Թուրքիայի եւ Իսրայելի միջեւ. Ադրբեջանի ռազմավարական երկընտրանքը

Ներկայացնում ենք Baku Research Institute հետազոտական ինստիտուտի կայքում հրապարակված Between Turkey and Israel: Azerbaijan’s Strategic Dilemma and a Potential Opening for Moscow հոդվածի հայերեն թարգմանությունը: Ալթայ Գոյուշով 1992 թվականից ի վեր Ադրբեջանն ու Թուրքիան մտերիմ դաշնակիցներ են եղել։ Սակայն երկու երկրների միջեւ հարաբերությունները պարբերաբար վատթարացել են։ Օրինակ՝ 1995 թվականին Ադրբեջանը Թուրքիայի որոշ քաղաքացիների, որոնք ենթադրաբար կապված էին թուրքական հետախուզության եւ անվտանգության ուժերի հետ, մեղադրեց այն ժամանակվա նախագահ Հեյդար Ալիեւի դեմ ձախողված հեղաշրջմանը աջակցելու մեջ։ 2008 թվականին երկու երկրների միջեւ հարաբերությունները կրկին սրվեցին Ժնեւի համաձայնագրերի պատճառով, որոնք ուղղված էին Թուրքիայի եւ Հայաստանի միջեւ հարաբերությունների կարգավորմանը։ Բոլորովին վերջերս լարվածություն առաջացավ, երբ Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը մի քանի ելույթներում ընդգծեց Թուրքիայի դերը 2020 թվականի Ղարաբաղյան պատերազմում Ադրբեջանի տարած հաղթանակում։ Սակայն, երկու կողմերի միջեւ վերջին վեճը, որը տեղի ունեցավ նախագահ Իլհամ Ալիեւի՝ Ադրբեջանի վրա իրանական անօդաչու թռչող սարքի հարվածին հետեւած կոշտ բանավոր արձագանքից հետո, ավելի լուրջ է թվում։ Ներկայիս լարվածությունը ցույց է տալիս, որ Անկարայի եւ Բաքվի տեսակետների միջեւ կան ավելի խոր տարաձայնություններ՝ կապված տարածաշրջանային սպառնալիքների, մասնավորապես՝ Իսրայելի եւ Իրանի հետ։ Այս տարաձայնությունները, իրենց հերթին, կարող են թուլացնել Թուրքիայի եւ Ադրբեջանի ռազմավարական համագործակցությունը եւ հնարավորություն ստեղծել Ռուսաստանի համար վերականգնելու իր ազդեցությունը Հարավային Կովկասում։ Ի՞նչ պատահեց 2026 թվականի մարտի 4-ին Իրանի գերագույն առաջնորդ Ալի Խամենեիի մահից հետո նախագահ Իլհամ Ալիեւը այցելեց Բաքվում Իրանի դեսպանատուն՝ ցավակցություն հայտնելու։ Մի շարք պատճառներով նա, ըստ երեւույթին, ձգտում էր խուսափել հակամարտության մեջ ներքաշվելուց։ Սակայն հաջորդ օրը Իրանի կողմից արձակված անօդաչու թռչող սարքը հարվածեց Ադրբեջանի Նախիջեւանի շրջանին՝ վիրավորելով մի քանի մարդու։ Ի պատասխան՝ Ալիեւը ելույթ ունեցավ, որում կոշտ մեղադրանքներ հնչեցրեց Իրանի հասցեին, ինչը բուռն քննադատության արժանացավ թուրքական լրատվամիջոցներում։ Ադրբեջանցի իշխանամետ պատգամավորները մեղադրեցին Էրդողանի շրջապատին մոտ կանգնած լրատվամիջոցներին Ալիեւի վարչակազմի դեմ արշավ կազմակերպելու մեջ։ Թուրքական լրատվամիջոցները, մասնավորապես, քննադատեցին Ալիեւին Իսրայելի հետ սերտ կապեր ունենալու մեջ, ինչպես նաեւ նշեցին, որ Ադրբեջանում գործում է արմատավորված ավտորիտար ռեժիմ, ինչը թուրքական իշխանությունները երկար ժամանակ անտեսում էին։ Կարճ ժամանակ անց իրանական կողմը հակասական ազդանշաններ ուղարկեց հարձակման վերաբերյալ։ Իրանցի պաշտոնյաները, այդ թվում՝ նախագահ Պեզեշկիանը, հերքեցին իրենց մասնակցությունը, մինչդեռ իրանական որոշ կառավարամետ մեկնաբաններ հարվածը որակեցին որպես նախազգուշացում Ադրբեջանին։ Միեւնույն ժամանակ, թե՛ Ադրբեջանի կառավարությունը, թե՛ ընդդիմությունը անօդաչու թռչող սարքի հարձակումն օգտագործեցին Իրանի հյուսիսային տարածքների նկատմամբ պահանջներն ու ազգայնական հռետորաբանությունը վերսկսելու համար։ Այնուամենայնիվ, Ալիեւը շուտով փոխեց իր դիրքորոշումը։ Նա շնորհավորեց Իրանի նորընտիր Գերագույն առաջնորդին եւ մարդասիրական օգնություն ուղարկեց Իրան։ Դիրքորոշման այս կտրուկ փոփոխությունից կարելի է ենթադրել, որ Ալիեւը, հնարավոր է, նման քայլի դիմեց Թուրքիայի ճնշման տակ։ Երկու կրակի միջեւ. սպառնալիքների տարբեր ընկալումներ Էրդողանի կառավարությունը մտահոգված է, որ Իսրայելը կարող է Ադրբեջանին ներքաշել Իրանի հետ ավելի լայն տարածաշրջանային բախման մեջ՝ այդպիսով մեծացնելով Թուրքիայի ներգրավվածության ռիսկը։ Արդյունքում Թուրքիան, որը ձգտում է խուսափել ուղղակի միջամտությունից, Իսրայելի վարքագիծը տարածաշրջանում մեծամասամբ դիտարկում է որպես սեփական շահերի համար պոտենցիալ սպառնալիք։ Այս համատեքստում Ալիեւը, կարծես, փորձում է պահպանել հավասարակշռությունը տարբեր ռազմավարական դերակատարների կողմից եկող ճնշումների միջեւ։ Կարեւոր է նշել, որ եւ՛ Իսրայելը, եւ՛ Թուրքիան աջակցել են Ադրբեջանին վերջին ղարաբաղյան պատերազմում: Թեեւ Թուրքիայի ներգրավվածությունն ավելի ուղղակի եւ վճռորոշ էր (հաղթանակի շքերթի ժամանակ Էրդողանը կանգնած էր Ալիեւի կողքին, իսկ թուրք ռազմական խորհրդականները կարեւոր դեր խաղացին Ադրբեջանի հաջողությունների մեջ) Ալիեւի կապերը Իսրայելի հետ շարունակում են չափազանց կարեւոր մնալ: Այս հարաբերությունները հիմնված են էներգետիկայի, պաշտպանության եւ հետախուզության ոլորտներում երկարատեւ ռազմավարական գործընկերության վրա: Ադրբեջանը Իսրայելի էներգակիրների հիմնական մատակարարն է եւ ապահովում է նավթի ներմուծման զգալի մասը, մինչդեռ Իսրայելը կարեւորագույն դեր է խաղացել Ադրբեջանի զինված ուժերի արդիականացման գործում՝ մատակարարելով անօդաչու թռչող սարքերի համար անհրաժեշտ տեխնոլոգիաներ եւ առաջադեմ սպառազինության համակարգեր: Իրանի հետ Ադրբեջանի սահմանակից լինելը նրան արժեքավոր գործընկեր է դարձրել Իսրայելի համար հետախուզության եւ տարածաշրջանում աշխարհաքաղաքական դերի տեսանկյունից: Արեւմտյան խոշոր տնտեսական դերակատարների հետ մեկտեղ, ինչպիսին British Petroleum-ն է, իսրայելական ցանցերը նախագահ Իլհամ Ալիեւի կառավարման կարեւորագույն միջազգային աջակիցներից են եղել: Այս աջակցությունը հատկապես նշանակալի է՝ հաշվի առնելով Ադրբեջանի կառավարության ավտորիտար կերպարը եւ նրա խոցելիությունը համաշխարհային ասպարեզում: Նման համապարփակ գործընկերությամբ է բացատրվում այն, թե ինչու են Իսրայելի հետ կապերը հանդիսանում Ադրբեջանի արտաքին քաղաքականության կառուցվածքային հենասյունը։ Ստեղծված իրավիճակում թուրքական կառավարամետ լրատվամիջոցները գնալով ավելի մեծ դժգոհություն են հայտնում՝ ակնկալելով, որ Ադրբեջանը ցույց կտա, որ Թուրքիայի հետ իր հարաբերություններն ավելի կարեւոր են, քան Իսրայելի հետ կապերը։ Սա կարճատեւ անհամաձայնություն չէ, այլեւ ավելի խոր կառուցվածքային լարվածության նշան՝ Ադրբեջանի երկար տարիների ռազմավարության մեջ արտաքին գործընկերներին հավասարակշռելու համատեքստում։ Մինչ Թուրքիան ապահովում է տարածաշրջանային անվտանգությունը, Իսրայելն առաջարկում է միջազգային ազդեցություն եւ ռազմավարական ճկունություն։ Սակայն ներկայիս ճգնաժամը ցույց է տալիս, որ այս հավասարակշռությունը պահպանելն ավելի դժվար է դառնում։ Ինչու է սա կարեւոր Առաջին համաշխարհային պատերազմի եւ ռուսական հեղափոխությունների ժամանակ Օսմանյան կառավարությունը սատարեց Ադրբեջանի անկախության գաղափարին եւ զգալիորեն նպաստեց Ադրբեջանական հանրապետության ստեղծմանը: Սակայն իրավիճակը փոխվեց պատերազմում Օսմանյան կայսրության պարտությունից հետո: Աթաթուրքը, որը Ռուսաստանի դաշնակիցն էր Արեւմուտքի դեմ, փաստացի «թաղեց» Ադրբեջանի անկախությունը։ Ի տարբերություն Օսմանյան կառավարության, նրա շարժումը դադարեցրեց Ադրբեջանի Հանրապետությանը ցուցաբերվող աջակցությունը եւ միավորվեց Ռուսաստանի հետ՝ ընդդեմ ընդհանուր թշնամու՝ Արեւմուտքի: Օսմանյան կայսրությունը փորձեց իր եւ Ռուսաստանի միջեւ բուֆերային գոտի ստեղծել։ Սակայն Աթաթուրքի «Թուրքիան» հրաժարվեց այս գաղափարից եւ ընդունեց Ռուսաստանի պահանջները այս տարածքների նկատմամբ, քանի որ արեւմտյան տերությունների դեմ պայքարում Ռուսաստանի հետ դաշինքն ավելի կարեւոր էր համարվում: Արդյունքում մեծ տերությունների միջեւ փոփոխվող դաշինքների ավելի լայն համատեքստում, որտեղ կարեւոր գործոններից մեկը Ադրբեջանի՝ թուրքական աջակցությունից զրկվելն էր, Ադրբեջանի, Հայաստանի եւ Վրաստանի նորաստեղծ հանրապետությունները կորցրեցին իրենց անկախությունը: Ռուսաստանի հետ բախումների գնալու փոխարեն արեւմտյան տերությունները, մասնավորապես Մեծ Բրիտանիան, լքեցին տարածաշրջանը։ Եթե Անկարայի եւ Բաքվի միջեւ տարաձայնությունները խորանան, դա կարող է Կովկասում նոր աշխարհաքաղաքական դարաշրջանի սկիզբ դառնալ: Քանի որ Միացյալ Նահանգները ձգտում է նվազեցնել իր ներգրավվածությունը Ուկրաինայում, Ռուսաստանը կարող է ուշադրությունը աստիճանաբար ուղղել դեպի տարածաշրջան: Թուրք-ադրբեջանական դաշնակցության թուլացումը կարող է Մոսկվայի համար իր ազդեցությունը վերականգնելու հնարավորություն ստեղծել: Չնայած Միացյալ Նահանգները շարունակում է կարեւոր համաշխարհային դերակատար մնալ, նրա անմիջական ներգրավվածությունը Հարավային Կովկասում սահմանափակ է եղել։ Ինչպես ցույց են տալիս նախորդ ճգնաժամերը՝ 2008 թվականի պատերազմը Վրաստանում եւ 2020 թվականի ղարաբաղյան պատերազմը, Վաշինգտոնը այնքան էլ պատրաստակամ չի եղել ուղղակիորեն ներգրավվելու տարածաշրջանային հակամարտություններում՝ փոխարենը հույսը դնելով գործընկերների միջոցով անուղղակի ազդեցության վրա: Այս համատեքստում, նույնիսկ եթե Թուրքիայի դերը թուլանա, ԱՄՆ ներգրավվածության աճը չի լրացնի այդ բացը։ Սակայն, հարկ է ընդգծել, որ վերջերս նկատվել են տարածաշրջանի նկատմամբ ԱՄՆ հետաքրքրության աճի նշաններ։ Խոսքը, մասնավորապես, Ադրբեջանի եւ Հայաստանի միջեւ խաղաղության գործընթացին, ինչպես նաեւ հաղորդակցության ուղիներին՝ այսպես կոչված TRIPP միջանցքին վերաբերող նախաձեռնությունների մասին է։ Այդ միջանցքը կարող է Կենտրոնական Ասիան Հարավային Կովկասի միջոցով կապել Եվրոպայի հետ։ Այնուամենայնիվ, ԱՄՆ-ի ներգրավվածությունը փխրուն է եւ մեծ մասամբ պայմանական: Չնայած Վաշինգտոնը, կարծես թե, հետաքրքրված է ամրապնդելու իր ներկայությունը Կենտրոնական Ասիայում, որտեղ նման նախագծերը ռազմավարական նշանակություն ունեն, Հարավային Կովկասում վճռականորեն գործելու ԱՄՆ-ի պատրաստակամությունը անորոշ է մնում: Եթե Թուրքիայի դերը թուլանա, իսկ Ռուսաստանը փորձի վերականգնել իր ազդեցությունը, այս նոր նախաձեռնությունները կարող են վտանգվել՝ սահմանափակելով տարածաշրջանում ԱՄՆ-ի կայուն ներգրավվածության հնարավորությունները: Լարված ռուս-ադրբեջանական հարաբերություններ Մինչեւ վերջերս Ալիեւը համեմատաբար լավ հարաբերություններ էր պահպանում Ռուսաստանի հետ եւ երբեմն դրանք օգտագործում էր որպես հակակշիռ Թուրքիային, օրինակ՝ Պուտինի հետ սերտ անձնական կապերի միջոցով: Թուրքիան իր հերթին զգուշանում էր Ադրբեջանի՝ Մոսկվայի հետ այս հնարավոր մերձեցումից։ Իրավիճակը, սակայն, զգալիորեն փոխվել է: Վերջերս Ադրբեջանը Ռուսաստանի նկատմամբ շատ ավելի քննադատական դիրքորոշում է որդեգրել: Միեւնույն ժամանակ, Ուկրաինայում ընթացող պատերազմի պատճառով Մոսկվան, կարծես, խուսափում է սրել հարաբերությունները Բաքվի հետ: Այնուամենայնիվ, ռուսական կառավարամետ լրատվամիջոցները հաղորդում են Ալիեւի նկատմամբ աճող դժգոհության մասին: Չնայած Ռուսաստանը ներկայում ի վիճակի չէ խոշոր ռազմական գործողություն սկսել Հարավային Կովկասում, այնուամենայնիվ, այն դեռ փորձում է իրականացնել իր երկարաժամկետ տարածաշրջանային նպատակները նախկին խորհրդային երկրներում։ Պատմական փորձը ցույց է տալիս, որ նման նկրտումները պետք չէ թերագնահատել: Օրինակ, չնայած 1850-ականներին Ռուսաստանը պարտություն կրեց Ղրիմի պատերազմում, ընդամենը քսան տարի անց այն վերադարձավ՝ հաջողությամբ մարտահրավեր նետելով Օսմանյան կայսրությանը։ Եզրակացություն Նման զարգացումները պետք չէ անիրական համարել, հատկապես արագ փոփոխվող աշխարհաքաղաքական իրողությունների ժամանակաշրջանում։ Միջազգային հարաբերությունները զարգանում են անկանխատեսելի ձեւով: Մենք ապրում ենք խիստ անհանգիստ ժամանակներում, երբ ռազմավարական հաշվարկները վերագնահատվում եւ վերակազմակերպվում են: Նման միջավայրում նույնիսկ անհավանական սցենարները արժանի են լուրջ քննարկման: Հետեւաբար, եթե Անկարայի եւ Բաքվի միջեւ առկա լարվածությունը սրվի, դա կարող է ոչ միայն ժամանակավոր անհամաձայնության նշան լինել, այլեւ ավելի խորը ռազմավարական փոփոխության, ինչը կարող է վերաձեւավորել ուժերի հավասարակշռությունը Հարավային Կովկասում: Այս առումով, վերը նշված պատմական զուգահեռները մատնանշում են կրկնվող կառուցվածքային մի օրինաչափություն․ երբ արտաքին հավասարակշռման մեխանիզմները թուլանում են, Հարավային Կովկասն ավելի խոցելի է դառնում մեծ տերությունների ազդեցության փոփոխությունների նկատմամբ: Թարգմանությունը՝ Լիլիթ Խաչատրյանի Այս հոդվածը թարգմանվել եւ հրապարակվել է «Գալուստ Կիւլպէնկեան» Հիմնարկութեան աջակցությամբ : Հոդվածում արտահայտված մտքերը պարտադիր չէ, որ արտացոլեն «Գալուստ Կիւլպէնկեան» Հիմնարկութեան կամ Մեդիամաքսի տեսակետները:

Go to News Site