեփան Եսայանի համահեղինակությամբ խորհրդային տարիներին գրված հոդվածը։ Երիտասարդ տարիներից զբաղվել եմ հագուստի մոդելավորմամբ, անցել եմ մասնագիտական ուսուցում եւ վերապատրաստում, այդ թվում՝ Ռուսաստանում։ Հետագայում շարունակելով կրթությունս արվեստաբանության ոլորտում՝ այս երկու ուղղություններով ստացած գիտելիքները հնարավորություն տվեցին ավելի մասնագիտական մոտեցմամբ ուսումնասիրել ուրարտական հագուստը՝ դրա կառուցվածքը, կարամասերն ու առանձնահատկությունները։ Գոտին՝ որպես կարեւոր տարր եւ սոցիալական նշան Ուրարտական շրջանի հագուստի ձեւերի եւ տեսակների մասին հիմնականում տեղեկանում ենք հնագիտական գտածոներից՝ եռաչափ եւ երկչափ քանդակներից, որմնանկարներից, պատկերաքանդակներից, պաշտամունքային թիթեղներից եւ դեկորատիվ-կիրառական արվեստի նմուշներից։ Օրինակ՝ բրոնզյա գոտիների վրա պատկերված տեսարանները՝ ծիսական տոնախմբությունները, շքերթները, թույլ են տալիս պատկերացում կազմել տարբեր խավերի՝ երաժիշտների, պարողների, սպասավորների, տաճարային սպասուհիների հագուստի մասին։ Քանի որ կերպարվեստը հիմնականում կանոնիկ էր եւ ստեղծվում էր պալատական ու տաճարային միջավայրում, այնտեղ ներկայացված են հիմնականում վերնախավը, աստվածներն ու քրմերը՝ իրենց հատուկ հանդերձանքով։ Աստվածների եւ արքաների կերպարները հաճախ նույնատիպ են, քանի որ արքան համարվում էր աստվածների փոխանորդը երկրի վրա: Նույնը նկատելի է նաեւ իգական կերպարներում։ Աստվածների գլխին պատկերվող եղջերազարդ խույրը եւս կարեւոր տարբերակիչ նշան է, քանի որ եղջյուրը հին Արեւելքում աստվածության խորհրդանիշ էր։ Նման գլխազարդ կարող էր կրել նաեւ արքան։ Գոտիների պատկերների հիման վրա հնարավոր է պատկերացնել նաեւ հասարակ կանանց կամ տաճարային սպասուհիների հագուստը, որն ավելի պարզ է՝ թե՛ գործվածքով, թե՛ ձեւավորմամբ։ Այստեղ հաճախ հանդիպում է գոգնոց-կիսաշրջազգեստի կիրառություն՝ գոտեկապով։ Գոտին կարեւոր տարր է բոլոր խավերի համար, այն կարող էր լինել թե՛ մետաղական, թե՛ գործվածքից, եւ լայնորեն կիրառվել է ինչպես կանանց, այնպես էլ տղամարդկանց հանդերձանքում։ Տղամարդկանց եւ կանանց հագուստը՝ տունիկայաձեւ կառուցվածքով Հագուստի կառուցվածքը հիմնականում տունիկայաձեւ է եղել, ինչը բնորոշ էր հին Մերձավոր Արեւելքի մշակույթներին՝ Ասորեստանին, Բաբելոնին եւ Վանի թագավորությանը։ Այս պարզ հիմքի վրա ձեւավորվում էին տղամարդկանց եւ կանանց հանդերձանքները՝ տարբերակվելով կարամասերի եւ ուրվագծերի միջոցով։ Կանանց հագուստը հաճախ ավելի մեղմ ուրվագծերով էր եւ ընդգծում էր մարմինը, մինչդեռ տղամարդկանց հագուստը ավելի ուղիղ կտրվածք ուներ։ Այդ մասին պատկերացում է տալիս նաեւ Հայաստանի պատմության թանգարանում գտնվող Արուբաինի աստվածուհու փոքր բրոնզե արձանիկը, որի վրա հագուստը ավելի նստեցված է եւ ընդգծում է մարմնի ձեւերը։ Վերնախավի կամ ծիսական հանդերձանքում հանդիպում են լրացուցիչ տարրեր՝ թիկնոցներ, շալեր, ծածկոցներ, որոնք տարբեր ձեւերով փաթաթվել են մարմնի շուրջ եւ ամրացվել շքասեղներով ու գոտիներով։ Դրանք ոչ միայն դեկորատիվ, այլեւ սոցիալական եւ ծիսական նշանակություն ունեին։ Հագուստի որոշ տեսակներ, ըստ երեւույթին, հատուկ էին առանձին խավերի եւ չէին կրկնվում մյուսների մոտ։ Օրինակ՝ կնոջ կերպարում առանձնահատուկ տեղ է ունեցել նաեւ գլխաշորը, որը նաեւ սոցիալական դիրքի ցուցիչ է եղել: Վանի թագավորությունում եւ հետագայում նաեւ հայկական տարազում ամուսնացած կնոջ հանդերձանքում ամենակարեւոր տարրը գլխաշորն է եղել: Ըստ պատկերագրության՝ կարելի է տարբերակել երիտասարդ աղջկան եւ ամուսնացած կնոջը: Գույներն ու գործվածքը Հագուստը տարբերակվում էր նաեւ գործվածքով եւ գույնով։ Վերնախավի համար կիրառվել են ավելի թանկարժեք նյութեր եւ հարուստ ձեւավորում։ Ամենատարածված գույներից էին կարմիրը, կապույտը եւ կապտամանուշակագույնը, որը հետագայում հայկական մշակույթում հայտնի է որպես ծիրանի եւ ունեցել է սրբազան նշանակություն։ Գունային պատկերացումների մասին տեղեկություններ ենք ստանում նաեւ գրավոր աղբյուրներից։ Օրինակ՝ Ասորեստանի Սարգոն Երկրորդի սեպագիր արձանագրություններում հիշատակվում են տաճարներից առեւանգված հագուստներ եւ դրանց գույները, ինչը թույլ է տալիս պատկերացում կազմել սրբազան հանդերձանքի մասին։ Գործվածքների մնացորդներ հայտնաբերվել են տարբեր հնավայրերում, օրինակ՝ Կարմիր բլուրում։ Դրանք հիմնականում բրդյա են, ինչը կապված է անասնապահության զարգացման հետ։ Ենթադրաբար օգտագործվել է նաեւ վուշ եւ մետաքս: Մետաքսի պատառիկներ հայտնաբերվել են նաեւ Թոփրակալե հնավայրում։ Չի բացառվում, որ մետաքսագործության ավանդույթները տեղական հիմքեր են ունեցել եւ հետագայում փոխանցվել միջնադար։ Զարդանախշերն ու սպառազենը Ուրարտական հագուստում կարեւոր դեր են ունեցել նաեւ զարդանախշերը, որոնց մի մասը եւս ընդհանուր է հին Արեւելքի մշակույթների համար։ Տարածված էր, օրինակ, քառանկյան մեջ ամփոփված վարդյակ զարդամոտիվը, որը հանդիպում է թե՛ որմնանկարներում, թե՛ կիրառական արվեստում եւ, հավանաբար, նաեւ գործվածքներում։ Այն կարող էր արվել տարբեր տեխնիկաներով՝ դաջվածք, ասեղնագործություն կամ ապլիկացիա։ Զարդերը՝ բրոնզից, արծաթից եւ ոսկուց, ունեցել են ոչ միայն գեղագիտական, այլեւ մոգական-պաշտամունքային նշանակություն։ Տարածված էին կախազարդերը (մեդալիոնները), լուսնազարդերը, ապարանջանները, վիշապագլուխ զարդերը, ինչպես նաեւ գլխազարդերը, օղերն ու քունքազարդերը, որոնք ձեւավորում էին կանանց ամբողջական կերպարը։ Սպառազենը հանդերձանքի կարեւոր մաս էր։ Զինվորները եւս կրել են տունիկա՝ մինչեւ ծնկները, երկարաճիտ կոշիկներ եւ տարբեր պաշտպանիչ տարրեր։ Սաղավարտները եւ սպառազենի որոշ նմուշներ ունեցել են նաեւ սրբազան նշանակություն եւ հաճախ նվիրաբերվել են աստվածներին՝ համապատասխան արձանագրություններով։ «Վանի թագավորության հագուստը» գիրքը հասանելի է առցանց , ինչպես նաեւ Երեւանի գրադարաններում: Արփի Ջիլավյան Լուսանկարները՝ Դավիթ Ղահրամանյանի

Go to News Site