Fréttastofa RÚV
Hvernig má það vera að enn er hægt að ganga í fötum sem framleidd voru fyrir mörgum áratugum en að líklegast erfi enginn fötin sem keypt eru dag? Urður Örlygsdóttir veltir fyrir sér fataframleiðslu í nútímanum í Kastljósi. „Þetta er bara hraðara framleiðsluferli,“ segir Ragna Sigríður Bjarnadóttir, fagstjóri í fatahönnun við Listaháskóla Íslands. Þá á hún bæði við um að efnið sjálft er ekki lengur framleitt af jafn mikilli kostgæfni og áður og ekki sé verið að hugsa um notagildi þess á sama hátt. „Líka bara hvernig flíkin sjálf er sett saman, með hverju og hvernig hún er saumuð, hvernig er gengið frá saumunum og hvernig hún er sniðin.“ Erfitt að snúa þessari þróun við Fjöldaframleiðsla fatnaðar jókst í kringum 1970 þegar hún færðist frá vestrænum löndum yfir til Asíu. „Vinnuaflið var ódýrara og ekki hægt að fylgjast jafn vel með gæðaeftirlitinu. Svo í kringum 1990 fór að koma þessi hraðtíska,“ segir Ragna. Þar hafi innkoma spænska tískurisans Zöru á markað spilað lykilhlutverk. Zara nýtur vinsælda um allan heim, meðal annars á Íslandi, og gengur viðskiptamódel þeirra út á að koma nýjum tískuvörum mjög hratt í hönnunarferli og út í verslanir. Zara hannar fötin, framleiðir og selur í eigin verslunum án milliliðs. Hönnunarteymi Zöru getur fengið hugmynd og verið tilbúið með fullkláraða vöru á nokkrum vikum, stundum innan tveggja til þriggja vikna. Þetta er mun hraðara en hjá öðrum hefðbundnum tískufyrirtækjum sem vinna með sex til tólf mánaða fyrirvara og kannski tvær til fjórar vörulínur árlega, á meðan Zara kemur út með nýjar línur vikulega. Með þessu nýja viðskiptamódeli gat Zara boðið upp á nýjustu tísku á mun lægra verði en áður þekktist. Síðan þá hefur hraðtískuhúsum fjölgað ört og má þar nefna H&M, Lindex og nú síðast Shein og Temu. „Af því að þetta er orðið miklu hraðara og það er fólk sem er að fá miklu lægri laun fyrir þetta þá erum við orðin vön því að borga miklu minna. Það er erfitt að snúa þeirri þróun við. Ef við ætluðum að hafa núna textíl- og fataframleiðslu á Íslandi þar sem við erum að borga fólki íslensk laun þá kostar þetta miklu meira og við erum bara rosalega viðkvæm fyrir því.“ Rannsóknir sýni að jafnvel þó að fólk segist vera mjög umhverfismiðað þegar kemur að fatakaupum skipti verðið samt alltaf mestu máli. Gætir grafið ullarjakkann Tískuhúsin ná verðinu meðal annars niður með því að nota gerviefni í flestallar flíkurnar. Ragna segir gerviefni geta verið frábær þegar þau þjóni réttum tilgangi, eins og þegar komi að íþrótta,- útivistar- og vinnufatnaði. Þetta séu sterk efni og henti því vel í slíkt. „En það er verið að nota þetta í svo mikið af fötum sem þurfa ekki að innihalda gerviefni.“ Ef innihaldslýsing flíkur er skoðuð kemur í ljós að hún er sjaldnast úr aðeins einu efni og oft telja náttúruleg efni aðeins örfá prósent á meðan pólýester og viscose eru í meirihluta. Sjálf segist Ragna forðast blöndur vegna þess að þegar hún hætti að nota flíkina þá sé nær ómögulegt að aðskilja efnin. „Á meðan ef þú ert með einhvern ullarjakka þá gætirðu þess vegna bara grafið hann og hann er í rauninni bara næring fyrir lífið þar. Pólýester er alls ekki þannig.“ Í dag er talið að 10-30% af fatnaði sem er framleiddur sé hvorki seldur né notaður. Meirihluti fatnaðar sem ekki er hægt að endurnýta eða endurvinna fer annað hvort í urðun eða brennslu erlendis. Mikið af endurnýtanlegum fötum frá Evrópu og Norður-Ameríku er flutt til landa í Vestur- eða Austur-Afríku og Suður-Asíu. Aðeins hluti þeirra nýtist en restin endar oftar en ekki á ruslahaugum í opinni brennslu. Ragna segir marga meðvitaða um þennan vanda og vilji í raun gera betur og forðast að versla við þessa hraðtískurisa. „En á sama tíma eru rosalega margir sem eru ekkert að pæla í þessu.“ Fataverslunin Wasteland, sem opnaði í miðbæ Reykjavíkur 2019, er ein nokkurra sem selja notaðan fatnað hér á landi. Rakel Unnur Thorlacius, eigandi Wasteland, segir reksturinn ganga vel. Það sé mikil vitundarvakning á meðal almennings og fólki þyki skemmtilegt að versla sér föt sem enginn annar eigi. Sjálf kaupir hún fötin í vöruhúsum í Texas í Bandaríkjunum og Kanada. Þar vinni fólk við að flokka föt sem vintage -búðir megi svo fara í gegnum og selja hjá sér. Eins og margar aðrar nytjaverslanir endurselur Wasteland ekki vörur frá hraðtískuhúsum. „Það er aðallega út af efnisvalinu, þetta eru ekki góð efni. Svo er þetta, eins og flestallir vita, ekki gott fyrir umhverfið. Það er ótrúlegt hvað það er mikið keypt á þessum síðum þannig að þetta er strax komið í hringrásina og byrjað að poppa upp.“ Hún segir best að leita eftir flíkum frá sjötta og sjöunda áratugnum. „Þetta var bara annar heimur þá. Það var fólk að vinna við þetta sem fékk betri laun, það voru minni saumastofur og meira lagt í efnin heldur en er gert í dag. Þessar eldri flíkur eru oftast með miklu betri endingartíma, þess vegna er hægt að kaupa föt frá 1920 eða 1930 sem eru enn þá bara í góðu standi. Svo kaupirðu flík frá Shein og hún dugar í viku.“ Neytandinn þurfi að spyrja sig hvort hann vilji mikið af nýjum fötum eða föt sem endast. Ragna segir að þó svo að setja megi ábyrgðina á neytandann sjálfan þá þurfi líka hertari reglugerð svo hægt sé að takast á við vandann. Með hraðara framleiðsluferli og minni áherslu á gæði og notagildi minnkar líftími þess fatnaðar sem framleiddur er. „Við erum orðin vön því að borga miklu minna. Það er erfitt að snúa þeirri þróun við,“ segir Ragna Sigríður fatahönnuður. Fjallað var um fataframleiðslu í Kastljósi. Þáttinn má finna í spilaranum hér fyrir ofan.
Go to News Site